Skip to content
Chuyện xưa chép rằng, có một vị hiền triết nọ đi dạo qua một vùng núi cao, thấy một người thợ đá đang cặm cụi đục đẽo từng khối đá lớn dưới cái nắng như thiêu như đốt. Mồ hôi nhễ nhại đầm đìa tấm lưng gầy guộc, tiếng búa gõ vào đá đanh thép vang vọng cả một sườn đồi. Vị hiền triết dừng chân, nhìn người thợ với ánh mắt đầy trắc ẩn rồi cất tiếng hỏi rằng anh làm việc vất vả thế này, đến bao giờ thì mới được nghỉ ngơi? Người thợ đá ngẩng đầu lên, lau giọt mồ hôi trên trán, hồn nhiên đáp dạ thưa, khi nào đục hết đống đá này thì con được nghỉ. Vị hiền triết mỉm cười, không nói gì thêm rồi bước tiếp. Đi thêm một đợt dài, ngài lại gặp một người thợ đá khác cũng đang làm công việc y chang, dáng vẻ cũng mệt mỏi không kém. Ngài lại đem câu hỏi ấy ra hỏi. Người thợ thứ hai dừng tay, thở dài sườn sượt, ngước nhìn trời cao rồi rầu rĩ bảo thưa ngài, khi nào thiên hạ thái bình, không còn ai xây lầu cao, không cần dùng đến đá nữa thì con mới được nghỉ. Vị hiền triết lại mỉm cười, chắp tay đi tiếp. Đến cuối con đường mòn, ngài gặp người thợ đá thứ ba. Người này vừa đục đá vừa thong thả ngâm nga khúc ca vui vẻ, nhịp búa khoan thai như đang hòa theo nhịp của gió ngàn và tiếng chim hót. Vị hiền triết lại đem câu hỏi cũ ra đặt vấn đề. Người thợ thứ ba mỉm cười rạng rỡ, dừng búa, nhìn ngài bằng ánh mắt sáng ngời rồi đáp thưa ngài, con đang nghỉ ngơi đây thôi, việc đục đá này chính là lúc con đang được nghỉ ngơi trong từng khoảnh khắc của cuộc đời.
Câu chuyện ngắn ngủi ấy thoạt nghe tưởng chừng chỉ là một giai thoại ngụ ngôn mang tính triết lý nhân sinh thông thường, nhưng ngẫm cho kỹ, nếu đem soi chiếu vào cái cõi đời cuồn cuộn sóng ngầm này, nó lại chính là một thứ gương phẳng phiu soi thấu tâm can của muôn vạn con người từ phàm phu tục tử cho tới những kẻ đứng ở cõi đỉnh cao quyền lực. Lịch sử nhân loại từ xưa đến nay chưa từng thiếu những kẻ thông minh, chưa từng thiếu những bộ óc mưu lược có thể xoay chuyển càn khôn, tính toán từng đường đi nước bước để thâu tóm quyền lực, tài sản và danh vọng. Thế nhưng, có mấy ai khi đã ngồi lên được cái ngai vàng danh vọng ấy, hay khi đã nắm trong tay quyền sinh quyền sát, lại thực sự hiểu được thế nào là hai chữ nghỉ ngơi. Đa phần thiên hạ đều sống một cuộc đời giống như người thợ đá thứ nhất và thứ hai. Họ cắm cúi chạy đua với thời gian, với tham vọng, với những định mức do chính họ hoặc do thời cuộc áp đặt lên vai. Họ nghĩ rằng nghỉ ngơi là một cái đích đến ở tương lai, là một khoảng thời gian nằm ở phía bên kia của sự nghiệp, là lúc khi đã đạt được mục tiêu này thì ta sẽ dừng lại để hưởng thụ. Nhưng khổ nỗi, cái đích mà họ tự vẽ ra ấy cứ lùi xa mãi theo thời gian. Khi họ đục xong đống đá thứ nhất, lại có một ngọn núi đá thứ hai hiện ra sừng sững trước mặt. Khi họ dẹp yên được kẻ thù này, lại mọc lên những thế lực khác nguy hiểm hơn ngấm ngầm bủa vây. Cuộc đời họ là một chuỗi những tháng ngày trói buộc mình vào cỗ máy luân hồi của sự đấu tranh, toan tính và lo âu. Họ tưởng rằng mình đang làm chủ cuộc chơi, nhưng thực chất họ chỉ là nô lệ cho chính cái tham vọng không đáy của bản thân mình.
Nhìn sâu vào bản chất của vấn đề, cái câu hỏi lúc nào được nghỉ thực ra không nằm ở ngoại cảnh, không nằm ở việc công việc đã xong hay chưa, không nằm ở số dư tài khoản trong ngân hàng đã đạt đến con số mấy chữ số, cũng chẳng nằm ở việc chiếc ghế dưới thân có còn vững chãi hay không. Nó nằm ở chính tâm thức của kẻ đang gánh vác sự việc. Một tâm trí còn đầy rẫy những mưu mô, còn bị trói buộc bởi sự được mất, thắng thua, vinh nhục thì cho dù có đang nằm trên giường bệnh vô tri hay đang ẩn dật ở chốn bồng lai tiên cảnh nào đi chăng nữa, thì cõi lòng vẫn nổi bão tố phong ba, ngày đêm dằn vặt không lúc nào yên. Đó không phải là nghỉ ngơi, đó là sự giam cầm của tâm hồn trong ngục tù vô hình do chính cái ngã tạo ra. Trải qua bao nhiêu thăng trầm của cuộc đời, chứng kiến biết bao kẻ từng hét ra lửa mắng ra khói, nắm trong tay quyền lực vạn người mê rồi cuối cùng cũng ngã ngựa trong cay đắng hoặc u uất đến chết, tôi nhận ra rằng sự nghỉ ngơi đích thực là một trạng thái nội tại chứ không bao giờ là một không gian hay thời gian được ban phát từ bên ngoài.
Người thợ đá thứ nhất bị cái mục tiêu vật chất trước mắt sai khiến, anh ta làm việc như một cỗ máy vô hồn, bị động và bị áp lực đè nặng lên từng thớ thịt. Người thợ đá thứ hai lại rơi vào cái bẫy của sự bất lực trước thời cuộc, anh ta phóng chiếu sự mệt mỏi của mình lên tương lai xa vời, đem cái gánh nặng của thiên hạ đặt lên vai mình để rồi tự chuốc lấy sự chán chường và tuyệt vọng. Cả hai người họ đều không tìm thấy sự bình yên bởi vì họ đang tách rời công việc đang làm với cuộc sống đang sống. Họ coi công việc là một cực hình, là một thứ xiềng xích phải chịu đựng để đổi lấy sự tự do ở tương lai. Nhưng ngặt một nỗi, tương lai ấy chưa bao giờ đến, hoặc khi nó đến thì sức khỏe đã cạn kiệt, tâm trí đã già nua, sự nhạy bén đã mai một, lúc đó dẫu có muốn hưởng thụ thì cái thân xác này cũng không còn đủ khả năng để cảm nhận vị ngọt của trái cây hay tiếng gió thổi qua tàn lá nữa.
Còn người thợ đá thứ ba, người mà vị hiền triết đã gặp ở cuối con đường, lại sở hữu một thứ trí tuệ uyên thâm mà đôi khi những kẻ đọc sách thánh hiền cả đời cũng chưa chắc đã ngộ ra được. Anh ta không chờ đợi một tương lai rảnh rỗi nào đó để mà nghỉ ngơi. Anh ta đem sự nghỉ ngơi đặt ngay vào trong từng nhát búa, trong từng hơi thở, trong từng khoảnh khắc hiện tại. Đối với anh ta, việc đục đá không còn là sự cưỡng bức của ngoại cảnh, mà là một sự hòa hợp tuyệt đối giữa thân và tâm. Khi tâm không vọng động, khi làm việc mà như không làm, khi hành động xuất phát từ sự tự nguyện và thấu hiểu sâu sắc bản chất của công việc, thì tự khắc mệt mỏi tiêu tan, áp lực biến mất. Đó mới chính là cảnh giới cao nhất của sự nghỉ ngơi.
Trong cõi đời này, những kẻ mưu sự lớn thường hay sa vào cái bẫy của sự kiểm soát tuyệt đối. Họ muốn mọi thứ phải đi theo quỹ đạo của mình, muốn dòng chảy của thời gian phải dừng lại theo ý muốn, muốn lòng người phải quy phục dưới tầm nhìn của họ. Họ tính toán từng đường đi nước bước, phòng bị từng mũi tên hòn đạn từ bóng tối phóng ra. Họ giống như những vị tướng cầm quân trên sa mạc, mắt không dám nhắm, tai không dám lơi, lúc nào cũng ở trong trạng thái chiến đấu cao độ. Họ tự nhủ với lòng mình rằng cố gắng thêm một chút nữa thôi, dẹp nốt phe nhóm này thôi, củng cố xong vị trí này thôi rồi ta sẽ lui về ở ẩn, vui cảnh điền viên, bấy giờ tha hồ mà nghỉ ngơi. Thế nhưng, lịch sử đã chứng minh rằng chưa có vị đại thần mưu lược nào, chưa có vị quân vương nào có thể thực sự lui về nghỉ ngơi trong sự bình an nếu như họ chưa từng học được cách buông bỏ cái tâm tranh đấu từ khi còn đang nắm quyền lực trong tay.
Quyền lực là một thứ ma lực cực kỳ đáng sợ. Càng đứng ở vị trí cao bao nhiêu, tầm nhìn càng mở rộng bao nhiêu, thì nỗi sợ bị mất đi những gì đang có lại càng lớn bấy nhiêu. Kẻ ở dưới chân núi chỉ mất đi cái áo manh quần rách, còn kẻ ở trên đỉnh núi nếu ngã xuống sẽ tan xương nát thịt. Cho nên, sự căng thẳng của người ở vị trí cao không nằm ở sức nặng của công việc hằng ngày, mà nằm ở sức nặng của trách nhiệm và sự lo âu thường trực. Họ bị kẹt giữa những toan tính chính trị, giữa những mối quan hệ lợi ích chằng chịt như mạng nhện, giữa sự tin tưởng và sự phản bội. Lúc đó, khái niệm nghỉ ngơi trở thành một thứ xa xỉ phẩm mà tiền bạc hay quyền lực không thể nào mua được.
Có những người khi đã đạt đến đỉnh cao của sự nghiệp, có trong tay tất cả tài sản, danh vọng và quyền uy, bỗng giật mình nhận ra rằng mình đã đánh mất chính mình từ lâu lắm rồi. Họ nhìn vào gương và không còn nhận ra cái khuôn mặt hằn học, mệt mỏi, đa nghi và đầy vết nhăn của thời gian nữa. Lúc ấy, họ mới tìm đến thiên nhiên, tìm đến thiền định, tìm đến những triết lý cổ học để mong tìm lại sự tĩnh lặng trong tâm hồn. Nhưng tiếc thay, khi tâm đã quen với sự sóng gió, khi não bộ đã quen với việc tính toán từng đường đi nước bước, thì việc buông xuống để mà nghỉ ngơi lại là một thử thách còn khó khăn hơn cả việc chinh phục thiên hạ. Họ ngồi đấy, thân ở chốn u tĩnh nhưng tâm vẫn hướng về triều đình, vẫn lo lắng về việc ai đang thay thế mình, ai đang lật đổ di sản của mình. Sự nghỉ ngơi hình thức ấy chỉ là một sự tra tấn tinh tế hơn đối với một bộ óc đã quen với sự bận rộn bệnh hoạn.
Do đó, câu hỏi lúc nào được nghỉ thực ra là một lời cảnh tỉnh sâu sắc dành cho những ai đang lầm đường lạc lối trong cái mê hồn trận của danh lợi. Ta không thể tìm thấy sự bình yên ở cuối con đường nếu như suốt dọc đường đi ta cứ mãi gồng mình chống chọi với nghịch cảnh bằng sự bực bội và oán hận. Sự nghỉ ngơi không phải là phần thưởng dành cho người chiến thắng sau cuộc đua, mà là thái độ sống của người biết thưởng ngoạn chính con đường mình đang đi, cho dù con đường ấy có gập ghềnh sỏi đá, có lắm chông gai thử thách hay tràn ngập những cạm bẫy chết người.
Một kẻ trí tuệ lớn là kẻ biết hành động như không hành động, biết nắm giữ quyền lực trong tay nhưng tâm trí vẫn vô nhiễm trước mọi thói đời đen bạc. Khi họ làm việc, họ dốc toàn tâm toàn lực để làm cho đến nơi đến chốn, không màng vụ lợi cá nhân, không tính toán thiệt hơn được mất, coi việc xử lý chính sự hay giải quyết những bài toán hóc búa của thời cuộc cũng tự nhiên như việc thở ra hít vào hằng ngày. Và khi công việc đã qua đi, họ sẵn sàng buông bỏ nó nhẹ nhàng như trút một chiếc áo cũ, không vương vấn, không tiếc nuối, không tự mãn về chiến công cũng không cay đắng vì thất bại. Trạng thái tâm lý ấy chính là lúc họ đang được nghỉ ngơi, ngay cả khi đang đứng giữa trận mạc đao gươm khua chíu chíu.
Ngẫm cho cùng, cuộc đời con người ngắn ngủi lắm, ví như bóng câu qua cửa sổ, chớp mắt một cái là đã đi hết một đời người. Những tranh giành, kèn cựa, những mưu mô tính toán, những hận thù vây bọc rốt cuộc cũng chỉ là cát bụi khi ta nằm xuống sáu tấc đất. Thế nhưng, bi kịch của nhân loại là phần lớn chúng ta cứ mãi hy sinh cái hiện tại sống động để đổi lấy một cái tương lai ảo ảnh chưa bao giờ tồn tại. Chúng ta luôn tự huyễn hoặc bản thân rằng ngày mai, khi đạt được cái này, khi xong việc kia, ta sẽ sống cho mình, ta sẽ nghỉ ngơi thật đã đời. Nhưng ngày mai ấy cứ trôi đi mãi trong sự bất định của số phận, để rồi đến cuối đời, khi đối diện với cái chết, ta mới hoảng hốt nhận ra rằng mình chưa từng thực sự sống một ngày nào cho trọn vẹn, chưa từng có nổi một khoảnh khắc nào thực sự thảnh thơi trong tâm hồn.
Người thợ đá thứ ba trong câu chuyện cổ học tinh hoa kia chính là biểu tượng của một thứ triết lý sống thượng thừa. Anh ta không phải là một kẻ lười biếng trốn tránh trách nhiệm, anh ta vẫn làm việc cực lực, vẫn đục những viên đá cứng nhắc để mưu sinh, nhưng anh ta không để cho sự nặng nhọc của hòn đá đè bẹp sự thanh thản trong tâm trí. Anh ta biến lao động thành nghệ thuật, biến mồ hôi thành sự hoan ca của sự tồn tại. Đó là sự thâm trầm của người đã thấu triệt quy luật của vạn vật: vạn vật sinh ra rồi lại diệt đi, không có gì là vĩnh cửu, duy chỉ có cái tâm tĩnh lặng giữa dòng đời vạn biến là chỗ dựa vững chắc duy nhất cho con người.
Khi ta ngộ được điều này, ta sẽ thấy rằng mọi gánh nặng trên vai bỗng chốc trở nên nhẹ bẫng như tơ hồng. Ta không còn cảm thấy mình đang bị ép buộc phải làm bất cứ điều gì nữa. Ngay cả những nhiệm vụ quốc gia đại sự, những quyết định sinh tử trên triều đình hay những ván bài chiến lược cân nosu cũng chỉ là những vai diễn trong một vở kịch lớn của cuộc đời mà ta được giao phó để thể hiện cho thật trọn vẹn. Đã là diễn viên thì phải nhập vai cho thật sâu, nhưng khi màn hạ thì phải biết bước ra khỏi nhân vật, trở về với bản ngã nguyên thủy thanh tịnh của mình. Kẻ nào không biết bước ra khỏi nhân vật, kẻ đó sẽ bị nhân vật nuốt chửng và tha hóa. Đó chính là lý do vì sao có những người càng lên cao càng cô độc, càng mưu mô càng trống rỗng, và càng bận rộn thì lại càng không biết lúc nào mới được nghỉ.
Nhìn lại hành trình dài đằng đẵng đã qua, qua biết bao thăng trầm của thời cuộc, chứng kiến biết bao con người đến rồi đi như những vị khách qua đường vội vã trên sân khấu cuộc đời, tôi càng thấm thía hơn giá trị của hai chữ buông xả. Sự nghỉ ngơi lớn nhất không phải là đi đến một nơi chốn yên tĩnh nào đó trên núi cao biển vắng, mà là sự tĩnh lặng nội tâm ngay giữa chốn thị phi cuồn cuộn sóng gió. Khi tâm đã bất biến thì dòng đời vạn biến kia dẫu có nghiêng ngả ra sao cũng chẳng thể làm lay chuyển được sự an nhiên tự tại bên trong. Lúc đó, bạn sẽ nhận ra rằng câu hỏi lúc nào được nghỉ thực ra là một câu hỏi thừa thãi. Bởi vì bạn đang được nghỉ ngơi trong từng sát na của hiện tại, trong từng hơi thở ra vào, trong từng việc mình đang làm dù lớn hay nhỏ. Không có tương lai nào để chờ đợi, không có quá khứ nào để nuối tiếc, chỉ có cái giây phút này đây là chân thật nhất, đẹp đẽ nhất và trọn vẹn nhất. Kẻ nào sống được trong cái giây phút hiện tại ấy, kẻ đó đã nắm giữ trong tay bí quyết trường sinh bất tử và sự tự do tuyệt đối mà không một thứ quyền lực hay báu vật nào trên trần gian này có thể đánh đổi được. Cứ thong thả mà bước đi giữa cõi người ta, làm những việc cần phải làm với một tấm lòng rộng mở, độ lượng và không vướng bận, buông bỏ những tham sân si ở lại phía sau lưng mỗi khi bước qua một chặng đường, thì tự khắc bạn sẽ thấy rằng mình chưa từng mệt mỏi, và lúc nào, ở đâu, bạn cũng đang được nghỉ ngơi một cách trọn vẹn nhất trong cõi vĩnh hằng của tâm thức.
#CoHocTinhHoa #LucNaoDuocNghi #TrietLyNhanSinh #BuongXa #AnNhienTuTai
