Skip to content
PHẦN IV – LỰA CHỌN: ĐƯỜNG CONG GIÁ TRỊ KHÔNG ĐỐI XỨNG: LỒI VỚI LỖ, LÕM VỚI LỜI.
Bước sang Chương 26 của cuốn sách Tư Duy Nhanh Và Chậm, Daniel Kahneman dẫn dắt chúng ta đi sâu vào Lý Thuyết Viễn Cảnh thông qua hình mẫu đường cong giá trị không đối xứng. Đây là chìa khóa giải mã hiện tượng con người thường tỏ ra e sợ rủi ro khi đứng trước khoản lời, nhưng lại sẵn sàng lao vào những cuộc đặt cược mạo hiểm chỉ để trốn tránh một trận thua đã nhìn thấy trước.
Để hiểu trọn vẹn bản chất của đường cong giá trị này, chúng ta không thể tách rời nó khỏi nền tảng đã được thiết lập ở Chương 25 trước đó. Ở chương trước, Kahneman đã chỉ ra sai lầm lịch sử của Daniel Bernoulli khi cho rằng con người đánh giá sự lựa chọn dựa trên tổng tài sản tuyệt đối. Kahneman đã chứng minh rằng tâm trí con người không quan tâm đến con số tuyệt đối, mà nó phản ứng gay gắt với sự thay đổi so với một điểm tham chiếu. Điểm tham chiếu đó chính là trạng thái hiện tại, hoặc kỳ vọng của một cá nhân trước khi sự kiện xảy ra.
Chuyển sang Chương 26, tác giả nâng tầm phát hiện này lên một mức độ sâu sắc hơn bằng cách vẽ ra đồ thị của giá trị tâm lý. Đồ thị này không phải là một đường thẳng tắp, cũng không phải là một đường cong đều đặn. Nó hình chữ S nhưng bị lệch, chia làm hai nửa hoàn toàn trái ngược khi đi qua điểm gốc, tức là điểm tham chiếu.
Nửa bên phải của đồ thị đại diện cho những khoản lời. Đường cong ở nửa này có dạng lõm. Trong toán học và kinh tế học, một đường giá trị lõm thể hiện nguyên lý dụng ích biên giảm dần và tâm lý né tránh rủi ro. Khi bạn chưa có gì, việc kiếm được một trăm triệu đồng đầu tiên mang lại niềm hoan hỷ tột cùng. Nhưng khi bạn đã có mười tỷ đồng trong tay, việc có thêm một trăm triệu đồng chỉ mang lại một gợn sóng lăn tăn trong cảm xúc. Càng tiến xa về phía bên phải của trục hoành, mỗi đơn vị tài sản thêm vào càng tạo ra ít giá trị tâm lý hơn.
Chính vì đường giá trị mang dạng lõm khi đối mặt với lợi nhuận, con người trở nên e sợ rủi ro. Khi đứng trước hai lựa chọn: một là chắc chắn nhận được năm mươi triệu đồng, hai là cơ hội một trăm phần trăm có được một trăm triệu đồng nhưng đi kèm rủi ro một trăm phần trăm mất tất cả nếu đoán sai, phần lớn mọi người sẽ chọn giải pháp an toàn là cầm chắc năm mươi triệu đồng. Dù về mặt lý thuyết xác suất, giá trị kỳ vọng của hai phương án có thể tương đương hoặc phương án mạo hiểm có vẻ hấp dẫn hơn, nhưng tâm trí con người lại ưu tiên việc bảo toàn thành quả. Cảm giác chắc chắn nắm trong tay khoản lời tạo ra sự dễ chịu cho Hệ thống 1, và con người sẵn sàng chốt lời sớm để đổi lấy sự bình yên trong tâm trí, dù việc đó có thể làm mất đi những cơ hội bứt phá lớn hơn trong tương lai.
Tuy nhiên, kịch bản hoàn toàn đảo ngược khi chúng ta bước sang nửa bên trái của đồ thị, nơi đại diện cho những khoản lỗ. Tại đây, đường giá trị không còn lõm nữa mà chuyển thành dạng lồi. Sự thay đổi hình dạng này chứa đựng toàn bộ sự bi kịch, mù quáng và cả những tính toán sai lầm nghiêm trọng nhất của con người trên thương trường, trong quản trị và trong chính cuộc đời mình.
Đường giá trị lồi ở vùng thua lỗ thể hiện rằng nỗi đau của khoản lỗ đầu tiên luôn là nhói buốt nhất. Sự chênh lệch cảm xúc giữa việc không mất gì và việc bị mất một trăm triệu đồng là cực kỳ lớn. Nhưng sự chênh lệch cảm xúc giữa việc mất một tỷ đồng và mất một tỷ một trăm triệu đồng lại trở nên mờ nhạt hơn rất nhiều. Khi đã rơi vào trạng thái thua lỗ, mỗi tổn thất tăng thêm không còn gây ra mức độ đau đớn tương ứng như lúc ban đầu.
Hệ quả chết người của đường giá trị lồi là nó biến con người thành những kẻ khát máu tìm kiếm rủi ro khi bị dồn vào thế thua. Khi đối mặt với một khoản lỗ chắc chắn xảy ra, tâm trí con người từ chối chấp nhận thực tại. Nếu phải chọn giữa việc chấp nhận thua lỗ chắc chắn năm mươi triệu đồng và việc tham gia vào một cuộc đặt cược mà ở đó có cơ hội hòa vốn nhưng cũng có rủi ro mất một trăm triệu đồng, đa số mọi người sẽ chọn cuộc đặt cược. Con người thà mạo hiểm chịu một tổn thất lớn hơn rất nhiều, chỉ để nuôi hy vọng mong mong manh có thể quay trở về điểm tham chiếu ban đầu, tức là trạng thái không bị mất gì.
Sự không đối xứng này được củng cố bởi một khái niệm cốt lõi khác: tâm lý ghét tổn thất. Nỗi đau của một khoản lỗ luôn có sức nặng tâm lý gấp khoảng hai lần niềm vui của một khoản lời có cùng giá trị định lượng. Mức độ dốc của đường cong ở vùng thua lỗ cao hơn hẳn độ dốc của đường cong ở vùng lợi nhuận. Sự kết hợp giữa độ dốc lớn hơn và dạng đường lồi ở vùng lỗ đã tạo ra một cái bẫy tâm lý vô hình nhưng vô cùng tàn nhẫn.
Nhiều người quan sát cuộc sống thường thắc mắc tại sao những cá nhân xuất chúng, những nhà quản trị lão luyện hay những tập đoàn khổng lồ lại có thể đưa ra những quyết định điên rồ đến mức tự hủy hoại mình. Cốt lõi của vấn đề nằm chính ở đường cong lồi ở vùng thua lỗ này. Khi một dự án đầu tư bắt đầu chệch hướng và gánh chịu tổn thất, điểm tham chiếu của nhà lãnh đạo vẫn bị kẹt ở thời điểm dự án đang thành công. Họ không nhìn khoản lỗ hiện tại như một chi phí đã mất để đưa ra quyết định tỉnh táo cho tương lai. Thay vào đó, họ nhìn khoản lỗ đó như một vết thương chưa khép miệng trên đồ thị tâm lý.
Để tránh phải hiện thực hóa khoản lỗ đó, để không phải đối mặt với sự thật rằng mình đã sai, họ bắt đầu ném thêm nguồn lực, tài chính, nhân sự và thời gian vào cuộc chơi đã cầm chắc phần thất bại. Đây chính là hiện tượng theo đuổi chi phí chìm, nhưng dưới góc nhìn của Lý Thuyết Viễn Cảnh, đó là sự giãy giụa của một tâm trí đang nằm ở vùng đường cong lồi. Ở vùng này, rủi ro không còn đáng sợ nữa, mà rủi ro trở thành một vị cứu tinh ảo tưởng. Người ta sẵn sàng chấp nhận rủi ro cực đại chỉ để trốn tránh cảm giác thất bại ở hiện tại.
Trong giới kinh doanh và hoạt động quản trị thực tế, việc nhận diện được đường cong giá trị không đối xứng này quyết định ranh giới giữa một người chơi tầm thường và một người làm chủ cuộc chơi. Một người quan sát tinh tế sẽ nhận ra rằng, phần lớn đối thủ trên thị trường đều bị chi phối bởi hai trạng thái cảm xúc cơ bản này: chốt lời quá sớm khi đang thắng do tâm lý e sợ rủi ro ở đường cong lõm, và gồng lỗ quá lâu khi đang thua do tâm lý tìm kiếm rủi ro ở đường cong lồi.
Khi một doanh nghiệp đang gặt hái thành công, sự thỏa mãn và nỗi sợ mất mát khiến tập thể đó trở nên bảo thủ. Họ ngại thay đổi, ngại thử nghiệm những mô hình mới vì họ đang nhìn mọi cơ hội dưới góc nhìn của một đường cong lõm: tiềm năng phát triển thêm chỉ mang lại sự gia tăng giá trị tâm lý rất nhỏ, nhưng nguy cơ tổn hại đến vị thế hiện tại lại gây ra nỗi đau lớn. Ngược lại, khi một doanh nghiệp suy ngoái, lãnh đạo của nó thường có xu hướng đưa ra những quyết định mang tính sinh tử, mạo hiểm một cách mù quáng vì họ đang ở vùng đường cong lồi. Họ thà đốt sạch những tài sản còn lại trong một canh bạc cuối cùng còn hơn là chấp nhận thu hẹp quy mô để làm lại từ đầu.
Đối với một người đã đi qua nhiều thăng trầm, hiểu được đường cong giá trị không đối xứng không phải để oán trách sự vô lý của bản tính con người, mà là để học cách sống chung với nó, điều khiển nó và vượt lên trên nó. Sự điềm tĩnh thực sự không đến từ việc chúng ta triệt tiêu được cảm xúc, mà đến từ việc chúng ta thấu hiểu cơ chế vận hành của System 1 trong chính mình và ở người khác.
Trong nghệ thuật ứng xử và thương thuyết, đường cong giá trị cung cấp một bộ công cụ định hình tư duy vô cùng sắc bén. Nếu bạn phải mang lại tin vui cho ai đó, hãy chia nhỏ những tin vui đó ra. Bởi vì đường giá trị ở vùng lời có dạng lõm, việc nhận được năm khoản lời nhỏ rải rác ở những thời điểm khác nhau sẽ tạo ra tổng giá trị tâm lý lớn hơn nhiều so với việc nhận gộp một khoản lời lớn cùng một lúc. Mỗi lần nhận được tin tốt, điểm tham chiếu của đối phương lại được tái thiết lập, và họ trải qua cảm giác hân hoan của phần đầu đường cong, nơi có độ dốc cao nhất.
Ngược lại, nếu bạn bắt buộc phải chuyển giao tin xấu hoặc những tổn thất, hãy gom tất cả chúng lại trong một lần duy nhất. Bởi vì đường giá trị ở vùng lỗ có dạng lồi, tổn thất càng tăng thì mức độ đau đớn biên càng giảm. Việc gánh chịu một khoản lỗ lớn gộp lại sẽ tạo ra tổn thương tâm lý ít hơn hẳn việc phải nếm trải từng khoản lỗ nhỏ nhặt kéo dài dai dẳng. Khi tổn thất được gom lại một chỗ, tâm trí con người chỉ phải trải qua một lần điều chỉnh điểm tham chiếu, thay vì bị bào mòn cảm xúc liên tục.
Hơn thế nữa, việc thấu hiểu tâm lý của kẻ đang ở vùng đường cong lồi là một lợi thế cực kỳ to lớn trong mọi cuộc đấu trí. Khi đối thủ của bạn đang rơi vào thế thua, họ sẽ trở nên cực kỳ nguy hiểm và thiếu kiểm soát. Tâm lý tìm kiếm rủi ro của họ sẽ đẩy họ vào những hành động bất chấp hậu quả. Một người nắm giữ đại cục sẽ không bao giờ dồn đối thủ vào bước đường cùng mà không cho họ một điểm tựa tham chiếu mới. Nếu bạn chặn đứng mọi đường lùi và bắt họ phải chấp nhận một thất bại toàn diện, họ sẽ kích hoạt bản năng của đường cong lồi, sẵn sàng hy sinh tất cả để hủy hoại cả bạn lẫn họ. Ngược lại, nếu bạn mở cho họ một lối thoát, giúp họ giữ lại một phần vị thế hoặc lòng tự trọng, bạn đã đưa họ trở lại vùng kiểm soát của tâm lý bình thường, nơi sự e sợ rủi ro bắt đầu quay trở lại chi phối họ.
Ở một cấp độ cao hơn trong việc phát triển bản thân và rèn luyện tâm trí, đường cong giá trị không đối xứng của Daniel Kahneman chính là một tấm gương phản chiếu bản ngã của mỗi người. Tại sao người đời lại thường chịu nhiều đau khổ? Bởi vì họ để cho điểm tham chiếu của mình trôi dạt một cách tự do theo hoàn cảnh bên ngoài. Khi gặp may mắn, điểm tham chiếu của họ lập tức nâng lên cao, khiến họ mau chóng cảm thấy nhàm chán với những gì mình đang có do nguyên lý dụng ích biên giảm dần của đường cong lõm. Khi gặp vận xui, họ bám chặt lấy điểm tham chiếu trong quá khứ, từ chối cắt lỗ, để rồi liên tục đưa ra những quyết định sai lầm trong vùng đường cong lồi, khiến tổn thất ban đầu nhân lên gấp nhiều lần.
Sự bao dung và độ lượng đối với bản thân lẫn người khác chỉ xuất hiện khi chúng ta biết cách chủ động điều khiển điểm tham chiếu của chính mình. Người có tâm hồn rộng mở là người biết hạ thấp điểm tham chiếu về mức tối thiểu, để mỗi điều tốt đẹp nhỏ bé trong cuộc sống đều mang lại niềm trân trọng sâu sắc, nằm ở đúng phần dốc nhất của đường giá trị. Đồng thời, khi đối mặt với thất bại hay mất mát, họ có đủ sự dũng cảm để chấp nhận hiện thực hóa khoản lỗ ngay lập tức. Họ dứt khoát xóa bỏ điểm tham chiếu cũ, coi tổn thất đó như một khoản phí đắt đỏ nhưng cần thiết để mua lấy sự tự do cho tâm trí, không cho phép bản thân sa lầy vào cái bẫy tìm kiếm rủi ro để gỡ gạc.
Nhìn lại lịch sử và quan sát những diễn biến xung quanh chúng ta mỗi ngày, từ những biến động trên thị trường tài chính, những sự thay đổi thể chế, cho đến những xung đột nhỏ nhặt trong mối quan hệ giữa người với người, tất cả đều mang bóng dáng của đường cong giá trị không đối xứng này. Con người luôn tưởng rằng mình hành động dựa trên lý trí thuần túy, nhưng thực chất, họ chỉ đang khiêu vũ trên những đường cong cảm xúc được lập trình sẵn bởi quá trình tiến hóa.
Lý thuyết viễn cảnh của Kahneman, đặc biệt là sự phân tích về đường giá trị lồi và lõm, không đơn thuần là một công trình đoạt giải Nobel Kinh tế. Đó là một bản mô tả chi tiết về sự yếu đuối của con người. Nhận biết được sự yếu đuối đó không phải để lợi dụng nó một cách tàn nhẫn, mà là để giữ cho mình một sự tỉnh táo trước những biến động của cuộc đời. Khi thắng không quá tự mãn để rồi sập bẫy bảo thủ, khi thua không quá hoảng loạn để rồi dấn thân vào con đường tự hủy.
Trong quản trị tổ chức, một nhà lãnh đạo thực sự sâu sắc sẽ thiết lập nên một cơ chế vận hành giúp nhân viên của mình tránh được cái bẫy của đường cong giá trị. Họ tạo ra một môi trường an toàn, nơi những thất bại nhỏ được chấp nhận và xử lý nhanh chóng, giúp mọi người không phải che giấu sai lầm hay mạo hiểm dấn sâu vào sai lầm để gỡ gạc. Họ hiểu rằng, nếu văn hóa doanh nghiệp trừng phạt quá khắc nghiệt những khoản lỗ nhỏ, họ sẽ vô tình đẩy toàn bộ bộ máy vào xu hướng giấu giếm và thực hiện những hành vi rủi ro khổng lồ ở vùng đường cong lồi, cho đến một ngày toàn bộ hệ thống sụp đổ không thể cứu vãn.
Suy cho cùng, cuộc sống là một chuỗi những sự lựa chọn liên tục trong điều kiện không chắc chắn. Chúng ta không thể kiểm soát được tất cả các biến số của cuộc đời, nhưng chúng ta hoàn toàn có thể kiểm soát được cách tâm trí mình định giá những biến số đó. Đừng để cho System 1 tự động điều khiển bạn lao vào những canh bạc tuyệt vọng khi gặp khó khăn, cũng đừng để sự e sợ vô cớ cản bước bạn tiến về phía trước khi cơ hội mỉm cười.
Hãy nhìn đường cong giá trị ấy như một công cụ quan sát, một tấm bản đồ tâm lý để bạn dẫn dắt bản thân bước qua những dốc cao và vực sâu của cuộc đời với một sự bình thản, sáng suốt và rộng lượng trọn vẹn. Khi bạn có thể đứng tách mình ra khỏi những tổn thương của khoản lỗ và những ảo tưởng của khoản lời, bạn mới thực sự trở thành người làm chủ vận mệnh của chính mình.
#TuDuyNhanhVaCham #DanielKahneman #LyThuyetVienCanh #ProspectTheory #DuongCongGiaTri #ThuongTruong #QuanTriBảnThan #LanhDao #DauTri #TamLyHoc #QuanTriRuiRo #TriTueCuocSong #SáchHay #GocNhinSauSac
