Skip to content
Hồi thứ năm mươi mốt ghi lại chiến dịch Lương Sơn cất quân đánh phủ Trần Đô để cứu Tiêu Nhượng và Đới Tông, một trận đánh lớn thể hiện rõ quy mô và sự đồng lòng của cả một tập thể giang hồ dưới sự chèo lái của Tống Giang.
Ngồi ngắm dòng đời trôi qua từ góc khu vực tĩnh lặng này, khi những giông bão lớn nhất của cuộc đời đã lùi lại phía sau, nhường chỗ cho sự tĩnh tại và thấu suốt, tôi thường nhìn lại những trang sách cũ không phải để hoài niệm về binh đao hay những mưu chước tranh giành quyền lực, mà để nhìn thấu bản chất của lòng người và cách mà một cỗ máy nhân tâm vận hành. Cuộc đời suy cho cùng cũng là một ván cờ lớn, ở đó những kẻ thông minh thường tự chuốc lấy thất bại vì quá tin vào sự tính toán cá nhân, trong khi những kẻ biết quy tụ lòng người, biết đặt mục tiêu chung lên trên hết lại tạo ra những cơ nghiệp động địa kinh thiên. Nhìn vào cái cách mà Lương Sơn Bạc từ một ổ cướp nhỏ trên núi trở thành một thế lực khiến triều đình phải kiêng dè, hay nhìn vào cách họ huy động lực lượng trong Hồi 51 để san bằng phủ Trần Đô, người ta không thể không ngẫm nghĩ về sức mạnh khủng khiếp của hai chữ đồng lòng. Thế nhưng, nếu chỉ dừng lại ở sự hô hào đồng lòng như những bài diễn văn cửa quyền thì đó là cái nhìn quá ư hời hợt, non nớt của những kẻ chưa từng nếm trải mùi vị của quyền lực và sự phản trắc. Sức mạnh nhân lên gấp bội không phải tự nhiên mà có, nó là kết quả của một quá trình tinh lọc tàn nhẫn, của nghệ thuật sắp đặt tâm lý và trên hết là sự thống nhất triệt để về mục tiêu trong một tập thể mà ở đó, cái tôi cá nhân phải bị bóp nghẹt đến tận cùng để phục vụ cho sự sinh tồn của cái chung.
Khi đọc lại hồi năm mươi mêt, điều khiến tôi dừng bút ngẫm nghĩ lâu nhất không phải là sự dũng mãnh của Lý Quỳ hay mưu kế của Ngô Dụng, mà là cách mà một tập thể gồm trăm con người với trăm tính cách, từ những tên cường đạo sát nhân không gớm tay cho đến những vị quan lại sa cơ lỡ vận, từ những kẻ chỉ biết có ăn miếng trả miếng cho đến những kẻ mang mộng lớn kinh bang tế thế, lại có thể cùng hướng về một đích điểm trong một thời điểm ngắn ngủi. Trong một tổ chức, dù là triều đình, doanh nghiệp hay một băng nhóm giang hồ, thứ đáng sợ nhất chưa bao giờ là đối thủ bên ngoài, mà là sự ly tâm từ bên trong. Bản tính con người vốn ích kỷ, tham lam, ai cũng muốn phần hơn, ai cũng muốn giữ đường lui cho mình, ai cũng có nhữngtoan tính ngầm. Một kẻ lãnh đạo tầm thường sẽ dùng bạo lực để áp chế, dùng tiền tài để mua chuộc, nhưng một kẻ lãnh đạo thâm trầm sẽ dùng mục tiêu để định vị con người. Khi mục tiêu được đặt ra rõ ràng, sắc bén như một lưỡi gươm kề cổ, mọi sự bất đồng sẽ phải tạm gác lại. Đánh phủ Trần Đô không chỉ đơn thuần là một cuộc giải cứu con tin hay một trận đánh trả thù, đó là một bài kiểm tra sinh tử về sự đồng điệu ý chí. Tống Giang dù mang tiếng là nhân nghĩa nhưng cái nhân nghĩa ấy thực chất là một thứ keo kết dính cực kỳ ngoan độc và hiệu quả. Ông ta biết cách biến nỗi sợ hãi, lòng tự ái, ơn nghĩa giang hồ và cả khát vọng được triều đình chiêu an thành một lực lượng duy nhất. Khi một trăm linh tám anh hùng bước vào trận chiến ấy, họ không còn chiến đấu cho bản thân họ nữa, họ chiến đấu vì cái bóng lớn lao của cái gọi là nghĩa khí Lương Sơn, một thứ biểu tượng đã được nhồi nhặn vào tâm trí họ đến mức họ sẵn sàng chết vì nó mà quên đi mất cái mạng sống vốn dĩ là thứ quý giá nhất của con người.
Nhìn rộng ra ngoài trang sách, ngẫm về thế gian, về những cuộc chiến ngầm trên thương trường khốc liệt hay trong những cỗ máy quyền lực cao nhất, tôi nhận ra chân lý này chưa bao giờ sai lệch: Tập thể nào thống nhất được mục tiêu thì tập thể đó vô địch. Nhưng để đạt được sự thống nhất ấy lại đòi hỏi một cái giá không hề nhỏ. Sức mạnh nhân lên gấp bội không sinh ra từ tình yêu thương hay sự tự nguyện ngây thơ, nó sinh ra từ kỷ luật thép và sự đồng thuận tuyệt đối về mặt lợi ích hoặc tư tưởng. Trong kinh doanh, ta thấy rất nhiều doanh nghiệp chết yểu không phải vì thiếu vốn hay thiếu sản phẩm tốt, mà vì những kẻ đứng đầu mải mê đá bóng lẫn nhau, kẻ muốn bành trướng, kẻ muốn an toàn, kẻ muốn chia chác. Nhân sự dưới quyền thì mỗi người một phách, nhân viên làm việc vì lương, quản lý làm việc vì thưởng, sếp lớn làm việc vì danh vọng cá nhân, không có một sợi dây vô hình nào buộc chặt họ lại với nhau. Khi sóng gió ập đến, doanh nghiệp ấy lập tức tan rã như lâu đài cát. Ngược lại, những tập đoàn vĩ đại trên thế giới luôn có một thứ tôn giáo nội bộ, một sứ mệnh được lặp đi lặp lại đến mức ám ảnh, khiến cho từ nhân viên quét rác cho đến giám đốc điều hành đều cảm thấy mình đang là một phần của cái gì đó lớn lao hơn bản thân họ. Đó chính là đỉnh cao của nghệ thuật cai trị và lãnh đạo. Khi tư tưởng đã thông, khi mục tiêu đã ngấm vào máu, thì chướng ngại vật nào cũng có thể vượt qua, thành trì nào cũng có thể phá vỡ, giống như phủ Trần Đô năm xưa dù có tường cao hào sâu, quân phòng thủ tinh nhuệ đến đâu cũng không thể chống lại sức mạnh của một tập thể đang chìm trong cơn cuồng nộ đồng lòng.
Thế nhưng, sự thâm trầm của cuộc sống dạy tôi rằng mọi tấm huy chương đều có mặt trái của nó. Khi một tập thể đã thống nhất tuyệt đối về mục tiêu, sức mạnh của nó là vô địch, nhưng sự tàn phá của nó cũng khủng khiếp không kém, và nguy cơ tự hủy diệt cũng tiềm ẩn ngay trong chính sự đồng lòng đó. Lịch sử Lương Sơn Bạc sau này chính là minh chứng đau đớn nhất cho cái bẫy của mục tiêu chung. Khi mục tiêu ban đầu là chống triều đình để cướp của người giàu chia cho người nghèo bị bẻ lái sang mục tiêu đi đánh già phương Lạo theo lệnh triều đình, phần lớn các anh hùng đã chết, không phải vì kẻ thù quá mạnh, mà vì họ đã đi theo một cái đích không phải là bản ngã của họ từ đầu, nhưng vì thói quen đồng lòng và sợ bị coi là kẻ phản bội, họ cứ thế dắt tay nhau bước vào cõi chết. Bài học rút ra ở đây là gì? Là một người đứng ở vị trí quan sát toàn cục, ta phải hiểu rằng việc tạo ra sự thống nhất mục tiêu là để chiến thắng trong ngắn hạn và trung hạn, nhưng nếu người lãnh đạo không tỉnh táo để điều chỉnh mục tiêu ấy phù hợp với quy luật của thời đại, thì sự đồng lòng mù quáng ấy sẽ biến thành một thứ bạo lực tập thể đẩy tất cả xuống vực sâu.
Trong đời sống hàng ngày, ứng xử trong các mối quan hệ xã hội hay trong việc lèo lái một tổ chức, bài học từ Hồi 51 của Thủy Hử nhắc nhở chúng ta vài điều cốt lõi. Thứ nhất, đừng bao giờ cố gắng thuyết phục từng cá nhân nghe theo ý mình bằng tình cảm hay lý lẽ thông thường, bởi vì con người vốn bảo thủ và chỉ tin vào lợi ích của họ. Muốn họ nghe theo, phải vẽ ra cho họ thấy một mục tiêu lớn, nơi mà lợi ích cá nhân của họ được gắn chặt vào đó, hoặc nơi mà sự tồn vong của họ phụ thuộc vào sự thành bại của cái chung. Khi nước dâng thì thuyền nổi, khi tập thể mạnh thì cá nhân mới được che chở. Thứ hai, trong một đội ngũ, sự đồng thuận không tự nhiên sinh ra từ sự hòa hợp, nó sinh ra từ sự nhượng bộ và đôi khi là sự triệt tiêu những tiếng nói lạc lõng. Một cái cây muốn mọc thẳng phải được tỉa bỏ những cành sâu mọt, một tập thể muốn mạnh phải có chung một hệ quy chiếu. Những kẻ quá khác biệt, quá nhiều mưu tính riêng tư dù tài giỏi đến đâu cũng phải được thuần hóa hoặc loại bỏ, nếu không họ sẽ là vết nứt làm rỗng chân đê khi hồng thủy ập đến.
Ngồi đây, nhấm nháp ngụm trà đã nguội ngắt từ bao giờ, nhìn ra khoảng không gian tĩnh mịch bên ngoài, tôi chợt thấy mọi tranh chấp quyền lực, mọi mưu cao kế hiểm trên đời này rốt cuộc cũng chỉ là những gợn sóng nhỏ trên mặt hồ phẳng lặng. Thiên hạ hợp tan, triều đại hưng vong, suy cho cùng cũng chỉ xoay quanh bài toán làm thế nào để quy tụ lòng người về cùng một mối. Kẻ nào nắm được bí quyết tạo ra sự thống nhất mục tiêu, kẻ đó nắm trong tay sinh mệnh của thiên hạ. Trận đánh phủ Trần Đô trong Thủy Hử hay bất kỳ cuộc chiến vĩ đại nào trong lịch sử nhân loại đều chỉ là những minh chứng sống động cho chân lý ấy. Sức mạnh nhân lên gấp bội không phải là phép thuật, mà là sự đồng điệu đến rợn ngợp của những ý chí riêng lẻ khi chúng chịu hòa mình vào một dòng chảy chung. Hiểu được điều đó, ta sẽ không còn ngạc nhiên trước những kỳ tích mà con người có thể tạo ra, và cũng sẽ đủng đỉnh, thâm trầm nhìn thấu mọi biến động của thế sự mà không còn cảm thấy dao động hay ngạc nhiên trước bất kỳ màn kịch nào nữa. Cuộc đời là thế, ai tỉnh táo hơn, kẻ đó chiến thắng; ai nhìn xa hơn, kẻ đó đứng trên đỉnh cao của sự cô độc và thấu suốt.
