Skip to content
PHẦN III – QUÁ TỰ TIN: THỰC TẾ: THẾ GIỚI PHỨC TẠP, NGẪU NHIÊN, KHÓ LƯỜNG
Chương 19: Ảo tưởng về sự hiểu biết
Chương 19 với tiêu đề Ảo tưởng về sự hiểu biết vạch trần cách thức bộ não chúng ta tự lừa dối mình bằng những câu chuyện quá khứ mạch lạc để che giấu một thực tế phũ phàng rằng thế giới này vận hành một cách vô cùng phức tạp, ngẫu nhiên và hoàn toàn không thể lường trước. Việc nhìn nhận thấu đáo chương sách này giúp chúng ta nhận ra rằng những thành bại ở đời thường chỉ là những xúc xắc xoay vần của số phận hơn là những toan tính tuyệt đối của con người.
Khi khép lại chương 18 của cuốn sách Tư duy nhanh và chậm, tác giả Daniel Kahneman đã để lại cho chúng ta một bài học sâu sắc về cách hiệu chỉnh các dự đoán trực giác. Chúng ta đã biết cách Hệ thống 1 nhanh chóng đưa ra những phán đoán cực đoan dựa trên những thông tin mỏng manh, và cách Hệ thống 2 cần phải can thiệp để kéo những dự đoán đó về phía giá trị trung bình. Đó là một bài học về sự tiết chế khi nhìn về tương lai. Thế nhưng, bước sang chương 19, mở đầu cho phần ba mang tên Quá tự tin, Kahneman lại dẫn dắt chúng ta đi sâu vào một hố sâu tâm lý khác, đáng sợ hơn và cũng tinh vi hơn rất nhiều, đó là cách chúng ta nhìn nhận về quá khứ để rồi tự huyễn hoặc về tương lai. Chương sách này mang tên Ảo tưởng về sự hiểu biết, nơi tác giả bóc trần một sự thật rằng con người không hề hiểu rõ quá khứ như họ vẫn tưởng, và chính sự mơ hồ được ngụy trang bằng những câu chuyện logic ấy đã tạo nên một niềm tin mù quáng vào khả năng kiểm soát vận mệnh của mình.
Thực tế cuộc sống là một dòng chảy hỗn độn của vô số biến số phức tạp, ngẫu nhiên và hoàn toàn khó lường. Tuy nhiên, tâm trí con người, với sự vận hành không mệt mỏi của Hệ thống 1, luôn thèm khát sự trật tự và ý nghĩa. Chúng ta không thể chịu đựng được ý nghĩ rằng mình đang sống trong một thế giới mà những sự kiện vĩ đại hay những tai họa khủng khiếp lại xảy ra chỉ vì một sự tình cờ ngẫu nhiên. Vì vậy, bộ não đã phát minh ra một cơ chế tự vệ tuyệt vời, đó là xây dựng những câu chuyện lịch sử có tính nhân quả rõ ràng. Khi một sự kiện đã ngã ngũ, chúng ta lập tức xâu chuỗi các dữ kiện lại với nhau, loại bỏ những chi tiết thừa thãi, làm nổi bật những yếu tố phù hợp và tự nói với bản thân rằng mọi chuyện xảy ra là điều tất yếu. Đây chính là thứ mà nhà triết học Nassim Taleb gọi là ngụy biện tự sự, và Daniel Kahneman đã sử dụng nó như một chiếc chìa khóa để mở ra cánh cửa giải mã sự quá tự tin của con người.
Nhìn lại những thăng trầm của cuộc đời, khi đã chứng kiến bao nhiêu triều đại kinh doanh hưng thịnh rồi suy tàn, bao nhiêu kế hoạch vĩ mô tưởng chừng không thể sai sót nhưng lại sụp đổ chỉ sau một đêm, người ta mới thấu hiểu sâu sắc những gì Kahneman muốn truyền tải. Những người chưa từng đứng ở đỉnh cao của quyền lực hay chưa từng chịu trách nhiệm cho những quyết định sinh tử thường có xu hướng tin vào các công thức thành công. Họ đọc những cuốn sách về các tập đoàn vĩ đại, về những nhà lãnh đạo xuất chúng và tin rằng chỉ cần làm theo đúng các bước ấy thì kết quả sẽ viên mãn. Nhưng thực tế thì sao. Câu chuyện về sự trỗi dậy của Google là một ví dụ kinh điển được Kahneman phân tích. Ngày nay, ai cũng ca ngợi tầm nhìn thiên tài của hai nhà sáng lập Larry Page và Sergey Brin, ca ngợi những quyết định chiến lược đúng đắn của họ. Nhưng có mấy ai nhớ rằng, vào những năm đầu khởi nghiệp, họ đã từng muốn bán Google với giá chưa đầy một triệu đô la nhưng bị từ chối. Nếu thương vụ đó thành công, thế giới công nghệ hôm nay đã có một diện mạo hoàn toàn khác. Thành công vĩ đại của Google là sự kết hợp của tài năng, sự nỗ lực, và một tỷ lệ cực kỳ lớn của sự may mắn ngẫu nhiên. Nhưng khi viết lại lịch sử, người ta đã gạt bỏ yếu tố may mắn sang một bên để kiến tạo nên một huyền thoại về tầm nhìn vĩ đại.
Sự nguy hiểm của ảo tưởng này nằm ở chỗ nó tạo ra định kiến nhận thức muộn, hay còn gọi là hiệu ứng tôi đã biết trước điều đó từ lâu. Khi một sự kiện xảy ra, dù là một cuộc khủng hoảng tài chính, một chiến dịch quân sự hay một quyết định đầu tư sai lầm, những người đứng ngoài cuộc luôn lớn tiếng tuyên bố rằng họ đã nhìn thấy trước kết quả. Bộ não của chúng ta có một cơ chế rất kỳ lạ, ngay khi một thông tin mới xuất hiện, nó lập tức cập nhật hệ thống niềm tin của mình và xóa sạch ký ức về những gì chúng ta đã thực sự tin tưởng trước khi sự kiện đó diễn ra. Chúng ta không thể tái hiện lại trạng thái thiếu hiểu biết của chính mình trong quá khứ. Điều này dẫn đến việc chúng ta đánh giá quá cao khả năng dự đoán của bản thân và của người khác.
Trong môi trường quản trị và lãnh đạo, định kiến nhận thức muộn này gieo rắc những hậu quả vô cùng tàn khốc. Nó tạo ra định kiến kết quả, nghĩa là chúng ta đánh giá chất lượng của một quyết định dựa trên kết quả cuối cùng của nó chứ không phải dựa trên tính hợp lý của quá trình ra quyết định tại thời điểm đó. Hãy tưởng tượng một người quản trị đưa ra một quyết định đầu tư có tính rủi ro cao nhưng được tính toán kỹ lưỡng. Nếu may mắn mỉm cười và dự án thành công, anh ta sẽ được tung hô là một thiên tài tiên phong, một người có tầm nhìn xuất chúng. Nhưng nếu một biến cố ngẫu nhiên, không thể dự báo trước xảy ra làm dự án thất bại, chính những người từng ủng hộ anh ta sẽ quay lại chỉ trích anh ta là kẻ liều lĩnh, ngu ngốc và vô trách nhiệm. Sự bất công này xuất phát từ việc con người không thể chấp nhận rằng một quyết định đúng đắn vẫn có thể dẫn đến một kết quả tồi tệ do tác động của sự ngẫu nhiên, và ngược lại, một quyết định ngu xuẩn đôi khi lại mang về quả ngọt nhờ vận may.
Một người từng trải qua nhiều giông bão sẽ nhìn nhận vấn đề này với một sự bao dung và thấu suốt sâu sắc hơn. Khi hiểu rằng thế giới là một hệ thống phức tạp và ngẫu nhiên, chúng ta sẽ bớt khắt khe hơn với những thất bại của cấp dưới, và đồng thời cũng bớt kiêu ngạo hơn trước những thành công của chính mình. Sự độ lượng trong tâm hồn không phải là một đức tính tự nhiên có sẵn, mà nó được tôi luyện từ việc nhận thức được giới hạn của tri thức con người. Khi đứng ở những vị trí mà mỗi quyết định có thể ảnh hưởng đến vận mệnh của hàng ngàn con người, việc thừa nhận rằng mình không biết và không thể biết hết mọi thứ không phải là sự yếu đuối, mà là đỉnh cao của sự khôn ngoan và lòng dũng cảm.
Để ứng dụng những hiểu biết sâu sắc này vào cuộc sống, công việc và kinh doanh, chúng ta cần phải xây dựng một hệ tư duy hoàn toàn mới, một hệ tư duy không dựa trên sự dự đoán tuyệt đối mà dựa trên sự thích nghi và phòng ngừa rủi ro.
Trước hết, trong nghệ thuật ứng xử và quản trị nhân sự, việc từ bỏ định kiến kết quả là chìa khóa để xây dựng một tổ chức bền vững và sáng tạo. Người lãnh đạo sáng suốt cần phải đánh giá nhân viên dựa trên quy trình tư duy, sự chuẩn bị chu đáo và khả năng quản lý rủi ro của họ, chứ không chỉ nhìn vào những con số thành tích cuối cùng. Khi nhân viên biết rằng họ sẽ không bị trừng phạt vì những rủi ro ngẫu nhiên nằm ngoài tầm kiểm soát, họ mới dám đổi mới, dám thử nghiệm những ý tưởng độc đáo. Ngược lại, một môi trường chỉ tôn sùng kết quả sẽ tạo ra những kẻ cơ hội, chỉ thích chọn những giải pháp an toàn, trung bình hoặc tệ hơn là tìm cách che giấu sai lầm và đổ lỗi cho hoàn cảnh. Sự bao dung đối với những thất bại mang tính học hỏi chính là chất xúc tác mạnh mẽ nhất cho sự phát triển của một tập thể.
Thứ hai, trong hoạt động kinh doanh và hoạch định chiến lược, chúng ta phải học cách từ bỏ những kế hoạch dài hạn cứng nhắc mang tính áp đặt ý chí lên tương lai. Thay vào đó, hãy thiết kế những hệ thống linh hoạt, có khả năng chống chịu và tự phục hồi cao trước những cú sốc ngẫu nhiên. Điều này có nghĩa là chúng ta không nên dồn tất cả nguồn lực vào một kịch bản duy nhất, dù kịch bản đó có vẻ khả thi đến đâu. Hãy luôn có những phương án dự phòng, luôn duy trì một lượng biên độ an toàn về tài chính và nhân sự. Những tập đoàn vĩ đại không phải là những tập đoàn dự báo tương lai giỏi nhất, mà là những tập đoàn có khả năng thích ứng nhanh nhất khi tương lai không diễn ra như dự kiến. Họ hiểu rằng thế giới là một thực thể sống động, không tuyến tính, nơi một cánh bướm đập cánh ở bán cầu này có thể gây ra một trận cuồng phong ở bán cầu kia.
Thứ ba, trong cuộc sống cá nhân, việc nhận diện được ảo tưởng về sự hiểu biết sẽ giúp chúng ta đạt được sự bình thản trong tâm hồn. Chúng ta thường tự dằn vặt bản thân bằng những câu hỏi như giá như lúc đó mình làm khác đi hay tại sao mình lại không nhận ra điều đó sớm hơn. Những dằn vặt ấy hoàn toàn là sản phẩm của định kiến nhận thức muộn. Tại thời điểm đưa ra quyết định trong quá khứ, chúng ta chỉ có những thông tin hạn chế và một bộ não đang vận hành dưới áp lực. Chúng ta không thể dùng những hiểu biết của ngày hôm nay để phán xét những quyết định của ngày hôm qua. Sự thấu hiểu này mang lại một sự giải thoát tâm lý to lớn, giúp chúng ta biết cách tha thứ cho bản thân, học hỏi từ quá khứ mà không bị giam cầm trong sự hối tiếc.
Nhìn sâu hơn vào bản chất của cuộc sống, sự ngẫu nhiên và phức tạp không phải là kẻ thù của chúng ta, mà thực chất chính là nguồn sống tạo nên vẻ đẹp của cuộc đời. Nếu mọi thứ đều có thể dự đoán một cách chính xác tuyệt đối, nếu cuộc sống chỉ là một phương trình toán học đơn điệu, thì sự tồn tại của con người sẽ mất đi ý nghĩa, sự sáng tạo sẽ triệt tiêu và những điều kỳ diệu sẽ không bao giờ xuất hiện. Những khúc quanh bất ngờ, những cuộc gặp gỡ định mệnh, những cơ hội bất chợt đến và cả những mất mát không báo trước mới là thứ định hình nên bản lĩnh và chiều sâu tâm hồn của mỗi người. Một tâm hồn rộng mở là tâm hồn biết mỉm cười chào đón sự bất định, coi mỗi biến cố như một bài học, mỗi thử thách như một cơ hội để rèn luyện sự dẻo dai của tinh thần.
Daniel Kahneman, thông qua chương 19 của cuốn sách, không muốn đẩy chúng ta vào chủ nghĩa hư vô hay sự buông xuôi. Ông muốn chúng ta tỉnh thức. Hãy cảnh giác với những chuyên gia tự phong luôn thao thao bất tuyệt về những dự báo tương lai dựa trên những phân tích quá khứ một chiều. Hãy hoài nghi những câu chuyện thành công quá đỗi mượt mà và logic được viết lại bởi những người thắng cuộc. Khi đối diện với một quyết định quan trọng, hãy tự hỏi bản thân: Ta đang thực sự phân tích các dữ kiện một cách khách quan, hay ta đang cố tình nhào nặn một câu chuyện đẹp đẽ để làm hài lòng Hệ thống 1 của mình?
Sự khôn ngoan thực sự bắt đầu từ việc thừa nhận sự vô tri của chính mình. Đó là một hành trình dài từ sự tự tin ngây thơ của tuổi trẻ, đi qua những vấp ngã đau đớn của cuộc đời, để rồi đạt đến sự khiêm nhường sâu sắc trước sự vĩ đại và bí ẩn của vũ trụ. Khi chúng ta buông bỏ được ảo tưởng về sự hiểu biết, chúng ta không còn bị áp lực phải trở thành những kẻ toàn tri toàn năng. Chúng ta trở thành những người quan sát trầm tĩnh, những người hành động quyết đoán nhưng luôn sẵn sàng điều chỉnh cánh buồm theo hướng gió. Đó mới là tâm thế của một người thực sự làm chủ được cuộc đời mình trong một thế giới phức tạp, ngẫu nhiên và khó lường này.
#TuDuyNhanhVaCham #DanielKahneman #AoTuongVeSuHieuBiet #KinhDoanh #PhatTrienBanThan
