BÀI HỌC THỦY HỬ: NHÂN TÀI KHÔNG THIẾU – THIẾU LÀ NGƯỜI BIẾT TẬP HỢP VÀ DÙNG HỌ

Hồi thứ 47 của Thủy Hử ghi dấu thời khắc lịch sử khi Bạc Lương Sơn hoàn thành đại nghiệp tụ hội đủ 108 vị anh hùng hào kiệt, phân định thứ bậc, lập nên bảng anh hùng, chính thức biến một sào huyệt xưng hùng một phương thành một thế lực quân sự, chính trị hoàn chỉnh, chấn động cả triều đình nhà Tống.

Ngoảnh lại nhìn chặng đường đã qua, khi sóng gió cuộc đời dần lắng xuống, ngồi bên tách trà nguội dưới ánh chiều tà, người ta mới nhận ra rằng cái kỳ tích 108 con người ấy không đơn thuần là một câu chuyện tiểu thuyết diễn nghĩa để mua vui lúc trà dư tửu hậu. Bạc Lương Sơn không phải là nơi thiên hạ vô tình rơi vào nhau, cũng chẳng phải là một trò đùa của số phận khi gom góp ngần ấy con người kiệt xuất về chung một mái nhà. Đằng sau sự tụ hội chấn động ấy là một bài học muôn đời về nghệ thuật thu phục, tổ chức và vận dụng con người, một quy luật ngầm chảy siết bên dưới cái vỏ bọc hào nhoáng của nghĩa khí giang hồ.

Nhiều người quản trị đời nay, hay những kẻ nắm quyền trong tay thường than thở rằng thời đại này hiếm nhân tài, rằng tìm được một người trung thành và tài giỏi khó như tìm kim đáy biển. Nhưng đó chỉ là lời ngụy biện của những kẻ chưa đủ tầm để nhìn thấy ngọc trong đá, hoặc chưa đủ lòng bao dung để chứa đựng những cá tính gai góc. Hãy nhìn vào Bạc Lương Sơn trước và sau khi Tống Giang lên làm chủ. Khi Triều Cái còn sống, Bạc Lương Sơn chỉ là một vùng tụ tập của vài trăm, vài ngàn lính cướp, quanh quẩn với việc cướp của người giàu chia cho người nghèo, đánh một vài trận nhỏ quanh đầm bãi. Lương Sơn lúc đó không thiếu người giỏi, nhưng tầm vóc của người đứng đầu chỉ dừng lại ở mức một thủ lĩnh xóm làng, một người anh em trượng nghĩa nhưng thiếu đi cái nhìn toàn cục và chiến lược dài hạn. Nhân tài khi ấy chỉ là những hòn ngọc thô rải rác, chẳng ai tỏa sáng đúng tiềm năng.

Chỉ đến khi Tống Giang xuất hiện, mọi chuyện mới hoàn toàn thay đổi. Bạc Lương Sơn bắt đầu hút nhân tài từ khắp bốn phương trời, từ những kẻ thảo khấu chốn rừng sâu như Lý Quỳ, Phàn Thụy, đến những triều thần cao cấp, những mãnh tướng lừng lẫy của triều đình như Hô Diên Chước, Quan Thắng, Tần Minh, hay những bậc trí giả như Ngô Dụng, Công Tôn Thắng. Tại sao họ lại bỏ bổng lộc, bỏ danh vọng triều đình, thậm chí bỏ cả gia quyến để đi theo một kẻ thân hình nhỏ bé, võ công xoàng xĩnh, danh tiếng chỉ là một viên lại quàng quạc ở huyện Vận Thành?

Bởi vì Tống Giang hiểu được một chân lý thâm sâu: Nhân tài trong thiên hạ chưa bao giờ thiếu, cái thiếu duy nhất chính là một cái giỏ đủ lớn để chứa họ, một ngọn cờ đủ cao để họ hướng về, và một bàn tay đủ khéo léo để đặt họ vào đúng vị trí có thể phát huy tối đa sức mạnh.

Nhìn sâu vào bản chất của 108 anh hùng Bạc Lương Sơn, ta sẽ thấy họ là một tập hợp cực kỳ phức tạp, nếu không muốn nói là một hỗn hợp đầy rủi ro. Họ đến từ mọi tầng lớp xã hội, từ quan lại, tướng lĩnh, đạo sĩ, thầy thuốc, thương nhân, cho đến những kẻ trộm cắp, mổ trâu, xẻ cá, hay những kẻ giết người cướp bóc. Tính cách của họ trái ngược nhau như nước với lửa. Một Lâm Xung nhẫn nhịn, nho nhã đứng cạnh một Lý Quỳ thô lỗ, cuồng sát; một Lỗ Trí Thâm phóng khoáng, coi thường quy tắc đứng cạnh một Quan Thắng tôn trọng lễ nghi, dòng dõi danh gia; một Ngô Dụng đầy mưu mô, tính toán đứng cạnh những gã võ biền chỉ biết lấy sức mạnh làm trọng.

Nếu rơi vào tay một kẻ cầm quyền bình thường, cái tập hợp này sẽ nhanh chóng tan rã vì những mâu thuẫn nội bộ, vì cái tôi quá lớn của từng cá nhân, hoặc sẽ biến thành một đám loạn quân tàn sát lẫn nhau. Nhưng dưới tay của một người biết tập hợp và dùng người, 108 mảnh ghép dị biệt ấy lại trở thành một cỗ máy chiến tranh hoàn hảo, một tổ chức có kỷ luật sắt thép và sức mạnh vô song.

Bài học đầu tiên mà ta rút ra được từ hồi 47 này chính là: Muốn tập hợp được nhân tài, trước hết người đứng đầu phải tạo ra được một “Bản sắc chung” và một “Sứ mệnh chung” vượt lên trên cái tôi cá nhân của từng người.

Tống Giang đã làm điều đó bằng cách dựng lên ngọn cờ “Thế Thiên Hành Đạo” (Thay Trời Hành Đạo). Ngọn cờ này không chỉ là một khẩu hiệu chính trị suông, mà là một sự chuyển hóa xuất sắc về mặt tư tưởng. Nó biến những kẻ vốn bị coi là giặc cướp, là phản loạn trở thành những người thực thi công lý. Nó cho những tướng lĩnh triều đình bị bắt hàng một lý do cao đẹp để tiếp tục chiến đấu mà không cảm thấy mình là kẻ phản quốc. Nó cho những kẻ đường cùng một danh phận mới, một lòng tự tôn mới. Người giỏi không bao giờ muốn bán sức cho một mục đích tầm thường. Họ chỉ cống hiến hết mình khi họ tin rằng công việc họ đang làm có một giá trị cao cả hơn bản thân họ. Kẻ làm lãnh đạo, nếu chỉ biết dùng tiền tài hay danh vọng ngắn hạn để dụ dỗ người tài, thì chỉ thu hút được những kẻ cơ hội. Muốn thu phục được những bậc kỳ tài, phải cho họ một lý tưởng, một khoảng trời đủ rộng để họ thi triển tham vọng và hoài hoạc của mình.

Bài học thứ hai, thâm trầm hơn và cũng đòi hỏi sự thấu hiểu lòng người sâu sắc hơn, đó là: Sự bao dung đối với những khuyết điểm của nhân tài.

Trên đời này, kẻ có tài lớn thường đi kèm với tật lớn. Kẻ võ công cái thế thì thường nóng nảy, kiêu ngạo; kẻ mưu sâu chước độc thì thường lạnh lùng, hiểm hóc; kẻ phóng khoáng thì lại coi thường kỷ luật, hay rượu xè. Nếu một người làm chủ chỉ muốn tìm những con người hoàn hảo, không có khuyết điểm, thì cả đời họ chỉ thu gom được những kẻ trung dung, ngoan ngoãn nhưng vô năng. Look at Lý Quỳ, một kẻ cỗ cằn, hành động bộc phát, nhiều lần gây ra những tai họa khủng khiếp. Nhưng Tống Giang chưa bao giờ ruồng bỏ Lý Quỳ, bởi ông hiểu Lý Quỳ có một thứ mà không ai có: sự trung thành tuyệt đối và một sức mạnh bộc phá chốn trận mạc. Tống Giang dùng cái tình anh em, sự bao dung như biển cả để kiềm chế cái dã tính của Lý Quỳ, biến một gã cuồng sát thành một lưỡi gươm bén nhọn nhất của Bạc Lương Sơn.

Sự bao dung của người cầm quyền không phải là sự nhu nhược hay dung dưỡng cho cái xấu, mà là sự tỉnh táo để nhìn thấy cái giá trị cốt lõi của một con người đằng sau những lớp vỏ xù xì, gai góc. Người xưa có câu: “Dùng người như dùng gỗ, đừng vì một vài nốt sần mà bỏ đi cả cây gỗ quý”. Một người lãnh đạo giỏi là người biết chấp nhận những góc cạnh của nhân tài, biết tạo ra một môi trường mà ở đó, những góc cạnh ấy không va chạm gây tổn thương cho tổ chức, mà ngược lại, trở thành những vũ khí sắc bén để tấn công đối thủ.

Bài học thứ ba, cực kỳ quan trọng trong nghệ thuật dùng người được thể hiện rõ nhất ở việc phân định thứ bậc 108 anh hùng, đó là: Nghệ thuật sắp đặt và cân bằng quyền lực.

108 con người, ai cũng có công trạng, ai cũng có cái tôi, ai cũng nghĩ mình xuất chúng. Việc xếp ai ngồi trước, ai ngồi sau, ai nắm quyền gì là một bài toán sinh tử. Chỉ cần một sự bất công nhỏ, một sự lệch lạc trong việc đánh giá cũng có thể dẫn đến sự bất mãn, rạn nứt và sụp đổ từ bên trong. Tống Giang và Ngô Dụng đã dàn dựng nên kịch bản “Bia đá từ trên trời rơi xuống”, mượn yếu tố tâm linh, thần quyền để hợp thức hóa bảng xếp hạng. Nhưng đằng sau cái vỏ bọc huyền bí đó là một sự tính toán chính trị cực kỳ tinh vi, đạt đến đỉnh cao của sự mưu lược.

Bảng xếp hạng ấy cân bằng hoàn hảo giữa các nhóm thế lực: nhóm cựu tướng triều đình (để giữ uy nghiêm và năng lực tác chiến chính quy), nhóm huynh đệ nguyên lão Bạc Lương Sơn (để giữ lòng trung thành và tính kế thừa), nhóm các tài năng đặc biệt như y thuật, hậu cần, tình báo (để đảm bảo cỗ máy vận hành trơn tru). Mỗi người được đặt vào đúng vị trí tương ứng với năng lực và tính cách của họ. Người có tài cầm quân thì cho ra mặt trận, kẻ có tài tính toán thì quản lý lương thảo, người am hiểu giang hồ thì làm tình báo, kẻ khéo tay thì làm cờ quạt, vũ khí. Không có ai bị bỏ phí, không có tài năng nào bị lãng phí.

Một người quản trị cấp cao khi nhìn vào bảng xếp hạng 108 anh hùng sẽ nhận ra rằng: Nhân tài không có loại bỏ đi, chỉ có loại đặt sai vị trí. Một kẻ trộm cắp như Thời Thiên, nếu dùng ở chốn triều đình hay trận mạc chính quy thì chỉ là một kẻ vô dụng, thậm chí làm hại quân đội. Nhưng khi đặt vào vị trí tình báo, do thám, luồn sâu vào lòng địch, Thời Thiên lại lập nên những kỳ công mà ngay cả những đại tướng như Quan Thắng hay Hô Diên Chước cũng không thể làm được. Nghệ thuật dùng người chính là ở chỗ đó. Đừng bắt một con cá phải học leo cây, cũng đừng bắt một con đại bàng phải học bơi dưới nước. Người làm chủ phải có đôi mắt tinh tường để nhận biết bản chất của từng con người, và có sự kiên nhẫn để đặt họ vào đúng không gian mà họ có thể tỏa sáng.

Tuy nhiên, nếu chỉ dừng lại ở việc tập hợp và sử dụng, ta mới chỉ nhìn thấy một nửa của bức tranh. Cái chiều sâu thâm trầm, cái cay đắng của người từng trải khi nghiệm về bài học Thủy Hử lại nằm ở câu hỏi: Tập hợp nhân tài để làm gì, và con đường đưa họ đi sẽ dẫn về đâu?

Tống Giang đã thành công rực rỡ trong việc tập hợp 108 anh hùng, nhưng cái kết của Bạc Lương Sơn lại là một bi kịch đẫm máu. Tại sao một tập hợp nhân tài vô địch như vậy lại có một kết cục tan nát? Đó là vì định hướng chiến lược của người đứng đầu. Tống Giang dùng cái tâm bao dung để thu phục người, dùng mưu sâu kế hiểm để thu phục tướng triều đình (như việc hãm hại, đẩy họ vào thế cùng đường phải lên Lương Sơn), nhưng đến cuối cùng, ông lại dùng toàn bộ khối sức mạnh khổng lồ đó để đánh đổi lấy sự “Chiêu an”, quay về phục vụ cho một bộ máy triều đình mục xức, thối nát.

Bài học đắng ngắt rút ra từ đây là: Tập hợp được nhân tài đã khó, nhưng chọn cho họ một con đường đi đúng đắn còn khó hơn gấp muôn phần. Người lãnh đạo nếu chỉ có cái tài thu phục mà thiếu đi cái tầm chiến lược dài hạn, thiếu đi sự sắc bén để nhận diện bản chất của thời thế, thì cuối cùng sẽ biến những nhân tài dưới quyền mình thành những con cờ bị tiêu hao trong những cuộc chiến vô nghĩa. 108 anh hùng đã hy sinh gần hết trong cuộc chiến đánh Phương Lạp, không phải vì họ thiếu tài năng, mà vì họ bị đặt vào một ván bài mà người cầm mịch đã chọn sai đối thủ và chọn sai mục đích cuối cùng.

Trong thực tế cuộc sống, công việc và kinh doanh ngày nay, bài học từ hồi 47 của Thủy Hử vẫn nguyên vẹn giá trị, như một tấm gương soi chiếu cho những ai đang nắm giữ vị trí quản lý, lãnh đạo hoặc đang trên đường xây dựng cơ nghiệp cho riêng mình.

Trước hết, trong môi trường doanh nghiệp hay tổ chức, chúng ta phải thay đổi tư duy về “Nhân tài”. Hãy ngừng than phiền rằng công ty mình không có người giỏi. Nhân tài ở khắp mọi nơi. Người kinh doanh giỏi không phải là người đi tìm những nhân sự hoàn hảo có sẵn trên thị trường, mà là người có khả năng phát hiện ra tiềm năng của những con người bình thường, hoặc biết cách thu phục những cá nhân xuất sắc nhưng đầy góc cạnh.

Khi bạn muốn chiêu mộ một nhân sự giỏi, đừng chỉ nói với họ về tiền lương hay đãi ngộ. Tiền lương chỉ mua được thời gian và sự có mặt của họ, nhưng không mua được tâm huyết và sự sáng tạo của họ. Hãy cho họ thấy tầm nhìn của doanh nghiệp, cho họ thấy họ sẽ trở thành ai và tạo ra giá trị gì khi đồng hành cùng bạn. Một người lãnh đạo có tâm hồn rộng rãi, độ lượng sẽ không bao giờ sợ nhân sự giỏi hơn mình. Trái lại, họ tự hào khi xung quanh mình toàn là những kẻ kiệt xuất ở từng lĩnh vực. Kẻ làm chủ vô năng mới sợ người dưới quyền giỏi hơn mình rồi sinh lòng đố kỵ, chèn ép. Người làm chủ kiệt xuất là người biết làm bệ đỡ cho người tài tỏa sáng, bởi họ hiểu rằng sự tỏa sáng của người dưới quyền chính là thành công lớn nhất của người đứng đầu.

Thứ hai, trong thuật đối nhân xử thế và quản trị con người, phải học được sự tinh tế trong việc dung hòa các cá tính. Trong một tập thể mạnh, sự xung đột là điều không thể tránh khỏi. Những người có năng lực thường có tư tưởng độc lập, cái tôi lớn và ít khi chịu khuất phục người khác. Người lãnh đạo không được dùng quyền lực thô bạo để đè bẹp những cái tôi đó, cũng không được đứng về một bên để tạo ra phe phái. Phải giống như Tống Giang, biết dùng cái “Uy” của sự công bằng và cái “Tình” của sự thấu hiểu để làm chất keo kết dính.

Phải biết tạo ra những khoảng không gian riêng cho từng người thể hiện. Đừng bắt một nhân sự thiên về sáng tạo phải tuân thủ những quy trình giấy tờ hà khắc, cũng đừng giao việc chiến lược cho một người chỉ giỏi về thi hành. Việc phân công công việc phải dựa trên bản tính và năng lực thực tế của con người, chứ không phải dựa trên sự cảm tình hay thâm niên. Khi một con người cảm thấy mình được tôn trọng, được đặt vào đúng chỗ có thể phát huy thế mạnh và công trạng được ghi nhận một cách công bằng, họ sẽ tự khắc dốc toàn bộ tâm trí để làm việc.

Thứ ba, người làm chủ phải nhận diện được những “mưu sâu kế hiểm” trong việc giữ người và dùng người, nhưng cái mưu đó phải xuất phát từ cái tâm rộng lớn chứ không phải sự gian trá nhỏ mộc. Tống Giang từng dùng nhiều mưu kế để đưa các tướng triều đình lên Lương Sơn, đó là những chiêu trò có phần tàn nhẫn nếu nhìn từ góc độ cá nhân. Nhưng nhìn từ góc độ tổ chức, đó là sự quyết đoán của một nhà chiến lược: muốn làm việc lớn thì không thể quá ủy mị. Trong kinh doanh hay quản trị, đôi khi người lãnh đạo phải đưa ra những quyết định khắc nghiệt, phải đặt nhân sự vào những tình thế thử thách gay găm để bộc lộ hết năng lực, hoặc phải cắt bỏ những phần dư thừa để bảo vệ sự tồn vong của tập thể. Mưu lược ở đây không phải là hại người, mà là sự tính toán ma trận nhân sự sao cho tối ưu nhất, lợi mình, lợi người và lợi cho cả tổ chức.

Thứ tư, hãy luôn cảnh giác với cái bẫy của sự “Tụ hội thành công”. Khi tổ chức của bạn đã quy tụ đủ nhân tài, khi bạn đã có trong tay một đội ngũ hùng hậu giống như Bạc Lương Sơn hồi 47, đó cũng là lúc rủi ro lớn nhất bắt đầu xuất hiện. Đó là rủi ro của sự tự mãn, của sự mất phương hướng. Nếu người đứng đầu không liên tục đưa ra những mục tiêu mới, những đỉnh cao mới để đội ngũ chinh phục, thì năng lực dư thừa của những nhân tài đó sẽ quay ngược trở lại xâu xé lẫn nhau, hoặc tổ chức sẽ bị cuốn vào những cuộc chiến tiêu hao sinh lực mà không đem lại giá trị thực sự.

Người lãnh đạo đỉnh cao là người biết hướng ngọn lửa năng lượng của tập thể ra bên ngoài, biến nó thành giá trị phục vụ xã hội, phục vụ thị trường, chứ không phải dùng nó để vỗ ngực xưng tên hay lao vào những cuộc cạnh tranh không hồi kết chỉ để thỏa mãn cái tôi của mình.

Đời người như một ván cờ, người cầm cờ giỏi không phải là người sở hữu toàn quân xe, quân pháo mạnh nhất, mà là người biết phối hợp nhuần nhuyễn giữa xe, pháo, mã, chốt, biết biến một quân chốt qua sông thành một mãnh tướng, biết hy sinh những phần nhỏ để bảo toàn cục diện lớn. 108 anh hùng Bạc Lương Sơn là một bài học kinh điển, một pho bí kép sống động về nhân sự và tổ chức mà nghìn năm sau nhìn lại vẫn thấy nguyên giá trị.

Nhìn lại những chặng đường đã qua, nếm trải đủ những ngọt bùi và cay đắng của quyền lực và sự đời, người ta mới thấm thía rằng: Tài sản lớn nhất của một con người, của một doanh nghiệp hay một quốc gia không phải là vàng bạc, đất đai hay tài nguyên sẵn có. Tài sản lớn nhất chính là Con Người. Nhưng con người chỉ trở thành tài sản khi họ được tập hợp bởi một người có tầm nhìn, được giữ chân bởi một người có tấm lòng, và được sử dụng bởi một người có trí tuệ.

Nhân tài không thiếu. Thiên hạ lúc nào cũng đầy ắp những bậc kỳ tài đang ẩn mình chốn dân gian, hay đang loay hoay trong những tổ chức không biết trọng dụng họ. Cái thiếu duy nhất, và cũng là cái khó nhất, chính là tìm ra những người lãnh đạo có đủ tâm hồn rộng rãi để bao dung cái biệt dị, đủ mưu sâu trí kiệt để sắp đặt ma trận nhân sự, và đủ độ lượng để chia sẻ thành quả với những người đã cùng mình vào sinh ra tử.

Ai hiểu được điều này, người đó đã nắm được chìa khóa tối cao của thuật dùng người. Ai làm được điều này, người đó dù ở thời đại nào, trong lĩnh vực nào, cũng sẽ tạo nên được một “Bạc Lương Sơn” cho riêng mình, tụ hội được những anh hùng hào kiệt để cùng nhau làm nên những đại nghiệp để đời.

#ThuyHu #BaiHocQuanTri #DungNhanTai #ThuatDungNguoi #LanhDao