Skip to content
PHẦN III – QUÁ TỰ TIN: TRUYỀN THÔNG VÀ LỊCH SỬ THƯỜNG VIẾT LẠI “CÂU CHUYỆN HỢP LÝ”
Chương 19 với tiêu đề Ảo tưởng về sự hiểu biết bóc trần cách con người, thông qua truyền thông và sử sách, liên tục tái cấu trúc quá khứ thành những chuỗi nhân quả mạch lạc để xoa dịu nỗi sợ hãi trước sự ngẫu nhiên của cuộc đời. Bằng cách biến những sự kiện hỗn loạn thành một câu chuyện hợp lý, chúng ta tự lừa dối bản thân rằng thế giới này hoàn toàn có thể dự đoán và kiểm soát được.
Để thấu hiểu trọn vẹn sự chuyển giao tư duy từ chương trước sang chương này, chúng ta cần nhìn lại bài học từ Chương 18 về việc hạn chế những dự đoán trực giác. Trong chương đó, Daniel Kahneman đã chỉ ra một sự thật phũ phàng rằng con người cực kỳ tồi tệ trong việc dự báo tương lai, bởi trực giác của chúng ta thường bị đánh lừa bởi những thông tin nổi bật nhất thời mà bỏ qua quy luật hồi quy về giá trị trung bình. Nhưng tại sao, dù đã thất bại vô số lần trong việc tiên đoán, chúng ta vẫn nuôi dưỡng một niềm tin sắt đá vào năng lực phán đoán của mình? Chương 19 chính là câu trả lời, là chiếc chìa khóa mở ra cánh cửa của sự quá tự tin. Chúng ta tin rằng mình có thể nhìn thấu tương lai chỉ vì chúng ta có một ảo tưởng mãnh liệt rằng mình đã thấu hiểu hoàn toàn quá khứ. Sự hiểu biết đó không gì khác ngoài một sự ngụy tạo ngọt ngào được dệt nên bởi truyền thông, lịch sử và chính cơ chế vận hành kỳ lạ của bộ não chúng ta.
Khi đã đi qua đủ nhiều thăng trầm của cuộc đời, nhìn thấy những đế chế kinh doanh hưng thịnh rồi lụi tàn chỉ sau một đêm, hay chứng kiến những nhân vật từng hô mưa gọi gió bỗng chốc trắng tay, người ta sẽ học được cách nhìn cuộc đời bằng một lăng kính rất khác. Người ta không còn nhìn thế giới qua những gam màu trắng đen đơn giản, cũng không dễ dàng bị thuyết phục bởi những câu chuyện thành công rực rỡ hay thất bại thảm hại được tô vẽ trên báo chí. Đằng sau mỗi thành công vang dội hay thất bại ê chề luôn là một mạng lưới chằng chịt của sự ngẫu nhiên, của may mắn, và của vô vàn những biến số nằm ngoài tầm kiểm soát của con người. Thế nhưng, nhân loại lại không thể sống chung với sự bất định đó. Chúng ta cần một điểm tựa tinh thần, và đó là lúc những câu chuyện hợp lý ra đời.
Truyền thông và lịch sử, về bản chất, là những người chép sử vĩ đại của thời đại, nhưng họ cũng là những nhà ảo thuật tài ba nhất trong việc nhào nặn thông tin. Khi một sự kiện đã ngã ngũ, cho dù đó là sự trỗi dậy của một tập đoàn công nghệ khổng lồ như Google, hay một cuộc khủng hoảng tài chính toàn cầu, toàn bộ quá khứ sẽ ngay lập tức được viết lại. Những chi tiết thừa thãi, những quyết định sai lầm nhưng vô hại, những yếu tố may mắn ngẫu nhiên sẽ bị gạt bỏ không thương tiếc. Thay vào đó, người ta sẽ dựng lên một kịch bản hoàn hảo, nơi mỗi bước đi của người chiến thắng đều được mô tả như một phần của một chiến lược thiên tài, được tính toán chuẩn xác đến từng milimet.
Hệ thống 1 trong não bộ chúng ta, như Kahneman đã phân tích, là một kẻ nghiện sự mạch lạc. Nó liên tục tìm kiếm mối quan hệ nhân quả ngay cả ở những nơi chỉ có sự ngẫu nhiên thuần túy. Nó muốn tin rằng mọi việc xảy ra đều có lý do của nó. Khi truyền thông cung cấp một câu chuyện có đầu có đuôi, có nguyên nhân rõ ràng và kết quả tất yếu, Hệ thống 1 sẽ lập tức tiếp nhận nó một cách ngon lành mà không hề hoài nghi. Đây chính là cái bẫy của ảo tưởng về sự hiểu biết. Chúng ta nhầm tưởng rằng vì chúng ta có thể giải thích được quá khứ một cách trôi chảy, nên chúng ta cũng có thể hiểu và kiểm soát được tương lai.
Hãy nhìn vào câu chuyện của những doanh nghiệp huyền thoại. Khi Google thành công, các nhà phân tích và nhà báo đã viết hàng ngàn trang sách để ca ngợi tầm nhìn vĩ đại của hai nhà sáng lập, ca ngợi văn hóa doanh nghiệp độc đáo và những quyết định đầu tư táo bạo của họ. Nhưng có mấy ai nhắc đến việc, ở những ngày đầu khởi nghiệp, họ đã từng cố gắng bán công ty với giá chưa đầy một triệu đô la và bị từ chối? Nếu thương vụ đó thành công, Google ngày nay có tồn tại? Sự khác biệt giữa một thiên tài công nghệ và một kẻ thất bại vô danh đôi khi chỉ nằm ở một cái gật đầu hay lắc đầu của một nhà đầu tư trong một buổi chiều định mệnh. Nhưng khi viết lại lịch sử, truyền thông đã biến một chuỗi những sự kiện đầy may rủi thành một lộ trình tất yếu của sự vĩ đại.
Đối với một người đã từng đứng ở những vị trí mà mỗi quyết định đưa ra có thể ảnh hưởng đến vận mệnh của hàng ngàn con người, việc nhận diện được ảo tưởng này là vô cùng sống còn. Trong các cuộc họp chiến lược, trong những bàn cờ chính trị hay kinh doanh, kẻ nguy hiểm nhất không phải là kẻ không biết gì, mà là kẻ tin rằng mình biết tất cả dựa trên những câu chuyện thành công của kẻ khác. Họ đọc những cuốn tiểu sử của các vĩ nhân, nghiên cứu những bài phân tích tình huống của các tập đoàn đa quốc gia, rồi tự tin áp dụng những công thức đó vào thực tế với niềm tin rằng mình sẽ đạt được kết quả tương tự. Họ quên mất rằng, những tài liệu họ đọc đã được lọc qua một màng lọc cực kỳ tinh vi của sự thiên vị nhận thức muộn (hindsight bias) và thiên vị kết quả (outcome bias).
Thiên vị nhận thức muộn khiến chúng ta tin rằng, những gì đã xảy ra là hiển nhiên và ai cũng có thể thấy trước. Khi nhìn lại một cuộc khủng hoảng kinh tế, người ta dễ dàng chỉ ra những dấu hiệu cảnh báo và tự hỏi: Tại sao lúc đó chính phủ và các chuyên gia lại không thấy được điều này? Nhưng sự thật là, vào thời điểm trước khi cuộc khủng hoảng xảy ra, những dấu hiệu cảnh báo đó nằm lẫn lộn trong một biển những thông tin trái chiều, những dự báo lạc quan và hàng triệu biến số nhiễu loạn khác. Việc tách bạch được đâu là tín hiệu thực sự, đâu là tiếng ồn vào thời điểm đó là một việc bất khả thi. Chỉ khi mọi chuyện đã rồi, dưới ánh sáng của kết quả đã rõ ràng, những dấu hiệu đó mới trở nên nổi bật và dễ thấy.
Thiên vị kết quả lại là một khía cạnh tàn nhẫn khác của tâm lý học con người. Chúng ta đánh giá chất lượng của một quyết định dựa hoàn toàn vào kết quả của nó chứ không phải dựa vào tính đúng đắn của quá trình ra quyết định tại thời điểm đó. Nếu một nhà điều hành thực hiện một nước đi mạo hiểm đầy rủi ro và thành công, anh ta sẽ được ca ngợi là một nhà lãnh đạo quả cảm, có tầm nhìn xa trông rộng. Nhưng nếu nước đi đó thất bại, cũng chính những người từng ca ngợi anh ta sẽ quay sang chỉ trích anh ta là kẻ liều lĩnh, vô trách nhiệm và thiếu năng lực. Sự thật là, trong cả hai trường hợp, mức độ rủi ro và lượng thông tin mà anh ta có tại thời điểm ra quyết định là hoàn toàn như nhau. Sự khác biệt duy nhất là sự can thiệp của thần may mắn.
Nhận thức được điều này không khiến chúng ta trở nên bi quan hay buông xuôi trước số phận, mà ngược lại, nó mang đến một sự giải thoát sâu sắc trong tâm hồn và một sự khôn ngoan tĩnh lặng trong hành động. Người thấu hiểu được ảo tưởng của sự hiểu biết sẽ học được sự độ lượng và bao dung hơn với những sai lầm của người khác, đồng thời giữ được sự khiêm nhường sâu sắc trước những thành công của chính mình. Họ biết rằng, thành công mà họ có ngày hôm nay phần lớn là do họ đã được đặt vào đúng thời điểm, đúng vị trí và được nâng đỡ bởi một chuỗi những sự kiện thuận lợi mà họ không hề tạo ra. Ngược lại, khi nhìn thấy một ai đó thất bại, họ không vội vàng phán xét năng lực hay tư cách của người đó, bởi họ hiểu rằng ranh giới giữa thành công và thất bại trong cuộc đời này mỏng manh như một sợi tóc.
Trong nghệ thuật đối nhân xử thế và quản trị, việc giải phóng bản thân khỏi ảo tưởng về sự hiểu biết mang lại những bài học vô giá.
Thứ nhất, trong công việc và kinh doanh, chúng ta cần phải xây dựng một cơ chế đánh giá dựa trên quá trình chứ không chỉ dựa trên kết quả. Một tổ chức lành mạnh là nơi mà những quyết định đúng đắn, được chuẩn bị kỹ lưỡng và dựa trên những dữ liệu khách quan vẫn được trân trọng ngay cả khi nó mang lại một kết quả không như ý do những yếu tố ngoại cảnh khách quan. Ngược lại, những quyết định liều lĩnh, vô căn cứ nhưng vô tình gặt hái được thành công nhờ may mắn cần phải được cảnh báo và chấn chỉnh, thay vì được tung hô như những chiến tích. Nếu không làm được điều này, chúng ta đang gián tiếp khuyến khích một văn hóa cờ bạc, nơi người ta sẵn sàng đánh cược tương lai của tổ chức vào những trò chơi may rủi.
Thứ hai, trong việc hoạch định chiến lược, hãy luôn chuẩn bị cho những kịch bản tồi tệ nhất và duy trì một biên độ an toàn đủ lớn. Khi bạn nhận ra rằng mọi kế hoạch vẽ ra trên giấy, mọi dự báo của các chuyên gia thực chất chỉ là những câu chuyện hợp lý được phóng chiếu từ quá khứ, bạn sẽ không còn đặt cược tất cả nguồn lực vào một cửa duy nhất. Bạn sẽ học cách vận hành như một nhà đầu tư khôn ngoan: đa dạng hóa danh mục, xây dựng những hệ thống dự phòng, và luôn giữ cho mình một đường lui. Sự linh hoạt và khả năng thích ứng với sự thay đổi mới là chìa khóa giúp một tổ chức tồn tại lâu dài, chứ không phải là một bản kế hoạch hoàn hảo nhưng cứng nhắc.
Thứ ba, trong truyền thông và quản lý danh tiếng, hãy hiểu rõ sức mạnh của những câu chuyện hợp lý nhưng đừng bao giờ để bản thân bị cuốn vào trò chơi đó. Là một người dẫn dắt, bạn có thể cần phải sử dụng những câu chuyện mạch lạc để truyền cảm hứng, để tạo niềm tin cho đội ngũ và các đối tác. Đó là một công cụ quản trị cần thiết. Tuy nhiên, trong thâm tâm, bạn phải giữ được một cái đầu lạnh hoàn toàn tỉnh táo. Bạn phải phân biệt được đâu là câu chuyện bạn kể cho thế giới nghe để phục vụ cho mục tiêu chiến lược, và đâu là thực tế hỗn loạn mà bạn đang phải đối mặt hàng ngày. Bi kịch lớn nhất của một nhà lãnh đạo là bắt đầu tin vào chính những huyền thoại mà truyền thông và cấp dưới thêu dệt nên về mình.
Nhìn rộng ra ngoài xã hội, ảo tưởng về sự hiểu biết giải thích tại sao chúng ta lại dễ bị thao túng bởi những thông tin giật gân, những thuyết âm mưu hay những lời hứa hẹn đơn giản của các chính trị gia. Những người này hiểu rất rõ rằng đám đông không cần sự thật khách quan phức tạp và đầy rẫy những mâu thuẫn. Đám đông cần một câu chuyện hợp lý, một kẻ chịu trách nhiệm cho mọi vấn đề, và một giải pháp nhanh chóng, dễ hiểu. Khi có một cuộc khủng hoảng xảy ra, việc đổ lỗi cho một nhóm người cụ thể, một thế lực thù địch hay một chính sách sai lầm nào đó luôn dễ dàng và dễ được chấp nhận hơn là việc thừa nhận rằng cuộc khủng hoảng đó là kết quả của một hệ thống phức tạp với hàng triệu biến số tương tác lẫn nhau.
Người có tâm hồn rộng rãi và sâu sắc sẽ không nhìn thế giới bằng sự phẫn nộ hay thất vọng khi nhận ra những sự thật này. Họ nhìn nó bằng một sự thấu hiểu dịu dàng. Họ biết rằng con người, với tất cả những giới hạn sinh học và tiến hóa của mình, luôn cần những câu chuyện để tồn tại. Những câu chuyện giúp chúng ta kết nối với nhau, tạo ra trật tự xã hội và mang lại ý nghĩa cho một cuộc sống vốn dĩ đầy rẫy những biến động ngẫu nhiên. Lịch sử có thể không phải là một tấm gương phản chiếu chính xác quá khứ, nhưng nó là một tấm bản đồ tinh thần giúp chúng ta định vị bản thân trong hiện tại.
Để thực sự làm chủ cuộc đời mình và không bị cuốn trôi bởi những dòng chảy của dư luận và truyền thông, mỗi chúng ta cần phải rèn luyện một thói quen tư duy phản biện sắc bén. Khi đọc một bài báo ca ngợi một tấm gương thành công, hay khi nghe một phân tích về nguyên nhân của một thất bại lịch sử, hãy tự hỏi bản thân những câu hỏi sau:
– Những thông tin nào đã bị bỏ qua hoặc lược bớt để tạo nên câu chuyện mạch lạc này?
– Yếu tố may mắn và ngẫu nhiên đóng vai trò bao nhiêu phần trăm trong kết quả đó?
– Nếu chúng ta quay ngược thời gian và thay đổi một chi tiết nhỏ, kết quả có khác đi hoàn toàn không?
– Liệu người trong cuộc thực sự có tầm nhìn xa trông rộng như người ta nói, hay họ chỉ đang phản ứng với tình huống một cách bản năng và vô tình gặp may?
Khi bạn bắt đầu đặt ra những câu hỏi này, bạn sẽ thấy lớp sương mù của ảo tưởng dần tan biến. Bạn sẽ nhìn thế giới bằng một đôi mắt trong trẻo hơn, không còn dễ dàng bị lừa dối bởi những hào quang giả tạo hay bị đánh gục bởi những phán xét bất công. Bạn sẽ học được cách trân trọng những nỗ lực thầm lặng, những quyết định kiên định dựa trên nguyên tắc, ngay cả khi chúng chưa mang lại những kết quả rực rỡ ngay lập tức.
Trong cuộc sống cá nhân, việc buông bỏ ảo tưởng về sự hiểu biết giúp chúng ta giải phóng bản thân khỏi gánh nặng của quá khứ. Nhiều người trong chúng ta dành cả đời để dằn vặt bản thân về những quyết định sai lầm trong quá khứ. Chúng ta tự trách mình rằng: Tại sao lúc đó mình lại ngốc nghếch thế? Tại sao mình không nhận ra người đó là kẻ phản bội? Tại sao mình lại bỏ lỡ cơ hội đầu tư đó? Đây chính là thiên kiến nhận thức muộn đang hành hạ bạn. Bạn của ngày hôm nay, với đầy đủ thông tin về kết quả của sự việc, đang dùng tri thức đó để phán xét bản thân của ngày xưa – người hoàn toàn không có những thông tin đó. Hãy bao dung với chính mình. Hãy hiểu rằng tại thời điểm đó, với lượng thông tin hạn chế và trạng thái cảm xúc lúc bấy giờ, bạn đã đưa ra quyết định mà bạn cho là hợp lý nhất. Việc mọi chuyện không diễn ra như ý muốn là một phần của sự ngẫu nhiên trong cuộc sống, không phải là bằng chứng cho sự kém cỏi của bạn.
Sự sâu sắc của một đời người không đo bằng việc chúng ta tích lũy được bao nhiêu công thức thành công, mà đo bằng việc chúng ta có thể đứng vững và mỉm cười trước bao nhiêu sự bất định của cuộc đời. Khi bạn có thể đứng ở vị trí cao nhất, nhìn xuống thế gian với tất cả những sự náo nhiệt, ồn ào của truyền thông, những cuộc tranh luận không hồi kết về đúng sai, nhân quả, mà lòng vẫn giữ được sự tĩnh lặng như mặt nước hồ thu, đó là lúc bạn đã thực sự vượt qua được ảo tưởng về sự hiểu biết. Bạn không còn cần thế giới này phải hoàn hảo, mạch lạc hay dễ hiểu để cảm thấy an tâm. Bạn chấp nhận thế giới với tất cả sự hỗn độn, ngẫu nhiên và vẻ đẹp hoang dã của nó.
Daniel Kahneman, qua chương sách này, không chỉ tặng cho chúng ta một công cụ khoa học để phân tích tâm lý, mà thực chất đã trao cho chúng ta một món quà triết học sâu sắc. Nó nhắc nhở chúng ta về giới hạn của trí tuệ con người, về sự cần thiết của thái độ khiêm nhường trước vũ trụ bao la và đầy bí ẩn. Hãy đọc Tư duy nhanh và chậm không chỉ bằng cái đầu lạnh của một nhà nghiên cứu, mà bằng cả trái tim rộng mở của một người lữ hành trên con đường tìm kiếm sự thật. Chỉ khi chúng ta dám đối diện với sự mù quáng của chính mình, chúng ta mới thực sự bắt đầu nhìn thấy ánh sáng của sự khôn ngoan đích thực.
#tuduynhanhvacham #thinkingfastandslow #danielkahneman #aotuongvesuhieubiet #tamlyhoc #sachhay
