Skip to content
BÀI HỌC THỦY HỬ: ĐIỂM CHUNG CỦA ANH HÙNG KHÔNG PHẢI XUẤT THÂN, MÀ LÀ CHÍ HƯỚNG.
Từ Hồi 47 với những khởi đầu của chuỗi ngày quy tụ, cho đến khi trọn vẹn 108 vị anh hùng Lương Sơn Bạc tề tựu đủ dưới ngọn cờ thế thiên hành đạo, giang sơn trong trang sách của Thi Nại Am chưa bao giờ ngớt tiếng sóng ngầm của nhân tâm và thời cuộc.
Nhìn lại cả một kiếp người đã đi qua biết bao giông bão, chứng kiến những đỉnh cao danh vọng lẫn vực sâu tăm tối nhất của lòng người, khi nhấp chén trà nguội giữa đêm sâu, ta chợt nhận ra Thủy Hử chưa bao giờ chỉ là câu chuyện của gậy gộc, đao kiếm hay những trận đánh dẹp của triều đình. Đó là một bản đồ bóc tách trần trụi và sâu sắc nhất về bản chất của quyền lực, của sự liên kết và của cái gọi là chí hướng con người. Người đời thường mải mê phán xét tốt xấu, thiện ác, trung gian hay phản loạn, để rồi bỏ quên đi cái cỗ máy ẩn giấu đằng sau sự thành hình của một tập thể vĩ đại bậc nhất lịch sử tiểu thuyết. Xét cho cùng, 108 con người ấy, từ một vị đầu lĩnh đại danh đỉnh đỉnh như Tống Giang, một phó đầu lĩnh Lô Tuấn Nghĩa, cho đến những kẻ sát nhân không gớm tay như Lý Quỳ, những kẻ cướp ngày cướp đêm như Võ Tòng, Lâm Tung, hay những tri phủ, quan lại thất thế, tất cả bọn họ bước lên Lương Sơn bằng những con đường hoàn toàn trái ngược. Có kẻ sinh ra trong nhung lụa, có kẻ cùng đinh đáy xã hội, có người là quan quân triều đình mang trọng trách, cũng có kẻ là tướng cướp hoành hành ngang dọc. Xuất thân của họ phân định rõ ranh giới giai cấp, học thức, đạo đức và cả xuất phát điểm trong xã hội phong kiến đầy định kiến. Thế nhưng, điều gì đã kéo tất cả những mảnh vỡ hỗn độn, đầy rẫy mâu thuẫn, thù hận cá nhân và khác biệt văn hóa ấy lại với nhau để thành một khối uy hiếp cả triều đình nhà Tống? Câu trả lời không nằm ở xuất thân, càng không nằm ở ơn huệ hay bạo lực thuần túy, mà nằm ở chí hướng.
Nhưng chí hướng, dưới con mắt của kẻ đã từng nhìn thấu gan ruột thế gian, chưa bao giờ đơn thuần là hai chữ lý tưởng sáng ngời như người ta vẫn thường tụng ca trên sách vở. Chí hướng trong một tập thể lớn, thực chất là sự cộng hưởng của nỗi đau thời đại, sự cùng đường của hoàn cảnh và trên hết là chiếc bàn cân lợi ích được che đậy khéo léo dưới danh nghĩa đại nghĩa. Tống Giang là một kẻ thông minh tột độ, một bộ óc mưu lược thâm trầm bậc nhất. Hắn hiểu rõ hơn ai hết rằng không thể dùng tiền tài để mua chuộc lòng người mãi mãi, cũng không thể dùng uy quyền để khuất phục những con mãnh thú vốn quen vùng vẫy ngoài vòng pháp luật. Thứ duy nhất có thể trói buộc họ lại với nhau chính là một mục tiêu chung, một chiếc áo choàng mang tên chí hướng. Khi một kẻ cùng đường không còn gì để mất, khi một viên quan mất đi đường lui, và khi một kẻ buôn bán phất lên rồi lại bị vùi dập bởi cường quyền, họ đều có chung một điểm chạm: sự bất mãn với trật tự hiện tại. Chí hướng, ở tầng sâu nhất của nó, đôi khi chỉ là sự đồng điệu trong việc muốn lật đổ, muốn tái định hình, hoặc đơn giản là muốn tìm một chỗ đứng mà ở đó họ được thừa nhận. Thi Nại Am rất tinh tế khi để cho Lương Sơn không thu nhận người theo tiêu chuẩn đạo đức, mà thu nhận theo năng lực và sức cùng lực kiệt trước thời cuộc. Đó là một bài học đắt giá về cách xây dựng quyền lực. Người cầm quyền vĩ đại không bao giờ đi tìm những kẻ hoàn hảo hay những kẻ có cùng hoàn cảnh với mình; họ đi tìm những kẻ có cùng một khát vọng đang bị dồn nén, và họ nhào nặn khát vọng đó thành ngọn cờ chung.
Phân tích đa tầng về sự tụ hội của 108 vị anh hùng, ta thấy ẩn sau bề nổi của nghĩa khí giang hồ là một trò chơi cờ vây chính trị vô cùng tinh vi. Mỗi người bước lên Lương Sơn đều mang theo một thứ hành trang tâm lý nặng nề. Có người mang sự uất ức vì bị triều đình chèn ép, có kẻ mang mối thù gia tộc chưa dứt, có kẻ lại chỉ đơn thuần tìm kiếm một nơi chốn để dung thân khi không còn đường lui. Tống Giang, với sự nhẫn nại đáng sợ và tầm nhìn xa trông rộng, đã khéo léo gom nhặt tất cả những dòng chảy hỗn tạp ấy vào một chiếc phễu mang tên thay trời hành đạo. Đó là một thứ ngôn ngữ chính trị siêu việt. Nó cung cấp cho những kẻ phạm tội tày đình một tấm hộ thân phù đạo đức, biến những tên cướp giật thành những tráng sĩ lòng son dạ sắt. Nhìn vào đây, kẻ từng trải sẽ nhận ra một chân lý phũ phàng: trong thế giới này, không có liên kết nào bền chặt bằng liên kết lợi ích được khoác tấm áo chí hướng cao cả. Xuất thân chỉ là cái vỏ bọc bên ngoài, là thứ định hình xuất phát điểm nhưng không bao giờ quyết định đích đến của một đời người. Một vị tướng cao sang nếu mất đi chí hướng chung cũng sẽ trở thành kẻ phản bội, và một tên đồ tể nếu có chung một hướng đi với thời cuộc cũng có thể trở thành biểu tượng của sự anh dũng.
Độ lùi của thời gian và những trải nghiệm cay đắng trong thương trường lẫn chốn quan trường dạy ta rằng, việc nhìn nhận con người qua xuất thân là một sai lầm chết người của kẻ tiểu trí. Kẻ nông cạn thường nhìn chiếc áo người ta mặc, nhìn gia thế người ta có, nhìn bằng cấp hay quá khứ để phán định giá trị. Nhưng kẻ mưu lược, kẻ đứng ở đỉnh cao để quan sát thế cục, chỉ nhìn vào khát vọng sâu kín nhất trong tâm can họ. Một người có xuất thân bần hàn nhưng có chí lớn, nếu biết cách dẫn dắt, sẽ trở thành thanh gươm sắc bén nhất. Ngược lại, một kẻ có xuất thân danh giá nhưng trống rỗng về chí hướng, trước giông bão cuộc đời cũng chỉ là cọng rác trôi sông. 108 anh hùng Lương Sơn Bạc chính là một xã hội thu nhỏ, nơi mà sự khác biệt về xuất thân từng gây ra không biết bao nhiêu sự kình địch ban đầu, nhưng cuối cùng lại bị xóa nhòa hoàn toàn trước sức mạnh của chí hướng và mục tiêu sinh tồn. Khi đối diện với kẻ thù chung, không ai còn nhớ đến việc Lâm Tung từng là giáo đầu võ nghệ triều đình hay Lý Quỳ chỉ là kẻ xách rìu ở Giang Châu. Tất cả đều quy về một mối. Đó là nghệ thuật thu phục nhân tâm đỉnh cao, nơi cái tôi cá nhân bị nghiền nát để nhường chỗ cho cái ta tập thể.
Áp dụng bài học này vào cuộc sống thực tế, vào ứng xử, công việc và kinh doanh, ta thấy nó mang một giá trị thực tiễn vô cùng lớn lao nhưng lại ít ai thực sự thấu hiểu để vận dụng đến nơi đến chốn. Trong quản trị doanh nghiệp hay xây dựng một tổ chức, việc tuyển dụng con người thường rơi vào cái bẫy của bằng cấp và xuất thân. Người ta chuộng những ứng viên đến từ các trường đại học danh tiếng, những người có bề dày kinh nghiệm ở các tập đoàn lớn, hay những kẻ có gia thế vững chắc. Đó không phải là điều sai, nhưng đó chỉ là lớp vỏ bề ngoài giống như xuất thân của các anh hùng Thủy Hử. Nếu một nhân sự có xuất thân hoàn hảo nhưng lại thiếu đi chí hướng chung với tầm nhìn của tổ chức, sớm muộn gì họ cũng sẽ trở thành những kẻ phá hoại ngầm hoặc rời đi khi gặp trắc trở. Ngược lại, những con người có thể xuất phát từ những nơi không ai ngờ tới, từ những hoàn cảnh khó khăn, nhưng lại có chung một khát vọng vươn lên, một sự đói khát thành công và một chí hướng đồng điệu với nhà lãnh đạo, chính họ mới là những người đi đến cùng trong những trận chiến khốc liệt nhất.
Một nhà lãnh đạo thực thụ, một kẻ nắm giữ vận mệnh của một tập thể lớn, không bao giờ hỏi nhân viên của mình sinh ra ở đâu, cha mẹ là ai, hay quá khứ từng vấp ngã thế nào. Câu hỏi duy nhất cần đặt ra và tìm cách giải mã là: Họ thực sự muốn gì? Động lực sâu kín nào đang thúc đẩy họ? Và chí hướng của họ có đặt chung một chỗ với mục tiêu của tổ chức hay không? Khi bạn tìm được những con người có chung chí hướng, xuất thân không còn là rào cản. Sự khác biệt về vùng miền, văn hóa, hay xuất phát điểm thậm chí còn trở thành thế mạnh bổ khuyết cho nhau, giống như sự đa dạng của 108 vị đầu lĩnh Lương Sơn với văn có Ngô Dụng, võ có Quan Thắng, tài trí có công Tôn Thắng, và sự liều lĩnh có Lý Quỳ. Một cỗ máy mạnh mẽ là một cỗ máy biết dung hợp những mảnh ghép khác biệt nhất vào cùng một guồng quay, hướng về cùng một đích đến.
Trong nghệ thuật ứng xử đời thường cũng vậy. Đừng bao giờ khinh miệt bất cứ ai vì xuất thân thấp kém của họ ở thời điểm hiện tại. Bánh xe thời gian quay không ngừng, và thời thế thì luôn biến động khôn lường. Những kẻ hôm nay còn đang lấm bùn dưới đáy xã hội, biết đâu ngày mai, khi thời thế thay đổi và chí hướng của họ được đánh thức đúng cách, họ sẽ đứng ở vị trí mà bạn phải ngước nhìn. Sự độ lượng của một người từng trải không nằm ở việc ban phát ơn huệ cho kẻ yếu, mà nằm ở chỗ nhìn thấu tiềm năng và khát vọng ẩn giấu sau vẻ ngoài xù xì, thậm chí bất trị của họ. Biết nhìn người bằng tầm nhìn của tương lai thay vì bằng định kiến của quá khứ là phẩm chất tối thượng của kẻ làm nên nghiệp lớn.
Nhìn sâu hơn nữa vào kết cục của Thủy Hử, khi 108 vị anh hùng tụ hội đủ để rồi cuối cùng đi đến bi kịch tan rã dưới chiêu bài chiêu an của triều đình, ta lại ngộ ra thêm một tầng sâu sắc khác về chí hướng. Chí hướng không chỉ cần để tụ họp, mà còn cần để giữ vững sự trường tồn. Chí hướng của Tống Giang từ đầu đã mang mầm mống của sự thỏa hiệp với quyền lực trung ương, muốn rửa sạch danh tiếng để làm quan lại triều đình, trong khi chí hướng của nhiều đầu lĩnh khác chỉ đơn thuần là sự tự do ngoài vòng pháp luật. Sự khác biệt ngầm bên trong cái gọi là chí hướng chung ấy chính là quả bom hẹn giờ phá hủy toàn bộ cơ đồ. Điều này để lại một bài học xương máu cho bất kỳ ai đang đứng đầu một tổ chức kinh doanh hay một đế chế lớn: Chí hướng chung phải thực sự là sự đồng thuận về giá trị cốt lõi, chứ không phải là một sự tạm bợ được dán kết bởi lợi ích ngắn hạn hay ảo tưởng danh phận. Nếu gốc rễ của chí hướng không vững chắc và không đồng nhất từ tư tưởng, thì khi đối mặt với thử thách lớn hoặc những ơn huệ bả lả từ bên ngoài, tập thể ấy sẽ tự khắc phân rã từ bên trong.
Nghẫm lại cuộc đời, qua bao thăng trầm, thành bại, được mất, ta thấy mọi danh vọng, tiền tài, địa vị cuối cùng cũng chỉ là phù du. Những thứ còn lại đọng lại trong tâm trí con người ta sau cùng không phải là xuất thân hào nhoáng hay những chiến công hiển hách trên giấy tờ, mà là việc ta đã đi cùng ai, vì lý tưởng gì, và ta đã giữ được cái chí hướng ban đầu tinh kết đến nhường nào qua giông bão. Thế gian này rộng lớn, nhân tâm này phức tạp, và con đường đi đến thành công chưa bao giờ trải hoa hồng. Nhưng chỉ cần trong ngực còn giữ được một ngọn lửa chí hướng kiên định, và biết cách tìm ra những người đồng điệu bước chung đường, thì dù xuất phát điểm có ở dưới đáy sâu của bùn nhơ, ta vẫn có thể tự tay dựng nên một cơ đồ khiến người đời phải kính ngưỡng. Cuộc đời là một ván cờ lớn, kẻ biết nhìn thấu bản chất của chí hướng mới là kẻ cầm trịch cuộc chơi, chứ không phải kẻ chỉ mải miết nhìn vào xuất thân để rồi tự chuốc lấy sự lầm đường lạc lối trong mê cung của định kiến và ảo tưởng.
#ThuyHu #BaiHocCuocSong #QuanTriNhanSu #ChiHuong #DocSach
