Skip to content
PHẦN II – HEURISTICS VÀ THIÊN KIẾN: NÓ CŨNG LÀM LỊCH SỬ TRỞ NÊN “TẤT YẾU” THAY VÌ NGẪU NHIÊN
Chương mười tám mang tên Hiểu ngược trong cuốn sách Tư duy nhanh và chậm của Daniel Kahneman phơi bày cơ chế tâm lý tinh vi khi con người dùng kết quả đã xảy ra ở hiện tại để kiến thiết lại quá khứ, biến những sự kiện ngẫu nhiên mang tính may rủi thành một chuỗi nhân quả tất yếu và dễ dàng dự đoán. Xu hướng này không chỉ bóp méo nhận thức của chúng ta về lịch sử mà còn tạo ra ảo tưởng nguy hại về khả năng kiểm soát tương lai của những người nắm quyền sinh quyền sát.
Khi lật mở những trang sách của Daniel Kahneman, đặc biệt là phần nói về các thiên kiến nhận thức, người ta thường dễ rơi vào cảm giác ngỡ ngàng trước sự ngây thơ của chính mình. Nhưng đối với những ai đã đi qua đủ thăng trầm, từng đứng ở những đỉnh cao của quyền lực và trách nhiệm, nơi mỗi cái gật đầu có thể quyết định vận mệnh của hàng ngàn con người hay hàng triệu đô la, cuốn sách này không chỉ là khoa học hành vi. Nó là một tấm gương soi chiếu những vết sẹo của những quyết định sai lầm, và là một cuốn cẩm nang mưu lược giúp nhìn thấu hồng trần, thấu hiểu nhân tâm. Trước khi đi sâu vào bản chất của sự Hiểu ngược ở chương mười tám, chúng ta không thể không nhìn lại bài học đắt giá từ chương mười bảy về Sự hiệu chỉnh về giá trị trung bình. Ở chương trước, Kahneman đã chỉ ra một quy luật lạnh lùng của tạo hóa: những gì quá cực đoan, dù là thành công vang dội hay thất bại thảm hại, theo thời gian và quy luật thống kê, đều sẽ có xu hướng quay trở lại mức trung bình. Một phi công có một cú hạ cánh hoàn hảo xuất sắc ngày hôm nay thì ngày mai nhiều khả năng sẽ có một cú hạ cánh kém hơn, đơn giản vì sự xuất sắc cực hạn đó là kết quả của sự hội tụ ngẫu nhiên của nhiều yếu tố may mắn. Thế nhưng, tâm lý con người vốn dĩ căm ghét sự ngẫu nhiên. Chúng ta khao khát những lời giải thích nhân quả. Chúng ta muốn tin rằng cú hạ cánh hoàn hảo kia là nhờ năng lực tuyệt đỉnh, và cú hạ cánh tệ hại sau đó là do sự lười biếng.
Chính sự phản kháng dữ dội của tâm trí trước quy luật ngẫu nhiên của chương mười bảy đã dẫn lối thẳng đến bi kịch nhận thức của chương mười tám: Hiểu ngược. Khi sự hiệu chỉnh về giá trị trung bình diễn ra một cách thầm lặng dưới sự vận hành của xác suất, thì con người lại dùng tư duy nhanh, tức Hệ thống một, để xây dựng nên những câu chuyện kể vô cùng hợp lý nhằm giải thích cho những kết quả đó. Hiện tượng Hiểu ngược, hay còn gọi là thiên kiến nhận thức muộn, xuất hiện khi một sự kiện đã xảy ra và chúng ta lập tức điều chỉnh thế giới quan của mình để tin rằng bản thân đã biết trước điều đó từ lâu. Chúng ta biến đổi ký ức của chính mình để nó khớp hoàn hảo với thực tế hiện tại. Điều này không chỉ là một sự tự lừa dối vô hại, mà nó là nguồn gốc của những phán xét bất công, những chiến lược sai lầm và sự ngạo mạn chết người trong nghệ thuật quản trị và mưu lược cuộc đời.
Kahneman đã chỉ ra một sự thật cay đắng rằng, một khi một sự kiện đã diễn ra, khả năng tái hiện lại trạng thái tin tưởng trước đó của chúng ta hầu như bị xóa sạch. Nếu bạn hỏi một người trước một cuộc bầu cử về khả năng chiến thắng của một ứng viên, họ có thể do dự và đưa ra tỷ lệ năm mươi năm mươi. Nhưng sau khi ứng viên đó thắng cử vang dội, cũng chính người đó sẽ quả quyết rằng họ đã thấy trước chiến thắng này ngay từ đầu vì những lý do cực kỳ rõ ràng. Tâm trí chúng ta hoạt động như một nhà biên kịch tài ba nhưng dối trá. Nó liên kết các điểm dữ liệu trong quá khứ thành một đường thẳng tắp dẫn đến kết quả hiện tại, loại bỏ tất cả những nhánh rẽ, những yếu tố may rủi, và những biến số ngẫu nhiên vốn đã có thể dễ dàng làm thay đổi hoàn toàn cục diện.
Nó cũng làm lịch sử trở nên tất yếu thay vì ngẫu nhiên. Đây chính là mệnh đề cốt lõi, là tầng sâu nhất của chương mười tám mà bất kỳ ai muốn làm đại sự đều phải nghiền ngẫm. Khi nhìn lại lịch sử, dù là lịch sử của một quốc gia, một triều đại, hay lịch sử phát triển của một tập đoàn khổng lồ, chúng ta luôn có xu hướng nhìn nó như một chuỗi các sự kiện mang tính định mệnh. Chúng ta đọc những cuốn sách tiểu sử về các vĩ nhân, các nhà sáng lập huyền thoại, và trầm trồ trước tầm nhìn xa trông rộng của họ. Chúng ta tin rằng sự trỗi dậy của Google, sự sụp đổ của Lehman Brothers, hay những cuộc cách mạng thay đổi thế giới là những điều tất yếu phải xảy ra. Nhưng thực tế là gì? Thực tế là lịch sử là một dòng chảy hỗn loạn của vô số những quyết định phi tuyến tính, những sự trùng hợp ngẫu nhiên và những cú xoay chiều đầy may rủi.
Hãy thử đặt mình vào vị trí của một người chèo lái một doanh nghiệp lớn trong những giai đoạn khủng hoảng. Tại thời điểm quyết định được đưa ra, xung quanh bạn là một màn sương mù dày đặc của thông tin nhiễu loạn. Bạn phải lựa chọn giữa ba phương án, mỗi phương án đều có năm mươi phần trăm cơ hội thành công và năm mươi phần trăm cơ hội đưa doanh nghiệp xuống vực thẳm. Bạn cân nhắc, tính toán, sử dụng mọi mưu lược, và cuối cùng đưa ra lựa chọn dựa trên những dữ liệu tốt nhất có thể lúc đó. May mắn mỉm cười, phương án đó thành công rực rỡ. Ngay lập tức, thế giới xung quanh bạn, và thậm chí là chính bản thân bạn, sẽ rơi vào cái bẫy của sự Hiểu ngược. Giới truyền thông sẽ viết những bài phân tích ca ngợi thiên tài chiến lược của bạn. Nhân viên sẽ ngưỡng mộ tầm nhìn thần sầu của bạn. Bạn bắt đầu tin rằng mình thực sự sở hữu một trực giác siêu phàm và chiến thắng đó là tất yếu. Bạn quên mất rằng, chỉ cần một thay đổi nhỏ của chính sách vĩ mô, một sự cố ngẫu nhiên của chuỗi cung ứng, hay một quyết định bất ngờ của đối thủ tại thời điểm đó, mọi thứ đã có thể đổ vỡ tan tành. Bạn đã biến một kết quả mang tính ngẫu nhiên, vốn chịu tác động lớn bởi sự hiệu chỉnh về giá trị trung bình và may mắn, thành một kết quả tất yếu của năng lực cá nhân.
Sự nguy hiểm của việc biến lịch sử thành tất yếu nằm ở chỗ nó triệt tiêu khả năng học hỏi thực sự. Khi chúng ta tin rằng một kết quả là tất yếu, chúng ta sẽ không bao giờ phân tích những kịch bản thay thế. Chúng ta không chuẩn bị cho những rủi ro bất ngờ vì chúng ta nghĩ rằng mình có thể kiểm soát được tiến trình của sự việc. Trong mưu lược thực chiến, kẻ đáng sợ nhất không phải là kẻ có nhiều kế sách, mà là kẻ biết rõ giới hạn của sự hiểu biết của mình, kẻ biết rằng thế giới này vận hành bằng xác suất chứ không phải bằng những định mệnh được sắp đặt sẵn. Kẻ nào tin vào sự tất yếu của lịch sử sẽ dễ dàng trở thành nạn nhân tiếp theo của nó, bởi vì sự ngạo mạn được nuôi dưỡng từ những thành công trong quá khứ sẽ làm mờ mắt họ trước những biến động âm thầm của hiện tại.
Ở chiều ngược lại, thiên kiến Hiểu ngược còn tạo ra một sự bất công tàn nhẫn được gọi là Thiên kiến kết quả. Khi một quyết định dẫn đến kết quả tồi tệ, chúng ta lập tức đổ lỗi cho người đưa ra quyết định là ngu xuẩn hoặc vô trách nhiệm, bất kể quyết định đó tại thời điểm đưa ra là hoàn toàn hợp lý và đã được tính toán kỹ lưỡng dựa trên những thông tin sẵn có. Một vị tướng quyết định tấn công dựa trên báo cáo tình báo chính xác đến chín mươi phần trăm, nhưng mười phần trăm rủi ro ngẫu nhiên xảy ra dẫn đến thất bại. Người đời sau, với cái nhìn Hiểu ngược, sẽ chỉ trích vị tướng đó là kẻ bất tài, lẽ ra phải thấy trước cái bẫy. Họ quên mất rằng chữ lẽ ra đó chỉ xuất hiện sau khi kết quả đã an bài.
Trong nghệ thuật đối nhân xử thế và quản trị nhân sự, một người lãnh đạo có tâm hồn rộng rãi và sâu sắc phải là người vượt lên trên thiên kiến kết quả này. Bạn không thể đánh giá năng lực của cấp dưới chỉ dựa vào kết quả cuối cùng của một dự án đầy rủi ro. Nếu bạn trừng phạt họ vì một thất bại do yếu tố ngẫu nhiên gây ra, bạn đang bóp nghẹt tinh thần đổi mới, triệt tiêu lòng dũng cảm của tổ chức. Những người dưới quyền bạn sẽ chọn giải pháp an toàn nhất, trung bình nhất để tự bảo vệ mình, và tổ chức của bạn sẽ dần đi vào lối mòn suy thoái. Ngược lại, nếu bạn khen thưởng một thành công chỉ vì nó may mắn thành công, mặc dù quy trình ra quyết định của họ cực kỳ cẩu thả và đầy rủi ro vô trách nhiệm, bạn đang khuyến khích sự liều lĩnh mù quáng. Một người thâm trầm hiểu rõ rằng, điều cần đánh giá và hoàn thiện là quy trình ra quyết định, là tư duy hệ thống trước khi hành động, chứ không phải là sự tung hô hay chỉ trích dựa trên kết quả đã rồi.
Làm thế nào để ứng dụng bài học từ chương mười tám này vào cuộc sống, công việc và kinh doanh một cách sâu sắc nhất?
Trước hết, trong kinh doanh và đầu tư, chúng ta phải học cách nghi ngờ những câu chuyện thành công dễ dàng. Các cuốn sách bán chạy nhất về quản trị thường là những cuốn sách phân tích về các công ty vĩ đại và tìm ra các công thức chung cho sự thành công của họ. Họ nói về văn hóa doanh nghiệp, về phong cách lãnh đạo, về sự tập trung vào khách hàng. Nhưng dưới lăng kính của Kahneman, hầu hết những cuốn sách đó đều là sản phẩm của thiên kiến Hiểu ngược. Họ chọn những công ty đã thành công (kết quả) rồi quay ngược lại tìm kiếm những đặc điểm chung của họ để viết thành sách. Họ bỏ qua hàng ngàn công ty khác cũng có văn hóa tương tự, cũng có những người lãnh đạo tận tụy tương tự nhưng đã thất bại hoàn toàn và biến mất khỏi thị trường do kém may mắn hoặc do không vượt qua được sự hiệu chỉnh về giá trị trung bình. Một nhà đầu tư khôn ngoan không bao giờ xuống tiền chỉ vì một doanh nghiệp có một lịch sử tăng trưởng đẹp đẽ được tô vẽ thành một câu chuyện tất yếu. Họ nhìn vào khả năng quản trị rủi ro, nhìn vào cách doanh nghiệp đó ứng phó với những biến số ngẫu nhiên không lường trước được.
Thứ hai, trong việc ứng xử và tự nhìn nhận bản thân, chúng ta cần phải thực hành sự khiêm nhường trí tuệ. Mỗi khi bạn đạt được một thành tựu lớn, hãy dành một khoảng lặng để tự hỏi: Trong thành công này, bao nhiêu phần trăm là do nỗ lực và mưu lược của ta, và bao nhiêu phần trăm là do sự ưu ái của số phận, của những yếu tố ngẫu nhiên nằm ngoài tầm kiểm soát? Việc thừa nhận vai trò của may mắn không làm giảm đi giá trị của bạn, ngược lại, nó giữ cho bạn sự tỉnh táo cần thiết để không bị cuốn vào ảo tưởng quyền lực. Nó giúp bạn giữ được sự độ lượng và lòng trắc ẩn với những người xung quanh, những người có thể cũng tài năng và nỗ lực như bạn nhưng chỉ thiếu một chút may mắn để chạm tới vinh quang.
Thứ ba, để chống lại thiên kiến Hiểu ngược trong việc đưa ra các quyết định chiến lược, hãy sử dụng công cụ Nhật ký quyết định. Trước khi thực hiện một dự án lớn hay đưa ra một lựa chọn quan trọng, hãy viết ra chi tiết những gì bạn đang nghĩ tại thời điểm đó: bạn dự đoán điều gì sẽ xảy ra, tỷ lệ thành công của từng kịch bản là bao nhiêu, những rủi ro nào bạn lo ngại nhất, và tại sao bạn lại chọn phương án này. Đừng tin vào trí nhớ của bạn, vì nó sẽ tự động phản bội bạn sau khi có kết quả. Khi dự án kết thúc, dù thành công hay thất bại, hãy mở cuốn nhật ký đó ra và đối chiếu. Bạn sẽ bàng hoàng nhận ra trí nhớ của mình đã cố gắng bóp méo quá khứ như thế nào để làm cho kết quả hiện tại trở nên tất yếu. Việc đối chiếu này là cách duy nhất để bạn rèn luyện Hệ thống hai, sửa chữa những sai lầm trong tư duy và nâng cao năng lực dự đoán thực tế.
Nhìn rộng ra, việc hiểu rằng lịch sử là ngẫu nhiên chứ không phải tất yếu mang lại cho chúng ta một thế giới quan vô cùng rộng mở và tự do. Nếu mọi thứ đều là tất yếu, thì nỗ lực của con người trở nên vô nghĩa, chúng ta chỉ là những quân cờ được sắp đặt trên một bàn cờ định mệnh. Nhưng khi nhận ra lịch sử được kiến tạo từ những biến số ngẫu nhiên, chúng ta hiểu rằng mỗi quyết định nhỏ của chúng ta trong hiện tại đều có khả năng thay đổi quỹ đạo của tương lai. Chúng ta không thể kiểm soát được hoàn toàn kết quả, nhưng chúng ta có toàn quyền kiểm soát quá trình chuẩn bị, tư duy và thái độ của mình trước những biến động.
Những người từng trải qua nhiều biến cố, chứng kiến những đế chế hưng thịnh rồi lụi tàn trong chớp mắt, đều hiểu rằng cuộc đời này là một ván bài poker dài hạn chứ không phải là một bàn cờ vua. Trong cờ vua, không có yếu tố ngẫu nhiên, mọi thông tin đều hiển hiện trước mắt và người chơi giỏi hơn luôn chiến thắng. Nhưng cuộc đời lại giống poker hơn, nơi bạn có thể có một quân bài cực đẹp nhưng vẫn thua vì đối thủ rút được một quân bài may mắn ở giây cuối cùng. Người chơi poker lão luyện không dằn vặt bản thân vì một ván bài thua khi họ đã đưa ra những quyết định toán học đúng đắn nhất. Họ cũng không kiêu ngạo khi thắng một ván bài nhờ may mắn. Họ tập trung vào việc chơi đúng cách trong hàng ngàn ván bài tiếp theo, bởi vì họ biết rằng trong dài hạn, sự hiệu chỉnh về giá trị trung bình sẽ loại bỏ yếu tố may rủi và chỉ giữ lại năng lực thực sự.
Khi đọc chương mười tám của Daniel Kahneman với một tâm thế sâu sắc, ta không thấy sự bi quan trước những giới hạn của trí tuệ con người, mà ngược lại, ta thấy một sự giải thoát. Giải thoát khỏi áp lực phải luôn luôn đúng, giải thoát khỏi sự dằn vặt về những thất bại trong quá khứ vốn là kết quả của những biến số không thể lường trước, và giải thoát khỏi sự ngạo mạn của những thành công nhất thời. Lịch sử không phải là một đường thẳng tất yếu được vẽ sẵn bởi những thiên tài. Lịch sử là một bức tranh khảm khổng lồ được ghép từ hàng triệu mảnh ghép ngẫu nhiên, nơi mỗi chúng ta là một người thợ ghép tranh cần mẫn. Hiểu được điều này, chúng ta sẽ bước đi trong cuộc đời với một tâm thế ung dung, tự tại, vừa mưu sâu kế hiểm trong việc chuẩn bị cho mọi kịch bản, lại vừa rộng rãi độ lượng để mỉm cười chấp nhận mọi kết quả mà số phận đưa lại. Đó mới chính là đỉnh cao của sự thông tuệ mà Daniel Kahneman muốn truyền tải qua những trang sách vượt thời gian của mình.
#TuDuyNhanhVaCham #DanielKahneman #ThienKienNhanThuc #HieuNguoc #TamLyHocHanhVi
