Skip to content
Hồi thứ năm mươi của Thủy Hử ghi lại cảnh Tống Giang cùng các đầu lĩnh tề tựu đông đủ, chính thức phân định ngôi thứ, sắp xếp vị trí các trại lớn nhỏ và giao trọng trách cho từng người một cách rạch ròi.
Ngồi ngắm lại trang sách cũ dưới ánh đèn tàn khuya khoắt, khi dòng đời đã trôi qua biết bao ghềnh thác, vạn sự qua đi chỉ còn lại tiếng thở dài của thời gian, tôi chợt nhận ra rằng thế gian này không thiếu những kẻ anh hùng hào kiệt đầu đội trời chân đạp đất, nhưng lại cực kỳ hiếm hoi những tập thể đi đến cái đích cuối cùng. Người ta thường say sưa ca tụng khí phách, lòng dũng cảm, sự nghĩa hiệp của những con người dám đứng lên chống lại thời cuộc, nhưng ít ai chịu nhìn vào một sự thật trần trụi và lạnh lùng hơn: đám đông tụ tập vì cảm xúc rồi cũng sẽ tan rã vì lợi ích hoặc áp lực nếu thiếu đi một bộ khung xương sống vững chắc gọi là cơ cấu tổ chức. Nhìn vào cái cách Lương Sơn Bạc từ một ổ cướp vặt vùng nước đọng trở thành một thế lực khiến triều đình phải kiêng dè, người ta không thể không thán phục tài năng điều binh khiển tướng và sự thâm trầm trong tư duy sắp đặt của những bộ óc lớn đứng sau ngọn cờ đại nghĩa.
Thuở ban đầu, khi Vương Luân còn làm chủ Lương Sơn, nơi ấy chỉ là một xó núi dung thân cho vài kẻ thất thế, gặp thời thì cướp bóc qua ngày, hết thời thì ngồi uống rượu suông than thở sự đời. Đến khi Lâm Tông, Tiêu Gai rồi Tống Giang kéo về, cái gọi là nghĩa khí giang hồ tràn ngập khắp các ngọn đồi. Khí phách ấy rất đẹp, rất hào hùng, làm rung động lòng người qua bao thế hệ độc giả. Những trang hảo hán miệng chén thung thung, vai đeo gươm báu, xem cái chết nhẹ tựa lông hồng, thề sống chết có nhau. Thế nhưng, lịch sử nhân loại chưa từng ghi nhận một quốc gia, một triều đại hay một đại nghiệp nào được xây dựng vững chắc chỉ bằng những lời thề non hẹn biển bên vò rượu nếp và đĩa thịt bò. Cảm xúc là thứ dễ bốc cháy nhất nhưng cũng là thứ dễ lụi tàn nhất khi giông bão thực sự ập đến. Một nhóm người dẫu có võ nghệ cao cường đến đâu, lòng can đảm đến mức nào, nếu chỉ quy tụ lại bởi sự ngưỡng mộ lẫn nhau hay chung một nỗi uất ức với thời cuộc thì rốt cuộc cũng chỉ là một đám ô hợp. Gặp lúc thuận lợi thì chia nhau chiến lợi phẩm, khoác lác chuyện anh em bốn biển là nhà; nhưng khi gặp nghịch cảnh, khi lợi ích va chạm, khi quyền lực và sinh mệnh bị đe dọa, đám đông ấy sẽ tự khắc cắn xé lẫn nhau trước khi kẻ thù kịp giơ đao. Tống Giang là một con người sâu sắc, dẫu mang tiếng là kẻ thư sinh trói gà không chặt lại lận đận quan trường, nhưng lại thấu hiểu sâu sắc bản chất con người và quy luật vận hành của quyền lực. Ông ta biết rằng, để quản lý một tập thể ngày càng phình to, bao gồm đủ mọi thành phần từ quan lại sa cơ, tướng lĩnh phản loạn, đạo tặc giang hồ cho đến những kẻ lưu manh vô lại, thì lòng nhân nghĩa chỉ là thứ keo dán ban đầu. Thứ giữ chân họ lại, bắt họ phải cúi đầu nghe lệnh, bắt những cái đầu nóng phải hạ nhiệt chính là kỷ cương, là hệ thống, là cơ cấu tổ chức phân minh đến từng chi tiết nhỏ nhặt nhất.
Hồi năm mươi chính là cột mốc bản lề đánh dấu sự chuyển hóa mang tính bước ngoặt ấy. Khi các trại được phân định rõ ràng, từ tiền sơn, hậu sơn, thủy trại cho đến trung quân, mỗi người được giao một vị trí cố định, một nhiệm vụ cụ thể tương ứng với năng lực và cả… trọng lượng chính trị của họ trong tập đoàn. Nhìn bề ngoài, đó là sự sắp xếp theo trật tự thiên can địa chi, theo sao trời ứng mệnh, nhưng nhìn sâu vào tầng bản chất, đó là một đòn chí mạng giáng vào tư tưởng tự do vô kỷ luật của giới giang hồ. Một khi người ta đã có chức vị, có quyền hạn đi kèm với trách nhiệm và sự giám sát, người ta sẽ tự động điều chỉnh hành vi của mình để phù hợp với chiếc áo được khoác lên người. Kẻ giỏi võ nhưng vô mưu được đẩy ra tiên phong làm tướng đánh trận; kẻ có chút chữ nghĩa, mưu mô được giữ lại bên cạnh trướng để bàn mưu tính kế; kẻ giỏi tính toán tài chính được giao kho bạc; kẻ rành địa hình được giao canh gác. Sự phân công này không chỉ đơn thuần là việc ai làm việc nấy, mà thâm sâu hơn, nó triệt tiêu dần cái tôi cá nhân ngông cuồng của từng hảo hán để hòa tan vào cái ta chung của tổ chức. Khi một con hổ bị bắt phải đứng gác ở cửa hang theo lệnh, nó không còn là con hổ tự do tung hoành rừng thẳm nữa mà đã trở thành một mắt xích trong cỗ máy chiến tranh.
Nhìn rộng ra ngoài đời thực, từ chốn quan trường hiểm ác cho đến thương trường khốc liệt hay bất cứ tổ chức nhân sự nào, chân lý ấy chưa bao giờ lỗi thời. Những kẻ làm lớn, những bộ óc mưu lược thâm trầm thường không bao giờ sợ kẻ thù mạnh, họ chỉ sợ một tập thể hỗn độn không rõ quy củ. Một doanh nghiệp mới khởi nghiệp thường quy tụ những con người đầy nhiệt huyết, đam mê và tài năng, giống như cái thuở ban đầu của Lương Sơn. Ai cũng muốn xông pha, ai cũng cho mình là quan trọng, ai cũng có ý kiến riêng. Nếu người đứng đầu thiếu bản lĩnh và tư duy tổ chức, doanh nghiệp ấy sẽ nhanh chóng chìm trong những cuộc đấu đá ngầm, những cái tôi va chạm và sự dậm chân tại chỗ. Nhiệt huyết có thể đốt cháy giai đoạn đầu, nhưng chỉ có cơ cấu rõ ràng mới đưa con thuyền đi xa qua giông bão. Xây dựng một cơ cấu rõ ràng không chỉ là việc vẽ ra một sơ đồ tổ chức với các ô vuông tên chức vụ trên giấy, mà là nghệ thuật nhìn người, đặt đúng người vào đúng chỗ, trao quyền hạn đi đôi với trách nhiệm, và quan trọng nhất là thiết lập một hệ thống luật lệ mà không một ai, dù có công lao lớn đến đâu, được phép đứng ngoài vòng pháp luật ấy.
Trong nghệ thuật quản trị con người, có một quy luật ngầm mà những kẻ từng trải qua sóng gió thương trường hay chính trường đều thấm thía: càng là người tài giỏi, càng cái tôi lớn, càng khó thuần phục nếu thiếu đi một chiếc gọng kìm bằng luật pháp và tổ chức. Những hảo hán Lương Sơn như Lý Quỳ, Võ Tòng, Lỗ Trí Thâm… nếu để ở ngoài xã hội tự do, họ sẽ là những mối họa lớn hoặc những anh hùng đơn độc chết bờ chết bụi. Nhưng khi được nhét vào cái khung quy củ của Lương Sơn, dưới sự điều phối của Tống Giang và quân sư Ngô Dụng, sức mạnh của họ được nhân lên gấp bội, trở thành những mũi nhọn không thể cản phá. Bí quyết nằm ở chỗ cơ cấu tổ chức đã biến bản năng hoang dã thành kỷ luật thép. Sự uyển chuyển trong cách sắp xếp vị trí cũng là một thứ mưu cao kế sâu. Đặt một kẻ kiêu ngạo vào vị trí phải chịu sự giám sát của người mà họ vốn coi thường chính là cách để triệt tiêu sự kiêu ngạo ấy một cáchêm thấm nhất mà không cần phải tốn một giọt máu. Phân chia quyền lực rạch ròi cũng đồng thời tạo ra sự kiểm soát chéo lẫn nhau, ngăn chặn từ trong trứng nước những âm mưu phản loạn hay chia bè kéo cánh.
Nhìn lại cuộc đời chính mình qua những thăng trầm, va vấp, tôi nhận ra rằng sự trưởng thành của một con người hay sự vững chãi của một tổ chức đều đi qua đúng cái lộ trình ấy. Ban đầu là sự bộc phát của bản năng, sự tụ tập của cảm xúc và nhiệt huyết tuổi trẻ. Tiếp theo là sự va đập, hỗn loạn khi nhận ra thế giới này phức tạp hơn những gì mình tưởng. Và cuối cùng, nếu muốn tồn tại và vươn lên thành đại sự, bắt buộc phải thiết lập kỷ cương, xây dựng cơ cấu, quy định rõ vai trò của từng cá nhân trong tổng thể. Không có chỗ cho sự cả nể trong một tổ chức lớn. Sự bao dung của người đứng đầu không nằm ở việc nhắm mắt làm ngơ trước những lỗi lầm phá vỡ kỷ cương, mà nằm ở việc thiết lập một hệ thống rõ ràng để không ai có cơ hội phạm lỗi hay vượt quyền. Lòng người khó đo, dạ người dễ biến đổi theo thời gian và hoàn cảnh lợi ích. Chỉ có cơ cấu chặt chẽ, quy trình minh bạch và kỷ luật nghiêm minh mới là bức tường thành vững chắc nhất bảo vệ tổ chức trước mọi cơn bão lòng của con người.
Đọc lại Hồi năm mươi Thủy Hử giữa đêm khuya, ngẫm chuyện xưa để nhìn thấu chuyện nay, mới thấy cổ nhân chưa từng dạy thừa điều gì. Mọi biến động của thời cuộc, mọi mưu mô thủ đoạn trong thiên hạ chung quy cũng chỉ xoay quanh bài toán quản trị con người và tổ chức. Một nhóm anh hùng dù có tài vá trời lấp biển đến đâu, nếu không chịu chui vào cái khuôn khổ của tổ chức, cuối cùng cũng chỉ là một đám mây bay qua đỉnh núi rồi tan biến vào hư không. Còn khi đã có cơ cấu rõ ràng, những con người bình thường nhất cũng có thể cùng nhau tạo nên những chiến tích lay động đất trời. Đó là chân lý lạnh lùng nhưng cũng là bài học sâu sắc nhất dành cho những ai muốn mưu tính đại sự ở đời. Sống ở đời, suy cho cùng, học cách buông bỏ cảm xúc cá nhân để nhìn vào cấu trúc vận hành của sự việc mới là cảnh giới cao nhất của sự trưởng thành và trí tuệ.
#ThuyHu #QuanTri #CoCauToChuc #BaiHocCuocSong #TongGiang #LuongSonBac
