Skip to content
PHẦN IV – LỰA CHỌN: KHI ĐỐI MẶT VỚI MẤT MÁT, NGƯỜI TA CHẤP NHẬN RỦI RO NHIỀU HƠN.
Chương 26 mang tên Lý thuyết viễn cảnh trong cuốn sách Tư duy nhanh và chậm đưa chúng ta bước vào một trong những phát kiến vĩ đại nhất của Daniel Kahneman và Amos Tversky. Tại đây, nghịch lý tâm lý sâu sắc nhất của con người được bóc trần: khi đứng trước bờ vực của sự mất mát, bản năng không chọn buông bỏ trong trật tự, mà lại sẵn sàng đặt cược tất cả vào những ván bài liều lĩnh nhất.
Để hiểu trọn vẹn sức nặng của chương này, ta buộc phải nhìn lại bước chuyển từ chương 25 trước đó, nơi Kahneman đã chỉ ra lỗ hổng lịch sử trong lý thuyết độ thỏa dụng kỳ vọng của Bernoulli. Suốt hàng thế kỷ, các nhà kinh tế học giả định rằng con người đánh giá tài sản bằng trạng thái tuyệt đối, nghĩa là người có mười triệu đô la cũng sẽ hạnh phúc như nhau bất kể trước đó họ có mười một triệu hay chín triệu. Nhưng thực tế cuộc đời không vận hành theo bảng tính vô hồn ấy. Con người bị chi phối bởi điểm tham chiếu và sự thay đổi so với điểm tham chiếu đó. Bước sang chương 26, Lý thuyết viễn cảnh hoàn thiện bức tranh bằng việc khám phá độ dốc phi đối xứng của tâm lý: nỗi đau mất đi một trăm đồng luôn nhức nhối gấp bội niềm vui kiếm được một trăm đồng. Và chính từ sự bất cân xứng này, một hành vi kỳ lạ nhưng phổ quát xuất hiện: trong miền lợi nhuận, con người sợ rủi ro và muốn chốt lời thật nhanh; nhưng khi đã rơi vào miền mất mát, họ lại trở nên khát khao rủi ro, sẵn sàng chấp nhận những canh bạc mù quáng để trốn tránh việc phải thừa nhận một thất bại hiện hữu.
Nhìn lại những biến thiên của thời cuộc và các cuộc cờ sinh tử, hiện tượng này chính là cội nguồn của vô số những bi kịch lẫn những màn sụp đổ ngoạn mục nhất. Khi một người đang trên đà thắng lợi, tâm lý phòng thủ xuất hiện rất sớm. Họ nâng niu từng thành quả nhỏ, chọn phương án an toàn tuyệt đối để bảo toàn phần thưởng, ngay cả khi cơ hội bứt phá tiếp theo có xác suất thành công rất cao. Nhưng sự trớ trêu của tạo hóa nằm ở vế đối nghịch: khi biến cố ập đến, khi một dự án thất bại, một khoản đầu tư chìm trong sắc đỏ, hay một vị thế quyền lực bị đe dọa, lý trí sắc son bỗng chốc nhường chỗ cho bản năng của một con bạc cùng đường. Thay vì cắt lỗ, chấp nhận vết thương ngoài da để giữ lại sinh lực cho chặng đường dài, họ lại có xu hướng nhân đôi tiền cược, dốc toàn bộ nguồn lực còn lại vào một phương án có xác suất thành công mong manh chỉ để mong quay trở về điểm xuất phát ban đầu.
Căn nguyên sâu xa của việc chấp nhận rủi ro trong mất mát không thuần túy là lòng tham hay sự ngu ngốc, mà là sự kiêu hãnh của bản ngã và nỗi sợ hãi tột cùng trước cảm giác đau đớn khi phải chính thức khép lại cánh cửa. Một khoản lỗ trên giấy tờ chỉ là một khả năng, nhưng việc đặt bút ký vào biên bản chấp nhận lỗ lại là một sự sụp đổ về mặt tâm lý. Hệ thống 1 trong tâm trí con người không chịu nổi sự dằn vặt của việc mất mát, nó thúc giục người ta tìm kiếm mọi kẽ hở, dù là viển vông nhất, để né tránh việc ghi nhận tổn thương đó vào sổ sách của cuộc đời. Kết quả là, người ta sẵn sàng đánh đổi một mất mát chắc chắn ở mức vừa phải để lấy một cơ hội mong manh thoát nạn, bất chấp việc nếu canh bạc thất bại, hậu quả sẽ là sự hủy diệt hoàn toàn.
Trong nghệ thuật ứng xử và thương thuyết đỉnh cao, việc thấu suốt tâm lý này là chìa khóa để định hình mọi cuộc diện. Kẻ chỉ biết dùng sức mạnh áp bức thường dồn đối thủ vào chân tường, cắt đứt mọi đường thoái lui, để rồi phải kinh ngạc khi thấy đối phương bỗng nhiên vùng lên với sự tàn bạo và liều lĩnh chưa từng có. Lý thuyết viễn cảnh giải thích rất rõ điều này: khi một người cảm thấy mình không còn gì để mất, khi mọi lựa chọn phía trước đều đã là mất mát chắc chắn, họ sẽ chọn phương án có mức độ rủi ro cao nhất để phản kháng. Người thấu hiểu sự đời sẽ luôn xây một chiếc cầu bằng vàng cho đối phương rút lui trong danh dự. Cho đối thủ một điểm tựa an toàn, một mức mất mát có thể chấp nhận được mà không hủy hoại nhân phẩm của họ, chính là cách khôn ngoan nhất để triệt tiêu bản năng liều mạng của họ.
Trong quản trị và điều hành những hệ thống lớn, cái bẫy này còn nguy hiểm hơn gấp bội. Những nhà lãnh đạo tầm thường khi đối diện với sự thất bại của một chiến lược thường không đủ can đảm để dừng lại. Họ sợ trách nhiệm, sợ sự phán xét, và sợ phải đối diện với sự thật rằng nguồn lực đã tan thành mây khói. Thế là họ tiếp tục đổ thêm tiền bạc, thời gian, và cả uy tín của tập thể vào cái hố không đáy đó, tự huyễn hoặc bản thân bằng những bản kế hoạch lạc quan tếu. Đó là lý do vì sao những vết rạn nhỏ ban đầu không được chữa lành kịp thời lại trở thành những vực thẳm nuốt chửng cả một đế chế. Một tâm hồn có chiều sâu và độ lượng không đo lường bản lĩnh bằng việc không bao giờ phạm sai lầm, mà đo bằng khả năng thản nhiên chấp nhận một thất bại cần thiết, xem đó là học phí tất yếu của quy luật vận động cuộc đời.
Trên bàn cờ tài chính và kinh doanh, sự khác biệt giữa một kẻ lướt sóng nghiệp dư và một người định hình cuộc chơi dài hạn nằm trọn ở cách họ phản ứng với miền mất mát. Đám đông luôn có xu hướng bán non những cơ hội tăng trưởng lớn vì sợ mất đi lợi nhuận hiện hữu, nhưng lại ôm chặt những danh mục thua lỗ đến kiệt quệ với hy vọng hão huyền về sự hồi phục kỳ diệu. Họ chấp nhận rủi ro cao nhất ở nơi lẽ ra phải kỷ luật nhất, và lại quá cẩn trọng ở nơi lẽ ra cần sự dũng cảm để vươn lên. Người làm chủ được tâm lý sẽ đảo ngược hoàn toàn phương trình này: kiên nhẫn và dám chấp nhận rủi ro có tính toán khi đang ở thế thắng để tối ưu hóa thành quả, nhưng lại cực kỳ dứt khoát, lạnh lùng cắt bỏ mọi rủi ro khi rơi vào thế thua.
Muốn vượt qua được sự chi phối của Lý thuyết viễn cảnh đòi hỏi một sự tu dưỡng nội tâm sâu sắc. Người ta phải học cách thiết lập lại điểm tham chiếu của chính mình. Khi gặp giông bão, đừng nhìn về quá khứ hoàng kim để nuối tiếc và cố gắng bằng mọi giá giật lại những gì đã vuột khỏi tầm tay. Hãy kéo điểm tham chiếu về đúng thực tại hoang tàn hiện có, xem như bản thân bắt đầu lại từ con số không. Khi chấp nhận thực tế rằng phần tài sản hay vị thế đó đã thực sự mất đi, tâm trí sẽ thoát khỏi miền mất mát đầy ma mị, và sự bình tĩnh sẽ quay trở lại để dẫn lối cho những quyết định sáng suốt.
Sự bao dung với chính mình cũng là một liều thuốc giải độc đắc lực. Rất nhiều hành vi liều lĩnh xuất phát từ việc chúng ta không tha thứ nổi cho những sơ suất của bản thân trong quá khứ. Ta muốn sửa sai bằng một cú lội ngược dòng ngoạn mục, nhưng quên mất rằng một tâm trí đang vẩn đục bởi sự cay cú chính là mảnh đất màu mỡ nhất cho những sai lầm thảm khốc tiếp theo nảy mầm. Chấp nhận buông bỏ một phần để bảo toàn đại cục, lùi một bước để nhìn rõ mười bước, đó không phải là sự hèn nhát mà là sự hòa hoãn khôn ngoan với dòng chảy của số phận.
Đọc lại chương 26 của Kahneman, ta nhận ra rằng cuốn sách này không đơn thuần là kinh tế học hành vi, mà là một tấm gương soi rọi bản chất yếu mềm của nhân loại. Giữ được sự tỉnh thức khi mọi sự thuận buồm xuôi gió đã khó, nhưng giữ được sự an nhiên, điềm tĩnh để không lao vào canh bạc rủi ro khi đang rơi tự do lại là cảnh giới tối cao của sự trưởng thành. Người đi qua nhiều thăng trầm hiểu rằng, đỉnh cao của mưu lược không phải là tính toán trăm phương ngàn kế để không bao giờ thua, mà là biết cách thua một cách đàng hoàng, có trật tự, và giữ vững cốt cách để chờ đợi thời khắc tái sinh.
