BÀI HỌC HÁN SỞ TRANH HÙNG: VÌ SAO HÌNH TƯỢNG LÃNH ĐẠO QUAN TRỌNG?

Trong hồi thứ tư của tác phẩm Hán Sở Tranh Hùng, người đọc được chứng kiến những cột mốc mang tính bước ngoặt khi Hạng Vũ dùng sức mạnh vô song của mình để khuất phục con thần mã Ô Chùy hung hãn, kết duyên cùng trang tuyệt thế giai nhân Ngu Cơ để ổn định gia thất, đồng thời cùng thúc phụ Hạng Lương tìm lập dòng dõi vua Sở ngày trước làm Sở Hoài Vương và bái vị mưu sĩ lỗi lạc Phạm Tăng làm á phụ để bắt đầu mưu cầu đại nghiệp thiên hạ.

Khi đứng ở một độ cao nhất định trong cuộc đời, nhìn lại những thăng trầm đã qua, những đỉnh cao quyền lực từng chạm tới và cả những vực sâu của sự thất bại mà bản thân hay những người xung quanh từng nếm trải, ta mới nhận ra rằng lịch sử không đơn thuần là những câu chuyện kể về những anh hùng hào kiệt. Lịch sử thực chất là một chuỗi những bài học về sự vận động của quyền lực, về cách mà con người thiết kế, vận hành và duy trì các hệ thống xã hội. Hồi thứ tư của Hán Sở Tranh Hùng với những sự kiện tưởng chừng như mang tính cá nhân và ngẫu nhiên của Hạng Vũ lại chính là một trong những chương kinh điển nhất nói về buổi bình minh của một cấu trúc quyền lực, nơi một lực lượng nổi dậy bắt đầu chuyển mình để trở thành một thế lực chính trị chính danh, và câu hỏi cốt lõi được đặt ra ở đây chính là: Vì sao hình tượng của người lãnh đạo lại mang ý nghĩa sinh tử đối với một tổ chức?

Để hiểu được điều này, chúng ta phải đi sâu vào bản chất của quyền lực. Quyền lực không phải là một thực thể tự nhiên tồn tại sẵn có, nó cũng không đơn thuần là sức mạnh cơ bắp hay số lượng binh lính mà một người nắm giữ. Quyền lực là một sản phẩm mang tính xã hội, được xây dựng dựa trên niềm tin, sự thừa nhận và hệ thống thiết chế xung quanh nó. Một người có sức mạnh vạn phu mạc địch như Hạng Vũ, nếu chỉ biết dựa vào sức mạnh cơ bắp đó thì vĩnh viễn cũng chỉ là một dũng tướng, một kẻ hữu dũng vô mưu dẫn đầu một băng nhóm thảo khấu. Muốn từ một thủ lĩnh khởi nghĩa trở thành một nhà lãnh đạo của một vương triều, người đó phải biết cách chuyển hóa lực thành thế, chuyển hóa sức mạnh vật lý thành sức mạnh biểu tượng và chính trị.

Hãy bắt đầu phân tích từ sự kiện Hạng Vũ trừ thần mã Ô Chùy. Con ngựa Ô Chùy trong nguyên tác không đơn thuần là một phương tiện di chuyển, nó là một biểu tượng của thiên nhiên hoang dã, dữ dội, không chịu khuất phục trước bất kỳ sức mạnh tầm thường nào. Việc Hạng Vũ khuất phục được con thần mã này không chỉ là một chiến tích cá nhân để thỏa mãn lòng kiêu hãnh của một tráng sĩ. Ở góc nhìn của một nhà thiết kế quyền lực, đây là một màn trình diễn đỉnh cao nhằm xây dựng quyền lực biểu tượng. Con người trong xã hội cổ đại, hay thậm chí là cả con người trong xã hội hiện đại, luôn có xu hướng sùng bái những cá nhân có khả năng làm được những điều phi thường. Khi Hạng Vũ cưỡi lên lưng Ô Chùy, bắt nó phải phục tùng dưới chân mình, ông đã phát đi một thông điệp mạnh mẽ đến toàn thể quân sĩ và bách tính lúc bấy giờ: Ta là người được chọn, ta sở hữu sức mạnh vượt trội hơn người thường, và ta đủ khả năng để dẫn dắt, bảo vệ các ngươi. Đây chính là bước đầu tiên trong việc chính danh hóa cá nhân người lãnh đạo thông qua một biểu tượng vật chất cụ thể. Hình ảnh một vị chủ tướng oai phong lẫm liệt trên lưng con thần mã đen tuyền đã ngay lập tức in sâu vào tâm trí của thuộc hạ, tạo ra một niềm tin tuyệt đối vào năng lực của người đứng đầu.

Tiếp theo đó là sự kiện Hạng Vũ lấy vợ, kết duyên cùng Ngu Cơ. Nhiều người đọc lịch sử với nhãn quan hời hợt thường chỉ xem đây là một tình tiết lãng mạn, một nét chấm phá mềm mại giữa những cuộc chém giết đẫm máu. Nhưng trong sâu thẳm của thuật trị quốc và xây dựng thế lực, việc thành gia lập thất của một lãnh tụ chính trị là một bước đi chiến lược cực kỳ quan trọng nhằm ổn định vị thế cá nhân và tạo dựng niềm tin về sự bền vững lâu dài. Một người đàn ông phiêu bạt, không gia đình, không gốc rễ, dù có mạnh mẽ đến đâu cũng luôn gợi lên cảm giác về sự bất định, tạm bợ. Người ta có thể đi theo một dũng sĩ để đánh cướp một vài tòa thành, nhưng người ta sẽ không bao giờ dám gửi gắm cả gia đình, dòng họ và tương lai của mình cho một kẻ không có một điểm tựa gia đình vững chãi. Việc Hạng Vũ kết hôn với Ngu Cơ chính là lời tuyên bố ngầm rằng ông đã sẵn sàng cho một cam kết lâu dài, ông không còn là một kẻ nổi loạn vô định mà đã là một người đàn ông trưởng thành, có trách nhiệm, có hậu phương vững chắc và bắt đầu xây dựng một dòng tộc quyền lực cho riêng mình. Đây là sự ổn định hóa vị thế cá nhân, biến một cá nhân xuất chúng thành một biểu tượng của sự bền vững.

Tuy nhiên, nếu chỉ dừng lại ở việc xây dựng hình tượng cá nhân thông qua thần mã và hôn nhân, thế lực của nhà họ Hạng vẫn chưa thể thoát khỏi cái mác của một đội quân nổi loạn. Muốn thu phục được lòng người trong cả thiên hạ, muốn những hào kiệt khắp nơi quy thuận, họ cần một thứ quan trọng hơn rất nhiều: đó là sự hợp thức hóa quyền lực về mặt chính trị, hay nói cách khác là thiết lập tính chính danh. Chính vì vậy, sự kiện Hạng Lương và Hạng Vũ tìm lập Sở Hoài Vương – một người chăn dê vốn là dòng dõi nhà Sở ngày trước – lên ngôi hoàng đế chính là một nước đi chiến lược mang tính quyết định.

Tại sao phải tôn thờ một kẻ chăn dê làm vua trong khi quyền lực thực tế nằm trong tay nhà họ Hạng? Đây chính là đỉnh cao của tư duy chiến lược layer hay còn gọi là tầng mưu lược. Trong thiên hạ lúc bấy giờ, nhà Tần dù bạo ngược nhưng vẫn là triều đình chính thống. Bất kỳ ai nổi dậy chống lại nhà Tần mà không có một danh nghĩa đại diện cho một quốc gia cổ, một triều đại cũ từng bị nhà Tần tiêu diệt, thì đều bị coi là giặc loạn. Việc lập lại vua Sở chính là việc dựng lại ngọn cờ chính nghĩa, biến cuộc khởi nghĩa của họ từ vị thế của những kẻ tạo phản thành một cuộc thánh chiến khôi phục giang sơn, phục hưng đất nước. Sở Hoài Vương chính là một biểu tượng chính trị, một cái khiên che chắn cho những toan tính quyền lực thực tế của dòng họ Hạng. Người dân đất Sở vốn vẫn luôn hoài niệm về tổ quốc cũ, khi nghe tin dòng dõi vua Sở được lập lại, lòng yêu nước và tinh thần dân tộc của họ sẽ được kích hoạt tối đa, từ đó tự nguyện dâng hiến tiền của, sức người cho quân đội của Hạng Lương và Hạng Vũ.

Cùng lúc đó, sự xuất hiện của Phạm Tăng – vị mưu sĩ kỳ tài đã ở tuổi thất thập – chính là mảnh ghép hoàn hảo để hoàn thiện cấu trúc quyền lực này. Nếu như Hạng Vũ đại diện cho sức mạnh cơ bắp, cho uy vũ vô song, Sở Hoài Vương đại diện cho tính chính danh chính trị, thì Phạm Tăng chính là đại diện cho trí tuệ chiến lược, cho tầng mưu lược sâu sắc nhất của tổ chức. Sự xuất hiện của Phạm Tăng đánh dấu một bước chuyển dịch quan trọng: tổ chức này từ nay không chỉ hành động dựa trên bản năng, trên sự giận dữ của những kẻ bị áp bức, mà bắt đầu vận hành theo một chiến lược nhất quán, có tầm nhìn dài hạn, có sự tính toán kỹ lưỡng về thế và lực trong thiên hạ.

Nhìn sâu hơn dưới góc độ kinh tế học chính trị, chúng ta sẽ thấy một cấu trúc tài chính và chi phí vận hành cực kỳ rõ ràng ẩn sau những sự kiện lịch sử này. Ở giai đoạn đầu của cuộc khởi nghĩa, khi tổ chức còn ở quy mô nhỏ, nó hoạt động theo mô hình chi phí thấp và cực kỳ linh linh hoạt. Các binh sĩ đi theo chủ tướng chủ yếu dựa trên tinh thần tự nguyện, tài nguyên có thể được giải quyết bằng cách cướp bóc của quân địch hoặc tự cung tự cấp tại địa phương. Đây là giai đoạn của những chi phí vận hành tối thiểu. Nhưng khi thế lực lớn mạnh, khi bắt đầu thực hiện bước đi lập vua Sở để xây dựng chính danh, toàn bộ hệ thống tài chính của tổ chức phải chuyển dịch sang một trạng thái hoàn toàn mới.

Việc thiết lập một bộ máy triều đình, dù chỉ là trên danh nghĩa, đòi hỏi một nguồn tài nguyên khổng lồ để duy trì. Phải có tiền bạc để xây dựng cung điện, trả bổng lộc cho quan lại, tổ chức các nghi lễ triều đình để tạo ra vẻ uy nghiêm cần thiết. Phải có một hệ thống thuế khóa, thu gom lương thực ổn định từ các vùng đất chiếm đóng để nuôi sống một quân đội thường trực ngày càng phình to. Đây chính là lúc khái niệm chi phí quản trị hay còn gọi là cost of governance bắt đầu xuất hiện và đè nặng lên vai những người lãnh đạo.

Chính danh không phải là thứ có được miễn phí. Để đổi lấy sự thừa nhận của bách tính và các chư hầu, thế lực của nhà họ Hạng phải chấp nhận gánh vác chi phí của việc duy trì một bộ máy chính quyền chính thống. Họ không thể hành xử như những băng nhóm cướp bóc nữa, họ phải bảo vệ dân chúng, phải giữ gìn trật tự xã hội tại những nơi họ đi qua, phải đầu tư vào các hoạt động hành chính. Đây là một sự đánh đổi tất yếu: muốn có quyền lực chính danh để mở rộng quy mô, bạn phải chấp nhận một cấu trúc chi phí cao hơn, phức tạp hơn và kém linh hoạt hơn so với thời kỳ sơ khai. Nếu không có một nền tảng kinh tế vững chắc để gánh vác chi phí quản trị này, hệ thống chính danh sẽ nhanh chóng sụp đổ từ bên trong.

Về mặt vận hành, hồi thứ tư này chỉ ra một quy trình ba bước vô cùng chuẩn mực trong việc xây dựng và chuyển hóa một tổ chức từ một nhóm nổi dậy trở thành một nhà nước sơ khai.

Bước thứ nhất là xây dựng quyền lực biểu tượng thông qua việc trừ thần mã. Người lãnh đạo trước hết phải tạo ra được một huyền thoại xung quanh bản thân mình. Huyền thoại đó có thể là sức mạnh thể chất phi thường, trí tuệ xuất chúng, hoặc một phẩm chất đạo đức cao cả vượt trội. Sức mạnh biểu tượng này hoạt động như một chất keo gắn kết, thu hút những người theo dõi đầu tiên, tạo ra một lực hút nhân tâm mạnh mẽ để tập hợp lực lượng xung quanh một điểm tựa tinh thần vững chắc.

Bước thứ hai là thiết lập tính hợp pháp thông qua việc lập vua Sở. Một khi đã có lực lượng, người lãnh đạo phải nhanh chóng đưa tổ chức vào một khung pháp lý, một hệ thống giá trị được xã hội thừa nhận rộng rãi. Việc tìm kiếm và tôn vinh Sở Hoài Vương chính là việc tạo ra một khuôn mẫu chính danh, giúp tổ chức thoát khỏi vùng tối của sự bất hợp pháp để bước ra ánh sáng của công lý và đại nghĩa.

Bước thứ ba là đưa vào tư duy mưu lược thông qua sự xuất hiện của Phạm Tăng. Một tổ chức có biểu tượng, có chính danh vẫn có thể bị tiêu diệt nếu thiếu đi một bộ não chiến lược để vận hành hệ thống đó một cách hiệu quả trong một môi trường cạnh tranh khéo léo. Phạm Tăng chính là người định hình các mục tiêu dài hạn, phân tích điểm mạnh điểm yếu của các đối thủ, thiết lập các liên minh và hoạch định các chiến dịch quân sự, ngoại giao quy mô lớn.

Sự kết hợp nhuần nhuyễn của ba bước này chính là quá trình chuyển dịch vĩ đại từ một lực lượng nổi dậy mang tính tự phát thành một cấu trúc nhà nước sơ khai có đầy đủ các thành tố: lãnh tụ biểu tượng, tính chính danh pháp lý và bộ não chiến lược.

Tuy nhiên, như một quy luật muôn đời của tạo hóa, trong mỗi một cấu trúc quyền lực được thiết lập luôn ẩn chứa những mầm mống của sự tự hủy diệt nếu những người kiến tạo không thực sự thấu suốt và tỉnh táo. Trong cái cấu trúc tưởng chừng như hoàn hảo mà nhà họ Hạng dựng lên ở hồi thứ tư này, thực chất đã gieo xuống ba rủi ro mang tính chí mạng, những rủi ro mà sau này chính là nguyên nhân dẫn đến cái chết bi thảm của Hạng Vũ bên dòng sông Ô Giang.

Rủi ro thứ nhất chính là sự lệch pha giữa hình tượng cá nhân và hệ thống thiết chế, tức là khi biểu tượng lớn hơn cả hệ thống. Hạng Vũ quá tập trung vào việc xây dựng hình ảnh một vị anh hùng bách chiến bách thắng, một kẻ chinh phục vĩ đại bằng uy dũng cá nhân. Khi biểu tượng cá nhân được đẩy lên quá cao, nó sẽ che mờ đi tầm quan trọng của hệ thống thiết chế. Quân sĩ và tướng lĩnh đi theo nhà họ Hạng dần dần chỉ biết đến một mình Hạng Vũ, sùng bái sức mạnh cá nhân của ông mà quên đi việc xây dựng một hệ thống tổ chức chặt chẽ, kỷ luật và có khả năng tự vận hành. Khi một tổ chức phụ thuộc quá lớn vào một cá nhân kiệt xuất, tổ chức đó sẽ cực kỳ mong manh. Chỉ cần cá nhân đó phạm một sai lầm, hoặc gặp phải một biến cố, toàn bộ hệ thống sẽ ngay lập tức rơi vào trạng thái hoang mang và sụp đổ vì không có một bộ khung thể chế nào đủ vững chắc để nâng đỡ khi cái cột trụ duy nhất bị gãy.

Rủi ro thứ hai là sự thể chế hóa yếu ớt của hệ thống quyền lực chính danh. Việc lập Sở Hoài Vương là một nước đi khôn ngoan về mặt chiến thuật ngắn hạn, nhưng lại là một điểm yếu chết người về mặt chiến lược dài hạn. Sở Hoài Vương thực chất chỉ là một con rối chăn dê được đưa lên ngai vàng. Một hoàng đế bù nhìn không có thực lực nhưng lại nắm giữ tính chính danh tối cao sẽ luôn là một nguồn gốc của sự bất ổn. Hạng Lương và Hạng Vũ đã không thể xây dựng được một cơ chế kiểm soát và phân chia quyền lực một cách hài hòa và bền vững giữa hoàng quyền trên danh nghĩa và thực quyền trong tay họ. Khi Sở Hoài Vương dần dần ý thức được địa vị hoàng đế của mình và muốn giành lại thực quyền, sự xung đột nội bộ giữa danh và thực là điều không thể tránh khỏi. Sự rạn nứt này sau này đã bị Lưu Bang khai thác một cách triệt để, biến chính cái khiên chính danh của nhà họ Hạng thành thứ vũ khí quay lại đâm sau lưng họ.

Rủi ro thứ ba là sự phụ thuộc thái quá vào một mưu sĩ duy nhất. Việc tôn Phạm Tăng làm á phụ, giao phó toàn bộ việc hoạch định mưu lược cho ông là một sự thể hiện lòng tôn kính và trọng dụng nhân tài đáng khen ngợi của Hạng Vũ. Nhưng ở góc độ quản trị hệ thống, đây là một điểm nghẽn thông tin và quyết định cực kỳ nguy hiểm. Khi một hệ thống chỉ vận hành dựa trên bộ óc của một người cố vấn duy nhất, hệ thống đó sẽ mất đi khả năng phản biện đa chiều và tính thích ứng linh hoạt. Phạm Tăng dù có tài giỏi đến đâu cũng là một con người bằng xương bằng thịt, cũng có những giới hạn về mặt nhận thức và tuổi tác. Hơn thế nữa, sự phụ thuộc độc quyền này khiến cho kẻ thù rất dễ dàng thực hiện các kế ly gián. Chỉ cần Lưu Bang và Trần Bình dùng một chút mưu hèn kế bẩn để làm lung lay niềm tin của Hạng Vũ đối với Phạm Tăng, toàn bộ hệ thống chiến lược của quân Sở liền lập tức bị tê liệt hoàn toàn vì họ không có một hội đồng cố vấn, một tầng lớp mưu sĩ kế cận để bù đắp vào khoảng trống mà Phạm Tăng để lại.

Tất cả những phân tích trên dẫn chúng ta đến một kết luận sâu sắc về bản chất của quyền lực trong hồi thứ tư này: Quyền lực không phải là một thứ tự nhiên có sẵn, cũng không phải là thứ có thể duy trì được lâu dài chỉ bằng bạo lực hay sức mạnh thô ráp. Quyền lực thực chất là một tác phẩm nghệ thuật kiến trúc tinh vi, nó phải được thiết kế một cách khoa học và được hợp thức hóa một cách khéo léo thông qua các biểu tượng và thể chế chính danh. Hồi thứ tư chính là bước chuyển dịch vĩ đại của nhà họ Hạng, từ việc chỉ đơn thuần có lực tức là sức mạnh vật chất, sang việc bắt đầu có thế tức là vị thế chiến lược, sự thừa nhận của xã hội và tầm nhìn mưu lược dài hạn.

Khi nhìn nhận những bài học lịch sử này bằng lăng kính của một người đã đi qua nhiều giông bão, đã từng chứng kiến sự hưng thịnh và suy vong của biết bao tổ chức, doanh nghiệp, ta thấy những nguyên lý cốt lõi của Hán Sở Tranh Hùng vẫn nguyên vẹn giá trị thực chiến trong thế giới hiện đại ngày nay.

Hãy quan sát thế giới của các doanh nghiệp và tổ chức kinh tế. Một doanh nghiệp startup ở giai đoạn đầu giống như những người khởi nghĩa ở hồi thứ ba của tác phẩm. Đó là giai đoạn của sự sinh tồn hoang dã. Người sáng lập đóng vai trò như một dũng sĩ, một mình xông pha trận mạc, làm tất cả mọi việc từ bán hàng, phát triển sản phẩm cho đến quản lý nhân sự. Ở giai đoạn này, doanh nghiệp hoạt động với chi phí cực kỳ thấp, tính linh hoạt cực kỳ cao, mọi quyết định được đưa ra nhanh chóng dựa trên bản năng và sự nhạy bén của người đứng đầu. Khách hàng mua sản phẩm, nhân viên đi theo người sáng lập chủ yếu vì sự nhiệt huyết, vì niềm tin vào năng lực cá nhân của họ. Đây là giai đoạn dùng lực để sinh tồn.

Tuy nhiên, bi kịch của rất nhiều doanh nghiệp startup là họ bị mắc kẹt mãi mãi trong cái bẫy của giai đoạn sinh tồn này. Người sáng lập quá tự hào về sức mạnh cá nhân của mình, giống như Hạng Vũ tự hào về sức mạnh nhấc vạc, taming Ô Chùy, mà không nhận ra rằng khi quy mô của doanh nghiệp lớn lên, khi số lượng nhân sự tăng từ vài người lên hàng trăm, hàng ngàn người, khi thị trường mở rộng ra nhiều khu vực, thì mô hình quản trị dựa trên năng lực cá nhân của một người sẽ hoàn toàn đổ vỡ.

Muốn scale-up, muốn đưa doanh nghiệp bước lên một đẳng cấp mới, người lãnh đạo bắt buộc phải thực hiện những bước đi chiến lược giống như nhà họ Hạng đã làm ở hồi thứ tư.

Việc đầu tiên là phải xây dựng thương hiệu, tức là kiến tạo quyền lực biểu tượng hay còn gọi là build symbolic power. Trong thế giới kinh doanh hiện đại, thương hiệu của doanh nghiệp và thương hiệu cá nhân của người lãnh đạo chính là con thần mã Ô Chùy. Người lãnh đạo phải biết cách xây dựng một hình tượng chuyên nghiệp, uy tín, đại diện cho những giá trị cốt lõi, sứ mệnh và tầm nhìn của tổ chức. Hình tượng này không phải là một sự giả tạo hay phô trương vô nghĩa, nó là một công cụ truyền thông chiến lược nhằm tạo dựng niềm tin ban đầu đối với khách hàng, đối tác và các nhà đầu tư. Khi người ta nhìn vào người lãnh đạo và thấy được một biểu tượng của sự cam kết, của năng lực vượt trội và của một đạo đức kinh doanh cao đẹp, họ sẽ sẵn sàng hợp tác và đồng hành cùng doanh nghiệp.

Việc thứ hai là phải xây dựng hệ thống và tính chính danh, tức là establish legitimacy. Một doanh nghiệp muốn phát triển bền vững không thể mãi hoạt động như một nhóm làm việc tự phát. Nó phải được thể chế hóa, phải xây dựng được một cấu trúc quản trị minh bạch, rõ ràng, tuân thủ các quy định của pháp luật và các chuẩn mực đạo đức xã hội. Việc thiết lập các quy trình vận hành tiêu chuẩn, xây dựng hệ thống báo cáo tài chính kiểm toán độc lập, thiết lập hội đồng quản trị với sự tham gia của các thành viên độc lập chính là việc lập vua Sở trong doanh nghiệp. Đây là sự tạo dựng một bộ khung thể chế chính danh, giúp doanh nghiệp thoát khỏi cái bóng cá nhân của người sáng lập để trở thành một thực thể pháp lý độc lập, có uy tín trên thị trường, có khả năng huy động vốn từ các định chế tài chính lớn và thu hút những nhân tài hàng đầu về đầu quân.

Việc thứ ba là phải đưa tư duy chiến lược vào tổ chức bằng cách xây dựng đội ngũ mưu sĩ, cố vấn chuyên nghiệp, tức là introduce strategist. Người sáng lập dù có thông minh đến đâu cũng không thể am hiểu tường tận tất cả các lĩnh vực từ luật pháp, tài chính, công nghệ cho đến quản trị nhân sự toàn cầu. Sự xuất hiện của những giám đốc điều hành chuyên nghiệp, những chuyên gia tư vấn chiến lược hàng đầu chính là sự tái hiện hình ảnh của Phạm Tăng trong doanh nghiệp hiện đại. Người lãnh đạo xuất sắc là người biết lắng nghe, biết sử dụng trí tuệ của người khác để bù đắp cho những giới hạn của bản thân mình, biết thiết lập một cơ chế ra quyết định dựa trên dữ liệu, phân tích khoa học và phản biện đa chiều thay việc chỉ dựa vào trực giác cá nhân.

Và khi doanh nghiệp bước vào giai đoạn scale-up này, người lãnh đạo cũng phải chuẩn bị sẵn sàng cho việc đối mặt với bài toán chi phí quản trị hay còn gọi là cost of governance. Việc xây dựng một hệ thống chuyên nghiệp, tuyển dụng các nhân sự cấp cao, thiết lập các quy trình kiểm soát nội bộ sẽ làm tăng chi phí vận hành của doanh nghiệp lên rất nhiều so với thời kỳ startup linh hoạt ban đầu. Đây là một khoản đầu tư bắt buộc để đổi lấy sự phát triển bền vững và giảm thiểu các rủi ro vận hành. Nếu người lãnh đạo tiếc rẻ những khoản chi phí này, muốn giữ nguyên mô hình quản trị chi phí thấp, lỏng lẻo của thời kỳ đầu, doanh nghiệp sẽ không bao giờ có thể lớn mạnh được, và sớm muộn gì cũng sẽ bị đè bẹp bởi các đối thủ có hệ thống quản trị chuyên nghiệp hơn.

Đồng thời, những rủi ro tiềm ẩn mà chúng ta đã phân tích trong cấu trúc quyền lực của Hạng Vũ ở hồi thứ tư cũng là những bài học xương máu cho các nhà quản trị doanh nghiệp hiện nay.

Thứ nhất là rủi ro khi hình tượng cá nhân của người sáng lập vượt quá xa so với năng lực thực tế của hệ thống doanh nghiệp. Chúng ta đã chứng kiến không ít trường hợp các doanh nghiệp công nghệ, các công ty khởi nghiệp kỳ lân xây dựng hình ảnh người sáng lập như những vị cứu tinh, những thiên tài thay đổi thế giới. Truyền thông tung hô họ, các nhà đầu tư rót tiền vô điều kiện vì tin vào cái bóng hào quang cá nhân đó. Nhưng đằng sau cái vỏ bọc lấp lánh ấy lại là một hệ thống vận hành nội bộ rỗng tuếch, các quy trình quản trị rủi ro bị ngó lơ, văn hóa doanh nghiệp độc hại và sản phẩm thực tế không như quảng cáo. Khi sự thật bị phơi bày, khi người sáng lập phạm sai lầm hoặc bị cáo buộc gian lận, toàn bộ đế chế tỷ đô lập tức sụp đổ trong nháy mắt vì không có một hệ thống thể chế thực chất nào bên dưới để chống đỡ. Bài học ở đây là: quyền lực biểu tượng phải luôn đi đôi và được bồi đắp bởi năng lực hệ thống thực tế. Hình ảnh người lãnh đạo chỉ là cánh cửa dẫn dắt người ta đến, còn thứ giữ người ta lại và giúp tổ chức tồn tại lâu dài chính là chất lượng của hệ thống vận hành bên trong.

Thứ hai là sự yếu ớt trong việc thể chế hóa quyền lực trong doanh nghiệp. Nhiều người lãnh đạo sau khi đưa các chuyên gia quản trị về, thiết lập ra các ban bệ, hội đồng quản trị nhưng thực chất vẫn giữ thói quen chuyên quyền, coi các thiết chế đó chỉ là những con rối bù nhìn giống như Sở Hoài Vương ngày trước. Họ bỏ qua các quy trình kiểm soát, tự ý đưa ra các quyết định đầu tư mạo hiểm vượt quá thẩm quyền, hoặc can thiệp thô bạo vào công việc chuyên môn của các cấp dưới. Sự mâu thuẫn giữa một bộ khung quản trị chuyên nghiệp trên danh nghĩa và sự chuyên quyền thực tế của người đứng đầu sẽ tạo ra một môi trường làm việc ức chế, triệt tiêu động lực sáng tạo của nhân viên và dẫn đến sự ra đi của những nhân sự giỏi nhất. Một hệ thống quản trị chỉ thực sự có sức mạnh khi người lãnh đạo cao nhất cũng tự nguyện đặt mình dưới sự kiểm soát của hệ thống đó, tôn trọng các quy trình và thiết chế mà chính mình đã dựng lên.

Thứ ba là sự phụ thuộc nguy hiểm vào một vài nhân sự chủ chốt hoặc một người cố vấn duy nhất. Trong doanh nghiệp, việc quá tin tưởng và dựa dẫm vào một giám đốc tài chính, một giám đốc công nghệ hay một chuyên gia tư vấn chiến lược mà không xây dựng một đội ngũ kế cận, không có sự phân rã thông tin và quyền lực một cách hợp lý sẽ đặt doanh nghiệp vào một tình thế cực kỳ rủi ro. Nếu nhân sự chủ chốt đó đột ngột ra đi sang đầu quân cho đối thủ cạnh tranh, hoặc nếu họ có những toan tính cá nhân muốn khống chế ngược lại người lãnh đạo, doanh nghiệp sẽ ngay lập tức rơi vào trạng thái khủng hoảng nghiêm trọng. Người lãnh đạo khôn ngoan luôn biết cách xây dựng một hệ thống chia sẻ tri thức, thiết lập các quy trình làm việc nhóm phối hợp liên chức năng để đảm bảo rằng tổ chức vẫn vận hành trơn tru ngay cả khi có sự thay đổi về mặt nhân sự ở bất kỳ vị trí nào.

Không chỉ dừng lại ở tầm vóc của quản trị tổ chức hay doanh nghiệp, những bài học thâm trầm từ hồi thứ tư của Hán Sở Tranh Hùng còn soi sáng cho chúng ta những triết lý nhân sinh vô cùng sâu sắc về cách ứng xử, đối nhân xử thế và quản trị chính cuộc đời mình.

Trong cuộc sống thường nhật, mỗi chúng ta đều là những nhà lãnh đạo của chính cuộc đời mình, và chúng ta cũng đang hàng ngày tham gia vào các mối quan hệ xã hội phức tạp. Sức mạnh thể chất của Hạng Vũ hay con thần mã Ô Chùy chính là những năng lực cá nhân, những kỹ năng chuyên môn, những bằng cấp tài sản mà chúng ta sở hữu. Đó là những thứ giúp chúng ta tạo ra ấn tượng ban đầu đối với người khác, giúp chúng ta tự tin khẳng định vị trí của mình trong xã hội. Tuy nhiên, nếu chúng ta chỉ biết kiêu hãnh phô diễn những năng lực cá nhân đó một cách thô ráp, thích lấn lướt và thể hiện sự vượt trội của mình so với người khác, chúng ta sẽ sớm nhận lại sự đố kỵ, xa lánh và cô lập từ những người xung quanh.

Một người thực sự trưởng thành và sâu sắc hiểu rằng, uy tín và sức ảnh hưởng thực sự của một con người không đến từ việc họ mạnh mẽ thế nào, giàu có ra sao hay họ có thể khuất phục được bao nhiêu người. Uy tín thực sự đến từ tính chính danh trong lối sống, từ một đạo đức chuẩn mực, sự chân thành và lòng rộng lượng đối với mọi người xung quanh. Lối sống chính danh đó chính là Sở Hoài Vương trong cuộc đời của mỗi người – nó là ngọn cờ của sự tử tế, của những giá trị nhân văn cao đẹp mà chúng ta theo đuổi và phụng sự. Khi chúng ta sống một cuộc đời có ý nghĩa, biết đặt lợi ích của tập thể, của gia đình và cộng đồng lên trên những ham muốn ích kỷ của cá nhân, chúng ta tự khắc sẽ tạo ra một lực hút tự nhiên, khiến người khác tự nguyện tôn trọng, tin yêu và đồng hành cùng chúng ta mà không cần chúng ta phải dùng đến bất kỳ quyền lực hay sự áp đặt nào.

Đồng thời, sự xuất hiện của Phạm Tăng trong cuộc đời của mỗi người chính là biểu tượng của sự minh triết, của việc không ngừng học hỏi, lắng nghe ý kiến phản biện và tìm kiếm những người thầy, những người bạn đồng hành thông thái để dẫn đường chỉ lối cho mình. Một người dẫu có thông minh đến đâu nếu chỉ tự tin vào cái đầu của mình, luôn coi mình là trung tâm của vũ trụ và từ chối lắng nghe những lời khuyên can chân thành sẽ rất dễ rơi vào những vũng lầy của sự kiêu ngạo và tự mãn. Biết tìm kiếm và trân trọng những người á phụ trong cuộc đời – những người dám nói thẳng những sự thật mất lòng, những người có tầm nhìn xa rộng giúp chúng ta nhận ra những điểm mù của bản thân – chính là chìa khóa để giữ cho chúng ta luôn đi đúng hướng trên con đường đời đầy rẫy những cạm bẫy và cám dỗ.

Đi qua những năm tháng thăng trầm, đối diện với những khúc quanh sinh tử của cuộc đời, ta càng thấm thía một điều rằng: mọi sự tranh chấp, hơn thua ở đời suy cho cùng cũng chỉ là sự vận động của nhân quả và quy luật tự nhiên. Người chỉ biết dùng lực để tranh đoạt, dù có thắng được dăm ba trận chiến nhỏ, cuối cùng cũng sẽ kiệt sức trước sự vô thường của thời gian và lòng người. Chỉ có những ai biết dùng đức để thu phục nhân tâm, biết dùng hệ thống thể chế để bảo vệ và duy trì những giá trị tốt đẹp, biết dùng trí tuệ sâu sắc để thấu thị đại cục và luôn giữ cho mình một tâm hồn rộng mở, độ lượng mới có thể kiến tạo được những thành tựu bền vững cùng thời gian.

Quyền lực chân chính không nằm ở việc sở hữu một con thần mã vạn dặm hay việc có thể bắt vạn người phải quỳ rạp dưới chân mình. Quyền lực chân chính nằm ở khả năng tự chế ngự những phần hoang dã, kiêu ngạo trong chính bản thân mình, tự nguyện đặt mình vào những khuôn khổ đạo đức và trách nhiệm cao cả, và dùng toàn bộ sức mạnh, tầm ảnh hưởng của mình để nâng đỡ, bảo vệ và mang lại sự bình yên, thịnh vượng cho những người xung quanh. Đó chính là bài học sâu sắc nhất, thâm trầm nhất mà hồi thứ tư của Hán Sở Tranh Hùng đã để lại cho hậu thế, một bài học mà bất kỳ ai muốn mưu cầu đại nghiệp hay đơn giản là muốn sống một cuộc đời trọn vẹn, ý nghĩa đều cần phải khắc cốt ghi tâm.

#HanSoTranhHung #BaiHocLanhDao #QuanTriDoanhNghiep #TrietLyNhanSinh