Skip to content
Xưa có một người đi kiếm củi trên núi, bắt được một con hươu con. Sợ người khác trông thấy, anh ta liền lấy cỏ che đậy con hươu lại, lòng mừng khôn xiết nhưng vì quá vội vàng và vui mừng nên trên đường về nhà anh ta đã quên mất lối đi và cũng quên luôn cả chỗ mình giấu con hươu. Về đến nhà, anh ta cứ ngỡ là chuyện vừa rồi chỉ là một giấc chiêm bao. Hôm sau, anh ta đem chuyện ấy kể cho người khác nghe. Có người nghe xong liền theo lời chỉ dẫn dò tìm ra chỗ giấu, quả nhiên lấy được con hươu đem về nhà. Người kiếm củi biết chuyện liền đâm ra oán hận, kiện kẻ kia ra quan tòa. Quan tòa xử rằng: Ban đầu người này tưởng thật là chiêm bao, sau lại cho là chuyện có thật. Kẻ kia lấy được hươu, thật ra cũng tưởng người kiếm củi nói chiêm bao, bây giờ lại tranh chấp. Cả hai cùng mộng mị cả, hươu ở trong mộng của anh ta, thế mà anh ta lại đòi thật. Nhưng ta cũng không biết phán thế nào, thôi thì ta xử cho người thực sự cầm con hươu trong tay vậy. Truyện đến tai nước Tề, vua Tề nghe chuyện thấy làm lạ lắm, bèn phong cho người kiếm củi ấy làm quan đại phu, và bảo rằng: Giống như kẻ kia mượn chuyện trong mộng để tìm hươu vậy.
Nhìn đời từ ngọn tháp cao nhất, nơi gió bão thổi mạnh nhất và sự tĩnh lặng cũng sâu thẳm nhất, ta đã chứng kiến không biết bao nhiêu thăng trầm của thế gian, bao nhiêu cuộc đổi thay tang thương bể dâu của lòng người. Người đời thường nhìn vào những trang sách cũ của Cổ học tinh hoa rồi mỉm cười cho là chuyện ngụ ngôn cổ lỗ sĩ, chuyện tầm phào của người xưa để giải trí dăm ba phút tiêu khiển. Nhưng ngẫm cho kỹ, nếu đời người là một ván cờ lớn, thì những câu chuyện ngắn ngủi kia chính là thế cờ tàn mà người xưa để lại cho hậu thế. Câu chuyện người kiếm củi được con hươu thoạt nghe tưởng chừng chỉ là một giai thoại dở khóc dở cười về sự lẫn lộn giữa thực và hư, giữa tỉnh và mê. Nhưng đứng ở góc độ của một kẻ đã nếm đủ mật ngọt lẫn cay đắng của quyền lực, đã nhìn thấu gan ruột của bao kẻ sĩ tung hoành thiên hạ rồi ngã ngựa trong chớp mắt, ta thấy trong câu chuyện nhỏ ấy chứa đựng cả một bầu trời triết lý nhân sinh thâm trầm, sâu sắc đến lạnh người về bản chất của sự sở hữu, của ảo ảnh quyền lực và cái gọi là chân lý ở đời.
Trước hết, ta hãy bàn về cái sự mừng vui đến mức quên cả lối về của người kiếm củi. Con người sinh ra vốn dĩ bị trói buộc bởi tham sân si, và cái bẫy lớn nhất giăng ra cho đời người không phải là nghèo khó hay hoạn nạn, mà chính là sự may mắn bất ngờ từ trên trời rơi xuống. Khi một kẻ quen sống trong cơ cực, bỗng nhiên vớ được một món lợi lớn chưa từng có, phản ứng đầu tiên không bao giờ là sự bình thản đón nhận, mà là một thứ cảm giác choáng ngợp đến mụ mị đầu óc. Người kiếm củi kia bắt được con hươu, cái bản năng ích kỷ che giấu trỗi dậy, nhưng cái tâm trí vốn quen với sự bình lặng đã bị sự hoan hỷ lấn át hoàn toàn. Anh ta vội vã che giấu, vội vã ôm lấy niềm vui sướng tột độ ấy mà quên mất rằng con đường dẫn đến sự giàu sang hay thành công chưa bao giờ nằm ở khoảnh khắc nhặt được của rơi, mà nằm ở năng lực quản trị và giữ gìn nó. Sự mừng vui thái quá chính là kẻ thù đầu tiên của trí tuệ. Trong chốn quan trường hay thương trường mà ta từng trải qua, ta đã thấy không biết bao nhiêu kẻ vì một chút thành công ban đầu, một vài dự án trót lọt, một vài lời tán tụng bốc mây của kẻ tiểu nhân mà chìm đắm trong cơn say chiến thắng, để rồi mất phương hướng, quên cả con đường mình từ đâu đi tới và cuối cùng đánh mất luôn cả cơ nghiệp lẫn sinh mạng chính trị của bản thân. Kẻ khôn ngoan thực sự là kẻ khi đối diện với vận may lớn nhất vẫn giữ được cái đầu lạnh như băng, trái tim tĩnh lặng như nước hồ thu. Vui không đến độ quên lối về, mừng không đến độ mất lý trí, đó mới là bản lĩnh của kẻ đứng trên đỉnh cao.
Nhưng câu chuyện không dừng lại ở đó. Điểm sâu cay nhất, thâm trầm nhất của giai thoại này chính là ranh giới mong manh giữa thực và mộng mà vị quan tòa và sau đó là vua Tề đã phán xử. Người kiếm củi sau khi mất con hươu đã đâm ra oán hận, kiện tụng, cho rằng kẻ kia cướp mất tài sản của mình. Anh ta quên mất rằng chính thái độ nửa vời, sự mập mờ giữa việc coi đó là sự thật hay là giấc chiêm bao của chính mình đã mở đường cho kẻ khác chiếm đoạt. Ở đời, biết bao nhiêu kẻ cũng giống như người kiếm củi ấy: có trong tay cơ hội, có trong tay tài sản, thậm chí có cả chân lý, nhưng lại hèn nhát không dám khẳng định nó là của mình, hoặc lại đem nó ra làm câu chuyện phiếm để khoe khoang với thiên hạ. Khi ngươi không đủ bản lĩnh để sở hữu và bảo vệ thứ thuộc về mình, khi ngươi xem thành quả của cuộc đời mình như một giấc mơ thoáng qua rồi đem kể lể cho người khác nghe bằng một giọng điệu nửa vời, thì đừng trách thiên hạ nhào vô cướp mất. Kẻ đi lấy con hươu không hẳn là một kẻ cướp quá xảo quyệt, mà hắn chỉ là một kẻ tỉnh táo trong cái thế giới đầy rẫy những kẻ mộng du. Hắn nghe câu chuyện, hắn phân tích tình hình, hắn thấy đối phương đang mơ hồ thì hắn ra tay hành động. Trong cuộc đời này, kẻ mơ ngủ mãi mãi là kẻ mất phần. Sức mạnh của tư duy nằm ở sự tỉnh táo tuyệt đối. Khi ngươi xem thành công của mình là hư ảo, thì người khác sẽ biến nó thành hiện thực của họ. Đừng bao giờ than thân trách phận khi kẻ khác lấy đi thứ mà chính bản thân ngươi đã buông lơi sự kiểm soát từ trong ý thức.
Ta lại xét đến cái cách giải quyết của vị quan tòa và phán quyết của vua Tề. Vị quan tòa phán một câu nghe tưởng chừng như vô cảm nhưng lại chứa đựng sự thấu triệt sâu sắc về quy luật của thực tế: hươu ở trong mộng của anh ta, thế mà anh ta lại đòi thật, thôi thì ta xử cho người thực sự cầm con hươu trong tay vậy. Công lý trong câu chuyện này không nằm ở đạo đức truyền thống hay sự đền bù cho kẻ khốn khổ ban đầu, mà công lý thuộc về kẻ có năng lực thực thi và nắm giữ. Đây là một bài học cực kỳ phũ phàng nhưng lại là chân lý tuyệt đối của thế gian này. Luật chơi của quyền lực và cuộc đời chưa bao giờ vận hành dựa trên sự thương hại hay những lời kể lể về việc ai là người tìm ra trước. Kẻ nào thực sự cầm được con hươu trong tay, kẻ đó có quyền định đoạt. Người kiếm củi có công tìm ra, nhưng thiếu bản lĩnh giữ gìn, thiếu sự kiên định để biến nó thành tài sản hợp pháp và chắc chắn của mình, thì dẫu có kiện cáo khắp muôn nơi cũng chỉ chuốc lấy sự mỉa mai. Cuộc đời không thưởng cho kẻ có công nhặt được, cuộc đời chỉ thưởng cho kẻ có năng lực giữ được và làm chủ được. Đã bao nhiêu lần ta chứng kiến những kẻ tài năng xuất chúng, những người phát hiện ra những cơ hội vĩ đại đầu tiên, những người đặt những viên gạch đầu tiên cho một đế chế, nhưng rồi vì thiếu sự quyết đoán, thiếu sự tàn nhẫn cần thiết trong quản trị, hoặc vì quá ngây thơ tin vào sự công bằng của thiên hạ mà bị kẻ đến sau nẫng tay trên, cướp đoạt toàn bộ thành quả. Lúc ấy, khóc lóc, oán hận, kiện tụng chỉ là hành động của kẻ bất lực. Vua Tề thông minh hơn người, nhìn thấu cái logic tàn nhẫn ấy nên mới phong cho người kiếm củi làm quan đại phu, đồng thời để lại một câu nói mang tính châm biếm sâu cay: Giống như kẻ kia mượn chuyện trong mộng để tìm hươu vậy. Vua Tề phong quan không phải vì thương hại người kiếm củi nghèo khổ hay công lao bắt hươu của hắn, mà ngài đang giễu cợt cái sự mê sảng của một kẻ không phân biệt được thực và mộng, đồng thời dùng vị trí đó để chế nhạo cả cái hệ thống quan liêu đang bối rối trước một vụ kiện kỳ quái. Đứng ở cương vị tối cao, ta nhìn thấu những màn phong tước, những quyết định tưởng chừng như nhân ái nhưng thực chất là những ván bài chính trị sắc lạnh. Đôi khi, người ta ban ơn không phải vì người đó xứng đáng, mà để làm gương, để chế giễu, hoặc để duy trì một trật tự trào phúng nào đó mà chỉ những kẻ ở đỉnh cao mới có quyền nhìn thấu và mỉm cười.
Nhìn sâu hơn nữa vào bản chất của con người qua lăng kính của câu chuyện này, ta thấy con hươu hóa ra chỉ là một biểu tượng. Con hươu ấy có thể là địa vị, là quyền lực, là tiền tài, là tình yêu, hay thậm chí là chân lý mà cả đời người đi tìm kiếm. Chúng ta ai cũng từng là người kiếm củi trong cuộc đời mình, lmam lụi trong rừng sâu vô tận của cuộc mưu sinh, bỗng một ngày chộp được một cơ hội đổi đời, một món quà lớn lao từ vận may. Nhưng cái cách mà chúng ta đối xử với món quà ấy mới quyết định số phận của chúng ta. Có kẻ bắt được cơ hội liền giấu giếm, sợ hãi, nơm nớp lo sợ thiên hạ giật mất, để rồi chính sự sợ hãi đó làm mờ mắt, làm tê liệt ý chí và đánh rơi mất cơ hội lúc nào không hay. Có kẻ bắt được cơ hội lại đem rao giảng khắp nơi, kể lể với thiên hạ như một cách thỏa mãn cái tôi ảo tưởng, để rồi bị kẻ khác nẫng tay trên mà ngơ ngác không hiểu vì sao. Và cũng có những kẻ, khi đã mất đi thứ thuộc về mình, thay vì tĩnh tâm nhìn nhận lại sự yếu kém của bản thân thì lại đi oán trách hoàn cảnh, trách người đời bất công, trách luật pháp lỏng lẻo. Sự oán hận đó chính là liều thuốc độc gặm nhấm phần còn lại của trí tuệ, biến một con người từng có cơ hội vươn lên thành kẻ tầm thường, cay đắng và bất mãn suốt cả cuộc đời.
Làm người ở đời, nhất là khi ngồi ở những vị trí mà quyết định của mình có thể ảnh hưởng đến sinh mệnh của hàng vạn người, ta học được một bài học cốt lõi từ Cổ học tinh hoa: tuyệt đối không được sống trong mộng mị. Thế gian này là một cõi ảo ảnh lớn, nơi mọi thứ từ vinh hoa phú quý cho đến quyền lực tột đỉnh đều có thể biến mất như sương mai trong chớp mắt. Nếu ngươi không tỉnh táo, ngươi sẽ giống như người kiếm củi nhầm lẫn giữa chiêm bao và sự thực, để rồi khi mất đi thì ngỡ ngàng đấm ngực kêu oan. Sự thâm trầm của một người từng trải không nằm ở việc ta có bao nhiêu trong tay, mà nằm ở chỗ ta hiểu rõ những gì ta đang có mong manh đến nhường nào và ta đủ bản lĩnh để giữ lấy nó ra sao. Khi ngươi nắm giữ quyền lực, đừng bao giờ ngủ quên trên chiến thắng, đừng bao giờ biến thành quả thực tế của mình thành những câu chuyện phiếm để người khác phán xét. Quyền lực thực sự là quyền lực được giữ kín trong sự tĩnh lặng của tâm hồn, không khoe khoang, không ngạo mạn, nhưng vô cùng sắt đá và kiên cố.
Ta đã đi qua những năm tháng khốc liệt nhất của cuộc đời tranh đấu, nơi mà một thoáng lơ là có thể đánh đổi bằng cả sự nghiệp, nơi mà một lời nói hớ hênh có thể biến bạn bè thành kẻ thù tử chiến. Đọc lại câu chuyện người kiếm củi được con hươu, ta không còn cảm thấy buồn cười hay châm biếm như thời trẻ tuổi. Thay vào đó, ta nhìn thấy bóng dáng của chính mình và của biết bao nhiêu nhân vật lẫy lừng từng khuynh đảo một thời trong đó. Có những kẻ từng nắm giữ cả giang sơn trong tay, nhưng rồi vì một phút mộng mị, vì sự tự mãn hoang tưởng rằng quyền lực đó là vĩnh cửu, đã để cho những kẻ tiểu nhân đến sau nhặt mất cơ nghiệp mà ngỡ ngàng không hiểu vì sao triều đại sụp đổ. Có những kẻ thông minh tuyệt đỉnh nhưng lại thích chơi trò ú tim với thiên hạ, để rồi cuối cùng chết chìm trong chính cái bẫy do mình giăng ra. Cuộc đời vốn dĩ công bằng theo cái cách tàn nhẫn nhất của nó: nó không trao phần thưởng cho kẻ có công lao đầu tiên nếu kẻ đó thiếu năng lực bảo vệ, và nó cũng không dung tha cho kẻ mộng du bước đi giữa chiến trường khốc liệt của sự sinh tồn.
Cho nên, hỡi những kẻ đang mải miết kiếm củi trong khu rừng rậm rạp của danh lợi và quyền lực, hãy dừng lại một nhịp mà suy ngẫm. Khi ngươi bắt được con hươu của đời mình, đừng vội mừng vui đến mức quên lối về nhà. Đừng che đậy nó bằng sự sợ hãi, cũng đừng đem nó ra làm trò tiêu khiển cho thiên hạ. Hãy tĩnh lặng, hãy làm cho tâm trí sắc bén như gươm gác, biến món quà của vận may thành năng lực cốt lõi của bản thân, biến cái ngẫu nhiên thành cái tất yếu dưới sự kiểm soát tuyệt đối của trí tuệ. Và trên hết, nếu một mai có mất đi thứ mà ngươi từng xem là của mình, đừng oán hận, đừng kiện tụng, đừng kêu khóc trước tòa án của thế gian, bởi vì sự mất mát đó chỉ là minh chứng rõ ràng nhất cho thấy ngươi chưa bao giờ đủ tư cách và bản lĩnh để làm chủ nó từ trong tâm thức. Kẻ thức giả là kẻ nhìn thấu cả mộng lẫn thực, thản nhiên trước được mất, uy nghi trước gió bão cuộc đời, và luôn là kẻ thực sự cầm chắc con hươu trong tay khi ván cờ hạ màn. Đó mới là tinh hoa thực sự của cổ nhân truyền lại, thứ tinh hoa mà chỉ những ai đã đi qua giông bão cuộc đời, nếm đủ cay đắng ngọt bùi và đứng ở những tầng cao nhất của nhân thế mới có thể thấu cảm trọn vẹn bằng một cái nhìn trầm mặc, bao dung và lạnh lùng đến tận cùng.
