Skip to content
PHẦN III – QUÁ TỰ TIN: NHƯNG THỰC TẾ: MAY MẮN ĐÓNG VAI TRÒ LỚN
Chương 20 của tác phẩm kinh điển Tư duy nhanh và chậm bóc trần ảo tưởng về tính hợp lý trong những quyết định của con người, để rồi từ đó, Daniel Kahneman đưa chúng ta đối diện với một sự thật trần trụi nhưng vô cùng giải phóng: trong một thế giới đầy biến động, chính sự may mắn mới là nhân tố âm thầm định hình nên những thành bại vĩ đại nhất.
Khi lật mở những trang sách thuộc phần này, một người đã đi qua đủ thăng trầm của cuộc đời, từng đứng ở những đỉnh cao quyết sách và chứng kiến sự thịnh suy của biết bao gia tộc, doanh nghiệp, không thể không dừng lại để chiêm nghiệm sâu sắc. Cuốn sách của Daniel Kahneman không đơn thuần là một công trình nghiên cứu về tâm lý học hành vi hay tư duy hệ thống, mà nó là một tấm gương soi chiếu bản ngã của mỗi chúng ta. Để hiểu được ảo tưởng về tính hợp lý trong Chương 20, chúng ta bắt buộc phải nhìn lại sợi dây liên kết vô hình với Chương 19 trước đó, nơi tác giả đã vạch trần ảo tưởng về sự hiểu biết.
Trong Chương 19, Kahneman đã chỉ ra cách thức mà tâm trí con người kiến tạo nên những câu chuyện quá khứ cực kỳ mạch lạc, dễ hiểu và đầy tính thuyết phục để tự lừa dối bản thân rằng chúng ta hiểu được thế giới này. Chúng ta nhìn lại lịch sử, nhìn lại những thương vụ thành công hay những thất bại thảm hại, rồi gán cho chúng những nguyên nhân và kết quả vô cùng logic. Từ ảo tưởng về sự hiểu biết quá khứ đó, chúng ta bước thẳng vào Chương 20 với một sự tự tin thái quá, tạo nên ảo tưởng về tính hợp lý cho tương lai. Chúng ta tin rằng, vì mình đã hiểu rõ quá khứ, nên mình hoàn toàn có khả năng dự đoán và kiểm soát tương lai thông qua những phân tích, đánh giá và trực giác nhạy bén của mình. Nhưng thực tế, đó chỉ là một trò chơi tung đồng xu mà ở đó, may mắn đóng vai trò lớn hơn rất nhiều so với những gì chúng ta dám thừa nhận.
Trong suốt những năm tháng đối mặt với các quyết định mang tính sống còn, nơi mỗi nước đi trên bàn cờ cuộc đời đều có thể dẫn đến sự hưng thịnh hoặc suy vong của cả một tập thể, tôi đã thấy vô số người tài hoa lỗi lạc rơi vào chiếc bẫy tự tin này. Họ là những chuyên gia phân tích hàng đầu, những nhà hoạch định chiến lược với những tấm bằng danh giá và một hồ sơ thành tích đáng nể. Họ nhìn vào các biểu đồ, các báo cáo tài chính, hay những bài trắc nghiệm năng lực nhân sự và đưa ra những lời tiên đoán với sự tự tin tuyệt đối. Kahneman gọi đây là ảo tưởng về tính hợp lý, nơi mà sự tự tin chủ quan của một người không hề phản ánh xác suất chính xác của sự việc, mà chỉ phản ánh sự mạch lạc của câu chuyện mà Hệ thống 1 trong não bộ của họ đã tự vẽ ra.
Hệ thống 1 của chúng ta luôn thèm khát sự rõ ràng và nhất quán. Nó ghét sự mơ hồ và hỗn loạn. Do đó, khi đối mặt với một vấn đề phức tạp, như việc đánh giá xem một ứng viên có trở thành một nhà lãnh đạo xuất sắc trong tương lai hay không, hoặc một cổ phiếu sẽ tăng trưởng thế nào trong năm tới, Hệ thống 1 sẽ tự động thay thế câu hỏi khó khăn đó bằng một câu hỏi dễ hơn: Ứng viên này hiện tại trông có tự tin và quyết đoán không? Biểu đồ cổ phiếu này trong vài tháng qua có đẹp mắt không? Và khi câu trả lời cho câu hỏi dễ là Có, Hệ thống 1 lập tức sinh ra một cảm giác tự tin mạnh mẽ, khiến chúng ta tin rằng mình đã tìm ra câu trả lời chính xác cho câu hỏi khó ban đầu. Chúng ta tin vào trực giác của mình, tin vào kinh nghiệm của mình, tin vào tính hợp lý của quyết định mà không hề nhận ra rằng mình đang đứng trên một nền cát lún của sự ngẫu nhiên.
Kahneman đã chia sẻ một câu chuyện vô cùng sâu sắc về trải nghiệm của chính ông khi còn phục vụ trong quân đội Israel, chịu trách nhiệm đánh giá các ứng viên cho khóa đào tạo sĩ quan thông qua bài kiểm tra nhóm không người lãnh đạo. Ông và các đồng nghiệp đã quan sát các ứng viên giải quyết một tình huống thực địa khó khăn, và họ hoàn toàn tự tin rằng mình đã nhìn thấu tính cách, năng lực và tương lai của từng người. Họ viết những bản đánh giá vô cùng chi tiết và chắc chắn. Nhưng khi kết quả thực tế được gửi về sau vài tháng, họ bàng hoàng nhận ra rằng những dự đoán của mình hoàn toàn vô giá trị, không khác gì những lời đoán mò ngẫu nhiên. Điều đáng sợ nhất không phải là việc họ dự đoán sai, mà là việc ngay sau khi biết mình sai, họ vẫn tiếp tục thực hiện những bài đánh giá tiếp theo với một sự tự tin nguyên vẹn như chưa từng có chuyện gì xảy ra. Đó chính là bản chất của ảo tưởng về tính hợp lý: nó miễn nhiễm với các bằng chứng thực tế.
Tại sao chúng ta lại cứng đầu đến thế? Bởi vì việc thừa nhận rằng mình không biết, thừa nhận rằng những dự đoán của mình chỉ là sản phẩm của sự ngẫu nhiên, là một sự sụp đổ đau đớn đối với cái tôi của mỗi con người. Đặc biệt là đối với những người đang giữ những trọng trách lớn, những người mà xã hội kỳ vọng phải luôn có câu trả lời cho mọi câu hỏi. Nhưng thực tế, may mắn đóng vai trò lớn hơn bất cứ sự chuẩn bị hay năng lực cá nhân nào.
Nhìn rộng ra thế giới kinh doanh và đầu tư, điều này lại càng được thể hiện rõ nét và tàn nhẫn. Hãy nhìn vào những quỹ đầu tư mạo hiểm hay các nhà quản lý tài chính tại phố Wall. Họ được trả hàng triệu đô la mỗi năm để dự đoán thị trường và lựa chọn những cổ phiếu chiến thắng. Nhưng các nghiên cứu thực nghiệm được Kahneman dẫn chứng đã chỉ ra một sự thật trớ trêu: sự tương quan giữa kết quả đầu tư của các quỹ qua các năm gần như bằng không. Một nhà quản lý cực kỳ thành công trong năm nay hoàn toàn có thể là người thất bại thảm hại trong năm tới. Sự thành công của họ, trong phần lớn các trường hợp, không phải là kết quả của một năng lực phân tích vượt trội, mà chỉ đơn giản là họ đã may mắn đứng về phía thuận lợi của đồng xu ngẫu nhiên. Thế nhưng, khi thành công, họ và cả truyền thông sẽ viết nên những câu chuyện vĩ đại về tầm nhìn chiến lược, về sự nhạy bén thiên bẩm. Còn khi thất bại, họ sẽ đổ lỗi cho những biến động bất ngờ của thị trường, những yếu tố thiên tai, nhân họa nằm ngoài tầm kiểm soát. Đó là một sự trốn tránh ngọt ngào.
Khi nhận thức được sâu sắc rằng thực tế may mắn đóng vai trò lớn, tâm hồn chúng ta sẽ trải qua một sự chuyển hóa kỳ diệu. Đây không phải là sự buông xuôi, phó mặc cho số phận hay thái độ hư vô chủ nghĩa. Ngược lại, đây là điểm khởi đầu của một trí tuệ thực sự sâu sắc và một tấm lòng rộng mở, độ lượng với cuộc đời.
Trước hết, trong cách ứng xử và nhân sinh quan cá nhân, sự hiểu biết này mang lại cho chúng ta sự khiêm nhường tận cùng. Khi bạn đạt được một thành tựu rực rỡ, đứng trên đỉnh cao của danh vọng hay sở hữu một tài sản khổng lồ, thay vì tự mãn và nghĩ rằng tất cả là do tài năng thiên bẩm hay sự nỗ lực phi thường của bản thân, bạn sẽ biết cúi đầu cảm ơn cuộc đời vì đã cho mình gặp những làn gió thuận chiều. Bạn hiểu rằng ngoài kia có biết bao người nỗ lực không kém bạn, tài giỏi không kém bạn, nhưng họ vẫn đang lận đận chỉ vì thiếu đi một chút may mắn. Sự khiêm nhường này không phải là giả tạo để lấy lòng thiên hạ, mà là sự thấu thị bản chất của vạn vật. Nó giữ cho chúng ta không bao giờ bị say quyền lực hay sa ngã vào sự kiêu ngạo tự mãn, vốn là mầm mống của mọi sự sụp đổ.
Ngược lại, khi đối mặt with thất bại hoặc khi chứng kiến người khác ngã ngựa, chúng ta sẽ có một cái nhìn bao dung và độ lượng hơn rất nhiều. Thay vì lập tức phán xét, đổ lỗi cho sự yếu kém hay lười biếng của một ai đó khi họ thất bại, chúng ta hiểu rằng có thể họ chỉ đang gặp phải một chuỗi những sự kiện ngẫu nhiên bất lợi. Sự thấu cảm này là nền tảng của một nhà lãnh đạo thực sự vĩ đại, người biết nâng đỡ nhân viên khi họ sa cơ, biết kiên nhẫn đồng hành cùng đồng đội qua những khúc quanh của số phận chứ không chỉ nhìn vào những con số kết quả vô cảm trước mắt.
Trong công việc và kinh doanh, việc thừa nhận vai trò của sự may mắn sẽ thay đổi hoàn toàn cách thức chúng ta đưa ra các quyết định chiến lược và quản trị rủi ro.
Thứ nhất, chúng ta sẽ chuyển trọng tâm từ việc dự báo kết quả sang việc thiết kế quy trình và xây dựng hệ thống phòng thủ. Một người quản trị non trẻ sẽ cố gắng dự đoán xem thị trường ngày mai sẽ đi về đâu và đặt cược toàn bộ nguồn lực vào dự đoán đó dựa trên một sự tự tin ảo tưởng. Một người lãnh đạo từng trải, thấu hiểu Kahneman, sẽ không bao giờ làm thế. Họ biết rằng mọi dự báo trung hạn và dài hạn trong một thế giới phức tạp đều có độ tin cậy cực kỳ thấp. Vì vậy, thay vì cố gắng trở thành một nhà tiên tri, họ sẽ tập trung xây dựng một doanh nghiệp có khả năng thích ứng cao, một hệ thống có tính dự phòng lớn. Họ đa dạng hóa danh mục đầu tư, chuẩn bị những nguồn lực dự phòng dồi dào để ngay cả khi kịch bản tồi tệ nhất xảy ra do những biến cố ngẫu nhiên bất ngờ, tổ chức của họ vẫn có thể tồn tại và phát triển. Họ không tìm cách chiến thắng mọi ván bài, họ tìm cách để không bao giờ bị loại khỏi cuộc chơi.
Thứ hai, chúng ta phải thay đổi cách đánh giá nhân sự và hiệu quả công việc. Trong nhiều tổ chức, người ta thường mắc sai lầm nghiêm trọng khi chỉ đánh giá một người dựa trên kết quả cuối cùng. Nếu một dự án thành công, người quản lý dự án đó được thăng chức và ca ngợi. Nếu dự án thất bại, họ bị kỷ luật hoặc sa thải. Nhưng nếu chúng ta hiểu rằng may mắn đóng vai trò lớn, chúng ta phải nhận ra rằng một kết quả tốt có thể đến từ một quyết định tồi tệ nhưng gặp may, và một kết quả tồi tệ có thể đến từ một quyết định xuất sắc nhưng gặp xui xẻo. Một nhà quản trị thông tuệ sẽ đánh giá nhân sự dựa trên chất lượng của quy trình ra quyết định tại thời điểm đó, chứ không chỉ dựa vào kết quả sau cùng. Họ hỏi: Quy trình phân tích dữ liệu có khách quan không? Các kịch bản rủi ro có được chuẩn bị chu đáo không? Tư duy hệ thống có được áp dụng để hạn chế các điểm mù của Hệ thống 1 không? Nếu câu trả lời là có, thì ngay cả khi dự án thất bại, người nhân sự đó vẫn xứng đáng được trân trọng và giữ lại. Ngược lại, một kẻ đưa ra quyết định liều lĩnh, vô trách nhiệm nhưng gặp may mắn mà thành công thì cần phải được cảnh báo chứ không phải là tán dương, bởi vì sự may mắn đó sẽ không bao giờ kéo dài mãi mãi.
Thứ ba, trong nghệ thuật đàm phán và thuyết phục, sự thấu hiểu về ảo tưởng tính hợp lý giúp chúng ta làm chủ cuộc chơi một cách thầm lặng nhưng cực kỳ hiệu quả. Khi đối mặt với một đối tác hay đối thủ đang vô cùng tự tin vào những luận điểm và kế hoạch của họ, một người có mưu lược sâu sắc sẽ không trực tiếp tranh cãi hay bác bỏ sự tự tin đó. Trực tiếp tấn công vào ảo tưởng của người khác chỉ khiến Hệ thống 2 của họ dựng lên những bức tường phòng thủ kiên cố hơn. Thay vào đó, chúng ta nhẹ nhàng dẫn dắt họ nhìn vào những biến số ngẫu nhiên, những vùng xám của thông tin mà họ đã vô tình bỏ qua do hiệu ứng WYSIATI (Những gì bạn thấy là tất cả những gì có). Bằng cách đặt những câu hỏi mở, tinh tế, chúng ta để tự họ nhận ra sự lỏng lẻo trong câu chuyện mạch lạc mà họ tự vẽ ra. Khi sự tự tin ảo tưởng của họ bị lung lay từ bên trong, đó là lúc vị thế đàm phán hoàn toàn thuộc về chúng ta.
Sống và làm việc trong một thế giới mà sự ngẫu nhiên và may mắn đóng vai trò lớn không làm giảm đi giá trị của sự nỗ lực, mà nó định nghĩa lại sự nỗ lực một cách đúng đắn hơn. Chúng ta nỗ lực không phải để đảm bảo một kết quả chắc chắn 100%, mà là để gia tăng xác suất gặp được may mắn của bản thân. Mỗi cuốn sách chúng ta đọc, mỗi mối quan hệ chân thành chúng ta xây dựng, mỗi kỹ năng chúng ta rèn luyện tỉ mỉ mỗi ngày, chính là việc chúng ta đang gieo thêm những hạt giống xác suất tốt lành vào cuộc đời mình. Khi cơ hội may mắn đi qua, những người có sự chuẩn bị chu đáo sẽ là những người đón đầu và chuyển hóa nó thành những thành tựu vĩ đại.
Khi nhìn lại chặng đường dài đã qua, tôi nhận ra rằng những khúc quanh quyết định nhất trong cuộc đời mình, những người tri kỷ tôi gặp, những thương vụ thay đổi cả cơ đồ, tất cả đều mang dấu ấn đậm nét của sự may mắn. Sự thông thái không nằm ở việc cố gắng kiểm soát mọi cơn gió, mà nằm ở việc biết cách nương theo chiều gió để đưa con thuyền đi xa nhất có thể, với một thái độ bình thản, an yên trước mọi dông bão.
Hãy đọc Tư duy nhanh và chậm, đặc biệt là chương về Ảo tưởng về tính hợp lý, không phải để trở thành một kẻ hoài nghi mọi thứ, mà để giải phóng bản thân khỏi gánh nặng của sự tự tin thái quá. Để biết sống bao dung hơn với những lỗi lầm của người khác, khiêm tốn hơn với những thành tựu của chính mình, và luôn giữ một cái đầu lạnh, một trái tim ấm áp trước sự xoay vần của vận mệnh. Đó mới chính là đỉnh cao của nghệ thuật tư duy và nghệ thuật sống mà Daniel Kahneman muốn truyền tải đến chúng ta.
#TuDuyNhanhVaCham #DanielKahneman #MayMan #TuTinThaiQua #TamLyHocHanhVi
