Skip to content
PHẦN IV – LỰA CHỌN: “Endowment effect”: vật mình có giá trị hơn vật mình chưa có.
Đi qua những chương trước của hành trình giải mã tâm trí con người, đến với Chương 29 mang tên Tác động của quyền sở hữu, Daniel Kahneman phơi bày một cạm bẫy tiềm thức mang tên Hiệu ứng sở hữu, nơi con người luôn định giá những gì mình đang cầm nắm cao hơn hẳn giá trị thực tế của chúng so với thế giới bên ngoài.
Nhìn lại chặng đường dài đã đi qua từ những trang đầu tiên của cuốn sách Tư duy nhanh và chậm, khi chúng ta đã cùng nhau mổ xẻ cách hệ thống tư duy nhanh luôn vội vã đưa ra phán đoán cảm tính, và hệ thống tư duy chậm thường lười biếng phó mặc cho sự xuôi chiều của quán tính, ta chợt nhận ra rằng con người vốn dĩ không phải là những thực thể lý trí hoàn toàn như ta vẫn ảo tưởng. Ở những chương trước, Kahneman đã chỉ cho chúng ta thấy nỗi sợ mất mát đau đớn gấp nhiều lần niềm vui được nhận về, và chính thứ toán học sinh học tàn nhẫn ấy của bộ não đã tạo nên nền tảng vững chắc cho Chương 29 này, nơi quyền sở hữu xuất hiện như một lớp lá chắn tâm lý vô hình nhưng vô cùng kiên cố. Khi cầm trên tay một chiếc cốc, một tờ giấy hay một vị trí, một quyền lợi nào đó, một phần bản ngã của chúng ta đã hòa quyện vào vật đó, biến nó thành một phần mở rộng của cái tôi, để rồi khi phải rời xa nó, buông bỏ nó hay trao trả nó cho người khác, bộ não lập tức kích hoạt còi báo động khẩn cấp như thể chúng ta đang bị tước đoạt một phần máu thịt. Sự gắn bó mù quáng này không chỉ đơn thuần là một hiện tượng kinh tế học hành vi thú vị được đo lường bằng những con số khô khan trong phòng thí nghiệm, mà nó còn là chiếc gương phản chiếu rõ nét nhất bản ngã yếu đuối, sự cố chấp và những chiếc neo tâm lý níu chân con người lại trong vũng lầy của sự trì trệ.
Trải qua biết bao thăng trầm của cuộc đời, chứng kiến những thăng hoa tột đỉnh lẫn những cú rơi đau đớn trên thương trường cũng như trong chốn quan trường phức tạp, tôi nhận ra rằng thứ vũ khí nguy hiểm nhất hủy diệt con người không phải là âm mưu của kẻ thù, mà chính là sự lầm tưởng về giá trị của những thứ mình đang sở hữu. Hiệu ứng sở hữu không chỉ dừng lại ở chiếc cốc trà hay tấm vé số, mà nó ngấm ngầm chi phối toàn bộ cách chúng ta nhìn nhận về quyền lực, tài sản, các mối quan hệ và cả những quyết định chiến lược mang tính sống còn của một tổ chức lớn. Một kẻ ngồi lâu trên một chiếc ghế cao thường dễ mắc kẹt trong cái bẫy của chính sự sở hữu quyền lực đó, họ nhìn nhận vị trí của mình, đặc quyền của mình bằng thứ lăng kính méo mó, luôn cho rằng những gì thuộc về mình là hoàn hảo, là bất biến, là có giá trị cao siêu hơn bất kỳ sự đổi mới hay năng lực thực tế nào ngoài kia. Sự vĩ cuồng mang tính cá nhân này khiến họ mất đi sự nhạy bén, trở nên mù quáng trước những biến động của thời cuộc, giống như một kẻ khư khư ôm lấy đống đổ nát chỉ vì đó là thứ mình đã tốn công nhặt nhạnh từ quá khứ, nhất quyết không chịu buông tay để đón nhận những cơ hội mới mẻ và to lớn hơn. Nhìn sâu vào bản chất của vấn đề, ta thấy sự ích kỷ và nỗi sợ mất mát chính là cội nguồn của hiệu ứng này, khi hệ thống tư duy nhanh của con người luôn coi sự thay đổi là một mối đe dọa trực tiếp đến sự sinh tồn an toàn của cái tôi. Trong kinh doanh và thương thuyết, việc thấu hiểu tường tận nguyên lý này chính là chìa khóa để nắm thóp đối thủ hoặc bảo vệ lợi ích của chính mình; người ta thường hét một mức giá trên trời khi bán đi tài sản của họ chỉ vì họ bị gán ghép tình cảm và sự tự hào cá nhân vào món hàng đó, trong khi người mua lại đứng ở góc độ lý trí hoàn toàn khác biệt. Để rồi từ đó, những thương vụ đàm phán lâm vào ngõ cụt, những liên minh rạn nứt, những cơ hội vàng vụt bay chỉ vì hai chữ sở hữu đã làm mờ mắt con người, khiến họ không còn phân định được đâu là giá trị thực sự và đâu là sự ảo tưởng do cái tôi tự vẽ ra. Sâu sắc hơn thế nữa, trong nghệ thuật đối nhân xử thế và quản trị con người, lòng rộng rãi và độ lượng chỉ có thể xuất hiện khi ta học được cách buông bỏ quyền sở hữu đối với những thứ không còn thuộc về mình, từ bỏ sự cố chấp rằng ý kiến của ta luôn là chân lý tối thượng, từ bỏ cái tôi ngạo mạn luôn muốn kiểm soát mọi thứ xung quanh. Một tâm hồn thực sự lớn lao, một trí tuệ thực sự uyên bác là tâm hồn biết đứng ngoài cái vòng kim cô của hiệu ứng sở hữu, biết nhìn nhận sự vật hiện tượng một cách khách quan, lạnh lùng nhưng cũng đầy từ bi, sẵn sàng đập bỏ cái cũ để xây dựng cái mới, sẵn sàng trao đi quyền lợi trước mắt để thu về tầm nhìn dài hạn. Cuộc sống này vốn dĩ là một dòng chảy không ngừng nghỉ, mọi thứ ta cầm nắm trong tay suy cho cùng cũng chỉ là những vật tạm bợ mượn từ đất trời, từ thời gian; việc cố tình thổi phồng giá trị của chúng chỉ làm ta thêm nặng gánh và chậm chạp trên con đường vươn tới sự vĩ đại đích thực. Daniel Kahneman, thông qua những trang sách này, không chỉ đơn thuần viết về tâm lý học hành vi mà ông đang gióng lên một hồi chuông cảnh tỉnh cho những ai đang mê muội chìm đắm trong vương quốc ảo tưởng do chính mình tạo ra, nhắc nhở chúng ta rằng sự tỉnh thức lớn nhất đời người chính là khả năng tự tách rời bản thân ra khỏi những món đồ, những danh vị và những góc nhìn cố hữu mà ta đang sở hữu, để từ đó có được sự tự do tuyệt đối trong từng đường đi nước bước của cuộc đời.