Skip to content
PHẦN II – HEURISTICS VÀ THIÊN KIẾN: TRONG KINH DOANH, KẾT QUẢ TỐT RỒI LẠI GIẢM → TƯỞNG DO QUẢN LÝ KÉM.
Chương 17 của cuốn sách Tư duy nhanh và chậm mang tên Trung bình hồi quy là một lời nhắc nhở lạnh lùng về việc chúng ta thường xuyên bị đánh lừa bởi những con số và những câu chuyện tự thêu dệt, đặc biệt là khi chứng kiến một biểu đồ kinh doanh đang từ đỉnh cao rơi xuống dốc mà vội vàng đổ lỗi cho năng lực quản lý.
Có những buổi chiều, khi ngồi tĩnh lặng nhìn những con sóng xô vào bờ rồi lại rút đi, tôi chợt nhận ra cuộc đời này cũng giống như những nhịp sóng ấy, luôn có sự lên xuống như một định luật bất biến của tạo hóa. Trong thế giới của những con số, của những bản báo cáo tài chính bóng bẩy và những cuộc họp hội đồng quản trị căng thẳng mà tôi từng tham gia, người ta thường tôn sùng những vị anh hùng khi con số nhảy vọt và lập tức tìm kiếm một con dê tế thần khi lợi nhuận sụt giảm. Nhưng Daniel Kahneman, với cái nhìn thấu thị của một bậc thầy về tâm lý học hành vi, đã chỉ ra một sự thật trần trụi mà ít ai đủ bình tĩnh để chấp nhận: Phần lớn những sự đi xuống đó chỉ đơn giản là sự trở về với mức trung bình vốn có, hay còn gọi là sự hồi quy.
Để hiểu sâu về chương 17 này, chúng ta không thể tách rời nó khỏi dòng chảy của Phần II về Heuristics và Thiên kiến. Trước đó, Kahneman đã dẫn dắt chúng ta đi qua những mê cung của Hệ thống 1 – cái phần tư duy nhanh nhạy, cảm tính và luôn khao khát tìm kiếm nguyên nhân cho mọi sự việc. Chúng ta đã biết về Hiệu ứng hào quang (Halo Effect), nơi mà một thành công rực rỡ ở một khía cạnh nào đó khiến chúng ta tin rằng người đó là thiên tài toàn năng. Chúng ta cũng đã xem xét Luật số nhỏ, nơi con người vội vã đưa ra kết luận từ một vài dữ liệu ít ỏi. Chương 17 về Trung bình hồi quy chính là cú bồi cuối cùng, đánh sập cái ảo tưởng rằng chúng ta có thể kiểm soát hoàn toàn vận mệnh của một doanh nghiệp chỉ bằng ý chí và sự quản lý.
Trong kinh doanh, khi một công ty có một năm tài chính bùng nổ, lợi nhuận tăng gấp đôi, mọi ánh mắt sẽ đổ dồn vào CEO. Họ được ca tụng là những nhà kiến tạo, những người có tầm nhìn xa trông rộng. Nhưng sang năm tiếp theo, nếu lợi nhuận giảm xuống mức bình thường, lập tức những bài phân tích về sự sa sút trong quản lý, sự thiếu tập trung hay những sai lầm chiến lược sẽ xuất hiện dày đặc. Người ta quên mất một điều cốt lõi: Để đạt được kết quả cực tốt ở năm đầu tiên, bên cạnh năng lực, chắc chắn phải có sự góp mặt của một yếu tố cực kỳ quan trọng nhưng hay bị lờ đi – đó là sự may mắn. Sự may mắn là một biến số ngẫu nhiên, và theo quy luật xác suất, một sự may mắn cực độ hiếm khi lặp lại hai lần liên tiếp. Vì vậy, kết quả của năm tiếp theo có xu hướng quay trở lại mức trung bình, đơn giản vì may mắn đã không còn ở mức đỉnh điểm.
Tôi đã thấy nhiều vị lãnh đạo trẻ, đầy nhiệt huyết, khi mới tiếp quản một bộ phận đang ở đáy phong độ, họ thực hiện một vài thay đổi nhỏ và kết quả tốt lên. Họ tự tin rằng đó là nhờ tài năng quản trị xuất chúng của mình. Ngược lại, những người tiếp quản một bộ phận đang ở đỉnh cao, dù nỗ lực đến đâu, kết quả vẫn thường có xu hướng đi xuống. Hệ thống 1 của chúng ta ghét sự ngẫu nhiên. Nó muốn tìm thấy một mối quan hệ nhân quả. Nó muốn tin rằng nếu tôi làm A thì kết quả sẽ là B. Nhưng trong một thế giới phức tạp, kết quả là sự kết hợp của Kỹ năng + May mắn. Khi may mắn quay về mức trung bình, kết quả cũng vậy.
Kahneman đã đưa ra một ví dụ kinh điển về những huấn luyện viên phi công. Họ tin rằng việc khiển trách sau một lần hạ cánh tồi tệ sẽ giúp phi công tiến bộ hơn ở lần sau, và việc khen ngợi sau một lần hạ cánh tuyệt vời sẽ khiến phi công trở nên chủ quan và làm tệ đi. Thực tế, sự tiến bộ hay thụt lùi đó chỉ là sự hồi quy về mức trung bình của kỹ năng phi công đó. Một lần hạ cánh quá tệ thường do xui xẻo, nên lần sau họ sẽ làm tốt hơn một chút một cách tự nhiên. Một lần hạ cánh quá xuất sắc thường do may mắn, nên lần sau họ sẽ làm kém hơn một chút một cách tự nhiên. Hình phạt hay lời khen trong trường hợp này chỉ là những tác động giả tạo mà chúng ta gán cho một kết quả mang tính thống kê.
Nhìn sâu vào vấn đề này dưới góc độ quản trị và nhân sinh, tôi thấy đây là một bài học về sự khiêm nhường. Khi bạn đang ở đỉnh cao, đừng quá đắc ý và tưởng rằng mình đã nắm giữ được quy luật của vũ trụ. Có thể bạn chỉ đang được hưởng lợi từ một sự kết hợp ngẫu nhiên của các yếu tố thuận lợi. Và khi kết quả giảm sút, cũng đừng vội vã phủ nhận mọi nỗ lực hay nghi ngờ năng lực của đội ngũ. Một nhà quản trị có cái tâm rộng rãi và sâu sắc sẽ biết phân biệt đâu là do lỗi hệ thống, đâu là do sự thay đổi của thị trường, và đâu chỉ đơn giản là nhịp điệu của sự hồi quy.
Trong những năm tháng lăn lộn trên thương trường, tôi từng chứng kiến những cuộc thanh trừng nhân sự tàn khốc chỉ vì doanh số sụt giảm sau một kỳ tích. Đó là hệ quả của việc các ông chủ không hiểu về Trung bình hồi quy. Họ bị đánh lừa bởi những thiên kiến được trình bày ở các chương trước: họ quá tin vào những câu chuyện kể (Narrative Fallacy) và bị ám ảnh bởi việc phải tìm ra một ai đó để đổ lỗi. Nếu chúng ta hiểu rằng sự xuất sắc cực hạn là một sự bất thường, chúng ta sẽ có cái nhìn bao dung hơn và tỉnh táo hơn trước những biến động.
Bài học áp dụng ở đây không phải là chúng ta buông xuôi và mặc kệ cho định mệnh xoay vần. Thay vào đó, nó dạy ta cách đánh giá đúng thực lực. Một doanh nghiệp thực sự mạnh không phải là doanh nghiệp có những cú nhảy vọt mang tính may mắn, mà là doanh nghiệp có mức “trung bình” ngày càng tăng cao theo thời gian. Sự hồi quy sẽ luôn kéo kết quả về mức trung bình, vậy thì nhiệm vụ của người lãnh đạo là nâng cao cái mức trung bình đó bằng cách cải thiện quy trình, đào tạo con người và xây dựng văn hóa bền vững, thay vì chạy theo những đỉnh cao nhất thời để rồi thất vọng khi nó tan biến.
Trong ứng xử hàng ngày, hiểu về sự hồi quy giúp chúng ta giữ được tâm thế bình thản. Khi con cái chúng ta hôm nay thi được điểm 10 sau một chuỗi điểm 7, đừng kỳ vọng ngày mai lại là một điểm 10 nữa. Nếu ngày mai cháu được điểm 8, đó không phải là lười biếng, mà là sự trở về gần với năng lực thực tế. Thay vì gây áp lực, hãy giúp cháu nâng cao kiến thức nền tảng để mức trung bình từ 7 lên 8. Điều này đòi hỏi một sự kiên nhẫn và thấu hiểu sâu sắc, điều mà những người quá thiên về hệ thống tư duy nhanh thường thiếu sót.
Thế giới kinh doanh hiện đại đầy rẫy những khóa học về “tăng trưởng thần tốc” hay “bí quyết thành công vượt trội”. Nhưng hiếm có ai nói cho bạn biết về cái giá của sự hồi quy. Khi bạn đẩy một hệ thống đi quá xa so với quỹ đạo tự nhiên của nó bằng những biện pháp cực đoan, sự sụt giảm sau đó sẽ càng thảm khốc hơn. Một người từng trải sẽ hiểu rằng, mưu sâu kế hiểm đôi khi không phải là để đạt được thành công vang dội trong chớp mắt, mà là để thiết lập một cấu trúc đủ vững chãi để khi sự hồi quy xảy ra, chúng ta vẫn đứng vững ở một vị thế cao hơn so với trước đó.
Chúng ta cũng cần liên hệ lại với khái niệm về Hiệu ứng mỏ neo (Anchoring Effect) đã được nhắc đến trong các chương trước của Phần II. Khi một doanh nghiệp đạt đỉnh cao, con số đó trở thành một “cái mỏ neo” trong tâm trí của các nhà đầu tư và quản lý. Họ dùng con số đỉnh cao đó làm tiêu chuẩn để đánh giá mọi kết quả sau này. Khi kết quả giảm xuống, dù nó vẫn tốt hơn mức trung bình của ngành, họ vẫn cảm thấy đó là một thất bại thảm hại. Đây chính là sai lầm trong tư duy. Sự hồi quy là một thực tế toán học, nhưng cảm xúc của chúng ta lại bị trói buộc bởi những cái mỏ neo tinh thần.
Để sống và làm việc một cách sâu sắc và độ lượng, chúng ta cần học cách chấp nhận sự ngẫu nhiên. Trong những cuộc họp quan trọng, tôi thường nhắc nhở cấp dưới rằng: Hãy nhìn vào xu hướng dài hạn, đừng nhìn vào những điểm nút nhất thời. Một nhân viên giỏi có thể có một tuần làm việc tệ hại, và một nhân viên trung bình có thể có một ngày tỏa sáng rực rỡ. Đừng vội vàng khen thưởng hay trừng phạt dựa trên những dữ liệu đơn lẻ. Đó chính là sự tỉnh táo của Hệ thống 2, sự suy xét kỹ lưỡng để không rơi vào bẫy của những phán đoán tức thời.
Có một sự thật cay đắng là thế giới thường khen ngợi những người may mắn và trừng phạt những người không may, trong khi thực tế năng lực của họ có thể tương đương nhau. Khi bạn hiểu về sự hồi quy, bạn sẽ thấy thương cảm hơn cho những người đang nỗ lực nhưng chưa gặp thời, và cảnh giác hơn với những ai đang thành công rực rỡ nhưng thiếu đi nền tảng thực lực. Sự sâu sắc nằm ở chỗ ta nhìn xuyên qua lớp sương mù của những con số đột biến để thấy được cái lõi thực sự bên dưới.
Trong kinh doanh, việc kết quả tốt rồi lại giảm thường bị quy kết cho sự lơ là của quản lý. Nhưng hãy thử tưởng tượng, nếu một công ty đang hoạt động ở mức 150% công suất do một hợp đồng may mắn đột xuất, thì việc họ quay về mức 100% công suất ở năm sau là điều tất yếu và lành mạnh. Ép buộc họ phải duy trì mức 150% đó bằng mọi giá sẽ dẫn đến sự kiệt quệ và đổ vỡ hệ thống. Một người lãnh đạo có tâm hồn rộng mở sẽ biết khi nào nên để cho hệ thống nghỉ ngơi và hồi quy về mức an toàn, thay vì đuổi theo những ảo ảnh được tạo ra bởi sự may mắn ngẫu nhiên.
Daniel Kahneman không chỉ dạy chúng ta về kinh tế học hay tâm lý học, ông đang dạy chúng ta cách nhìn nhận cuộc đời một cách chân thực nhất. Cuộc sống không phải là một đường thẳng đi lên vô tận. Nó là một tập hợp của những biến động quanh một trục trung tâm. Khi bạn hiểu được điều này, bạn sẽ bớt đi những sự giận dữ vô cớ, bớt đi những kỳ vọng hão huyền và có thêm sự bao dung đối với chính mình và những người xung quanh.
Tôi nhớ có lần một đối tác lớn của tôi bị mất một hợp đồng quan trọng ngay sau một năm đại thắng. Cả hội đồng quản trị của họ đòi cách chức anh ta. Tôi đã mời anh ta đi uống trà và nói rằng: Anh không kém đi, chỉ là năm ngoái anh đã quá may mắn, và năm nay xác suất đã lấy lại phần đó. Hãy tập trung vào việc củng cố những gì anh đang có, đừng cố gắng sửa chữa một thứ không hề hỏng. Cuối cùng, anh ta vẫn được giữ lại và trong 5 năm tiếp theo, anh ta đã đưa công ty lên một tầm cao mới bền vững hơn nhiều, dù không có năm nào đạt được con số kỷ lục như năm đầu tiên đó nữa. Đó chính là sức mạnh của việc thấu hiểu sự hồi quy.
Hãy cảnh giác với những thiên kiến heuristics mà Hệ thống 1 luôn thì thầm bên tai bạn. Khi thấy một sự sụt giảm, thay vì hỏi “Ai là người có lỗi?”, hãy hỏi “Liệu đây có phải là sự hồi quy tự nhiên?”. Khi thấy một thành công rực rỡ, thay vì tung hô “Họ là thiên tài”, hãy hỏi “Yếu tố may mắn chiếm bao nhiêu phần trăm trong kết quả này?”. Sự tỉnh táo đó sẽ giúp bạn tránh được những quyết định sai lầm trong đầu tư, trong quản trị nhân sự và trong cả việc xây dựng các mối quan hệ cá nhân.
Kết lại, chương 17 về Trung bình hồi quy là một mảnh ghép quan trọng trong bức tranh về sự phi lý của con người mà Kahneman đã vẽ nên. Nó liên kết chặt chẽ với những gì ta đã học về sự quá tự tin và các lối tắt tư duy. Trong một thế giới luôn đòi hỏi sự tăng trưởng không ngừng, việc hiểu và chấp nhận quy luật hồi quy giống như việc tìm thấy một khoảng lặng giữa bản nhạc ồn ào. Nó cho phép ta sống chậm lại, nhìn sâu hơn và hành động một cách sáng suốt hơn. Sự mưu sâu kế hiểm thực sự không nằm ở việc thao túng các con số, mà nằm ở việc hiểu được bản chất của các con số để không bị chúng thao túng lại mình. Một tâm hồn rộng rãi và sâu sắc sẽ biết mỉm cười trước cả đỉnh cao lẫn vực sâu, vì biết rằng tất cả rồi sẽ trở về với sự cân bằng vốn có của nó.
Đừng để những biến động ngắn hạn làm mờ đi tầm nhìn dài hạn của bạn. Hãy xây dựng một cuộc đời và một sự nghiệp dựa trên những giá trị cốt lõi, những kỹ năng thực thụ, để dù may mắn có đến hay đi, dù sự hồi quy có kéo bạn xuống một chút, thì vị thế của bạn vẫn luôn vững vàng trên một nền tảng cao hơn. Đó chính là bài học lớn nhất mà tôi chiêm nghiệm được từ những trang sách này, và cũng là triết lý mà tôi luôn mang theo trong suốt những thăng trầm của cuộc đời mình.
Khi bạn ngồi ở một vị trí mà mỗi quyết định đều ảnh hưởng đến hàng ngàn con người, sự hiểu biết về trung bình hồi quy không còn là một kiến thức hàn lâm nữa, nó trở thành một tấm khiên bảo vệ bạn khỏi sự kiêu ngạo và nỗi sợ hãi. Nó giúp bạn giữ được cái đầu lạnh khi cả thế giới đang phát cuồng vì thành công, và giữ được trái tim nóng khi mọi người đang tuyệt vọng vì thất bại. Sự sâu sắc của một người bình luận sách, một người từng trải, chính là ở chỗ nhìn thấy quy luật của vũ trụ ẩn sau những dòng chữ, và mang quy luật đó vào trong từng hơi thở của cuộc sống thực tế.
Chúng ta thường nghe về sự hồi quy trong thống kê như một khái niệm khô khan, nhưng hãy thử nhìn nó như một sự công bằng của tự nhiên. Không ai có thể may mắn mãi, và cũng không ai xui xẻo mãi. Sự hồi quy chính là cách mà thế giới này giữ cho mọi thứ không đi quá xa vào những thái cực cực đoan. Trong kinh doanh, sự sụt giảm sau khi đạt đỉnh không phải là dấu hiệu của sự kết thúc, mà là dấu hiệu của sự điều chỉnh để tìm về một trạng thái ổn định mới. Người quản lý giỏi không phải là người cố gắng chống lại quy luật này, mà là người biết tận dụng giai đoạn hồi quy để củng cố nội lực, chuẩn bị cho những chu kỳ tăng trưởng tiếp theo một cách chắc chắn hơn.
Nhìn lại toàn bộ Phần II của cuốn sách, từ những thiên kiến về sự sẵn có, sự đại diện cho đến trung bình hồi quy, chúng ta thấy một sợi dây xuyên suốt: Con người luôn cố gắng tìm kiếm trật tự trong sự hỗn loạn và ý nghĩa trong sự ngẫu nhiên. Chúng ta là những sinh vật kể chuyện, và chúng ta thường kể những câu chuyện sai lầm về năng lực và kết quả. Chương 17 là một lời cảnh tỉnh mạnh mẽ nhất đối với những ai đang mê muội trong những câu chuyện về sự quản lý tài ba hay những thất bại thảm hại mà không nhìn thấy sự vận hành thầm lặng của các quy luật xác suất.
Hãy để sự thấu hiểu này làm cho bạn trở nên bao dung hơn với nhân viên của mình, kiên nhẫn hơn với các dự án của mình và bình thản hơn với chính bản thân mình. Cuộc sống là một cuộc chạy marathon, không phải là một cuộc chạy nước rút. Những cú bứt tốc có thể mang lại vinh quang nhất thời, nhưng chính tốc độ trung bình và sự bền bỉ mới đưa bạn đến đích. Hiểu về trung bình hồi quy chính là hiểu về nhịp điệu của cuộc đời, để từ đó chúng ta có thể bước đi một cách vững chãi, tự tin và đầy trí tuệ giữa thế gian đầy biến động này.
Hãy suy ngẫm về điều này trong lần tới khi bạn nhìn thấy một bảng báo cáo doanh số đi xuống. Đừng vội vã triệu tập một cuộc họp khẩn cấp để khiển trách. Hãy hít một hơi thật sâu, nhìn vào bức tranh lớn hơn và tự hỏi bản thân mình về sự hồi quy. Có lẽ, đó chính là lúc bạn thể hiện sự sâu sắc và tầm vóc của một nhà lãnh đạo thực thụ – người không bị cuốn theo những con sóng nhỏ mà luôn làm chủ được đại dương mênh mông của cuộc đời mình.
#TuDuyNhanhVaCham #DanielKahneman #TrungBinhHoiQuy #TamLyHocHanhVi #QuanTriKinhDoanh #PhatTrienBanThan
