Skip to content
PHẦN IV – LỰA CHỌN: Điểm tham chiếu = mức chuẩn để so sánh lời/lỗ.
Ở chương trước, chúng ta đã thấy cách con người ta bị dẫn dắt bởi những con số neo đậu ngẫu nhiên để rồi đưa ra những phán đoán sai lệch về giá trị thực tế của sự vật. Bước sang Chương 27 với Hiệu ứng điểm tham chiếu, Daniel Kahneman tiếp tục lột trần cách tâm trí chúng ta thiết lập nên một mức chuẩn vô hình để liên tục cân đo đong đếm giữa cái gọi là được và mất.
Nhìn lại cả một hành trình dài của đời người, qua bao nhiêu thăng trầm, giông bão, khi đã đứng ở những đỉnh cao chót vót của quyền lực lẫn rơi xuống những vực sâu thẳm của sự mất mát, tôi mới thấm thía rằng con người ta khổ đau không phải vì bản thân sự việc diễn ra như thế nào, mà là vì cái điểm tham chiếu mà họ tự đặt ra trong đầu mình. Trong tác phẩm Tư duy nhanh và chậm của Daniel Kahneman, chương bàn về hiệu ứng điểm tham chiếu không chỉ là một trang sách khô khan về kinh tế học hành vi, mà thực chất nó chính là bức tranh phản chiếu sự u mê và hỉ nộ ái ố của nhân sinh. Đọc lại những trang sách này dưới ánh đèn khuya, khi những âm thanh ồn ào của thế gian đã lắng xuống, tôi thấy hiện lên rõ mồn một bóng dáng của những cuộc tranh giành quyền lực, những thương vụ trị giá hàng tỉ đô la, và cả những tan vỡ âm thầm trong tình cảm con người, tất cả đều bị chi phối bởi một thứ vô cùng mong manh gọi là điểm tham chiếu.
Hệ thống một trong bộ não chúng ta vận hành rất bản năng, luôn tìm kiếm sự so sánh tức thời thay vì nhìn nhận mọi thứ dưới góc độ tuyệt đối. Điểm tham chiếu chính là vạch xuất phát ảo tưởng mà Hệ thống một mặc định áp đặt lên mọi hoàn cảnh. Nếu hôm qua bạn có một trăm đồng và hôm nay bạn còn năm mươi đồng, bạn đang thua lỗ năm mươi đồng và nỗi đau mất mát đó đánh gục bạn. Nhưng nếu hôm qua bạn chỉ có mười đồng và hôm nay bạn có năm mươi đồng, bạn đang lãi bốn mươi đồng và bạn nhảy cất lên vì sung sướng. Dù kết quả cuối cùng trên tay đều là năm mươi đồng, nhưng cảm xúc lại hoàn toàn trái ngược. Điều này lý giải vì sao trong thương trường lẫn chính trường, có những kẻ sở hữu khối tài sản hàng triệu người mơ ước nhưng vẫn trằn trọc đau khổ, trong khi có những người tay trắng làm nên lại cảm thấy mãn nguyện. Họ khác nhau ở đâu? Khác nhau ở điểm tham chiếu mà họ tự giam cầm tâm trí mình vào đó.
Khi quan sát những người bước vào vòng xoáy của quyền lực và tài chính, tôi nhận ra một quy luật đau đớn rằng điểm tham chiếu có xu hướng dịch chuyển liên tục theo chiều hướng đi lên của lòng tham. Khi một người đạt được một cột mốc danh vọng nào đó, cột mốc ấy ngay lập tức biến thành điểm tham chiếu mới. Mọi thứ nằm dưới mức chuẩn mới này đều bị coi là thất bại, là sự thụt lùi, là nỗi sỉ nhục. Chính cơ chế tâm lý này đã đẩy không ít kẻ vào con đường mưu mô hiểm độc, bất chấp thủ đoạn để vươn lên, bởi vì nếu dừng lại, họ sẽ phải đối mặt với cảm giác thua lỗ ngự trị trong tâm trí. Họ tưởng rằng mình đang chiến đấu với thiên hạ, nhưng thực chất họ đang chiến đấu với cái bóng của chính điểm tham chiếu do họ tự vẽ ra trong tâm tưởng. Sự mưu sâu kế hiểm đôi khi chỉ là sản phẩm của một cái đầu đang oằn mình gánh chịu nỗi sợ mất mát được khuếch đại bởi hiệu ứng tâm lý này.
Nhưng ngẫm cho kỹ, nếu một người chỉ biết làm nô lệ cho điểm tham chiếu, cuộc đời họ sẽ là một chuỗi ngày bất an không hồi kết. Tâm hồn rộng rãi và độ lượng chỉ có thể hình thành khi chúng ta học được cách bứt phá ra khỏi cái khung so sánh chật hẹp đó. Trong công việc quản trị và kinh doanh, người lãnh đạo xuất chúng không bao giờ để bản thân hay đội ngũ của mình bị kẹt cứng trong một điểm tham chiếu cố định. Họ biết cách thiết lập lại điểm tham chiếu cho nhân viên và đối tác một cách khéo léo để giảm thiểu sự kháng cự khi đối mặt với khó khăn, hoặc tạo động lực bứt phá mà không gây ra tâm lý hoảng loạn. Khi thị trường sụt giảm, thay vì nhìn vào đỉnh cao cũ để rồi chìm đắm trong cay đắng của sự sụt giảm, một bộ óc tỉnh táo sẽ đặt điểm tham chiếu vào đáy sâu của khủng hoảng để thấy rằng mình vẫn đang đứng vững và còn nguyên cơ hội lội ngược dòng. Đó là nghệ thuật dùng tâm lý học hành vi vào thực chiến, nơi sự thấu hiểu về bản chất con người trở thành thứ vũ khí tối thượng không tiếng súng nhưng lại có sức mạnh xoay chuyển càn khôn.
Trong đời sống ứng xử hàng ngày cũng vậy, phần lớn các cuộc xung đột, oán hờn giữa người với người xuất phát từ việc chúng ta lấy kỳ vọng của mình làm điểm tham chiếu để phán xét đối phương. Ta mong đợi người khác phải đối xử với ta như thế này, phải biết ơn ta như thế kia, và khi thực tế không đạt được mức chuẩn ảo tưởng đó, ta nổi giận, ta tổn thương, ta oán trách. Sự sâu sắc thực sự đòi hỏi một bản lĩnh lớn để buông bỏ những điểm tham chiếu áp đặt lên người khác. Khi ta nhìn một con người dưới góc độ toàn vẹn của họ thay vì qua lăng kính so sánh thiệt hơn, ta sẽ thấy sự bao dung tự khắc sinh ra. Độ lượng không phải là yếu đuối, mà là sự minh triết đỉnh cao nhận ra rằng hơn thua suy cho cùng cũng chỉ là trò chơi của nhận thức.
Daniel Kahneman qua Chương 27 đã mở ra cho chúng ta một cánh cửa để thấu thị tâm trí con người. Đọc cuốn sách này không phải để áp dụng máy móc vào các mô hình kinh tế, mà là để tự soi rọi chính mình, để thấy được những cạm bẫy tư duy mà chính ta hay những kẻ đối đầu đang vướng phải. Người từng trải qua giông bão sẽ nhận ra rằng bình yên thực sự chỉ đến khi ta làm chủ được điểm tham chiếu của bản thân. Khi ta không còn bị chi phối bởi cảm giác được mất so với một vạch đích vô hình nào đó, khi ta biết chấp nhận hiện tại với một tâm thế rộng mở và tỉnh thức, lúc đó quyền lực hay tài sản mới thực sự phục vụ cho ta chứ ta không còn làm nô lệ cho chúng nữa. Đó chính là bài học đắt giá nhất mà trang sách này mang lại cho những ai dám nhìn thẳng vào sự thật của tâm trí con người.
