Skip to content
PHẦN III – QUÁ TỰ TIN: TRỰC GIÁC CHỈ HỮU ÍCH TRONG MÔI TRƯỜNG QUEN THUỘC, NHIỀU PHẢN HỒI
Trong Chương 21 mang tên Trực giác so với công thức, Daniel Kahneman đã thực hiện một cuộc phẫu thuật tâm lý học đầy ngoạn mục để so sánh tính hiệu quả giữa phán đoán cảm tính và các mô hình thuật toán định lượng. Qua đó, tác giả chỉ ra rằng trực giác của con người không phải là một phép màu vạn năng, mà nó chỉ thực sự đáng tin cậy khi được rèn luyện trong một môi trường có tính quy luật cao và cung cấp những phản hồi nhanh chóng, chính xác.
Khi lật mở từng trang sách của Daniel Kahneman, đặc biệt là ở giai đoạn chuyển giao giữa Chương 20 và Chương 21, tôi không khỏi trầm ngâm nhìn lại những khúc quanh cuộc đời mà mình đã đi qua. Ở chương trước, Kahneman đã giáng một đòn chí mạng vào lòng kiêu hãnh của chúng ta khi bóc trần ảo tưởng về sự hợp lý, nơi con người ta dễ dàng tin vào những phán đoán của mình chỉ vì họ đã xây dựng được một câu chuyện nội tâm quá đỗi mạch lạc và trơn tru. Để rồi sang đến Chương 21, tác giả không chỉ dừng lại ở việc chỉ ra căn bệnh, mà ông bắt đầu đưa ra những liều thuốc đắng, những bằng chứng thực nghiệm đầy lạnh lùng để so sánh trực giác lâm sàng của các chuyên gia với những công thức thống kê đơn giản nhất. Trực giác so với công thức, một cuộc đối đầu dường như bất đối xứng nhưng kết quả lại đảo lộn mọi niềm tin ngây thơ của số đông.
Tôi đã dành phần lớn cuộc đời mình để đưa ra những quyết định ảnh hưởng đến vận mệnh của nhiều dự án lớn, những cuộc thương thảo cân não và cả tương lai của hàng ngàn con người dưới quyền. Ở những nấc thang nơi mà mỗi cái gật đầu hay lắc đầu đều có thể tạo ra những cơn sóng thần ở phía dưới, tôi đã gặp không biết bao nhiêu nhân vật tự xưng là có trực giác thiên tài. Họ tự tin vào cảm giác của cái bụng, vào nhãn quan sắc bén tích lũy qua nhiều năm chinh chiến. Nhưng khi đặt những quyết định đó lên bàn cân của thời gian và những dữ liệu kiểm chứng độc lập, tôi nhận ra một sự thật cay đắng rằng phần lớn những gì họ gọi là trực giác siêu việt thực chất chỉ là sự kết hợp giữa may mắn ngẫu nhiên và một bộ não quá giỏi trong việc tự hợp lý hóa những sai lầm sau khi mọi sự đã rồi.
Kahneman đã dẫn chứng một nghiên cứu kinh điển của Paul Meehl, một nhà tâm lý học đã dành cả đời để chứng minh rằng những thuật toán đơn giản, thậm chí là những công thức cộng thô sơ, lại có khả năng dự đoán các kết quả lâm sàng, kết quả học tập hay sự thành bại của một doanh nghiệp tốt hơn hẳn các chuyên gia đầu ngành. Tại sao lại có nghịch lý nực cười này? Tại sao một con người bằng xương bằng thịt, tích lũy hàng chục năm kinh nghiệm, được đào tạo bài bản lại có thể thua một công thức toán học gồm ba hoặc bốn biến số đơn giản?
Câu trả lời nằm ở sự không nhất quán của Hệ thống 1 và sự lười biếng của Hệ thống 2 trong sơ đồ tư duy của chúng ta. Con người là những sinh vật cực kỳ nhạy cảm với các yếu tố ngoại cảnh không liên quan. Một chuyên gia y tế khi đánh giá cùng một hồ sơ bệnh án vào buổi sáng khi tinh thần minh mẫn có thể đưa ra một chẩn đoán hoàn toàn khác so với buổi chiều muộn khi họ đã mệt mỏi và đang nghĩ về bữa tối. Một nhà tuyển dụng có thể đánh giá ứng viên cao hơn chỉ vì hôm đó thời tiết đẹp hoặc ứng viên có cùng quê hương với họ. Chúng ta bị nhiễu loạn bởi những thông tin rác, bởi tâm trạng, bởi thời tiết, và cả bởi sự thèm ăn. Công thức thì không như vậy. Công thức là một thực thể vô tri, lạnh lùng, nhưng nó nhất quán. Nó không có ngày tồi tệ, không biết mệt mỏi, và không bị lung lay bởi những chi tiết vụn vặt bên lề.
Tuy nhiên, cuộc đời không phải là một phòng thí nghiệm vô trùng, và không phải lúc nào chúng ta cũng có sẵn những công thức để áp dụng. Sẽ có những người lập luận rằng, nếu mọi thứ đều quy về công thức, thì vai trò của người lãnh đạo, của những bộ óc chiến lược nằm ở đâu? Đây chính là lúc chúng ta cần đi sâu vào bản chất của trực giác chuyên gia để hiểu được khi nào nó là ngọn hải đăng dẫn đường, và khi nào nó là ánh lửa lân tinh kéo ta xuống vũng lầy.
Kahneman đã hợp tác với Gary Klein, một người ủng hộ mạnh mẽ cho trường phái trực giác tự nhiên, để cùng đi tìm câu trả lời cho câu hỏi: Khi nào chúng ta có thể thực sự tin tưởng vào trực giác của một chuyên gia? Sự đồng thuận của hai bộ óc lớn này đã mở ra một nhãn quan vô cùng sâu sắc. Trực giác chỉ thực sự có giá trị, chỉ thực sự hữu ích khi và chỉ khi nó đáp ứng được hai điều kiện tiên quyết.
Điều kiện thứ nhất là môi trường hoạt động phải có tính quy luật cao, đủ để tạo ra các dấu hiệu dự báo trước cho các sự kiện tiếp theo. Điều kiện thứ hai là người đưa ra phán đoán phải có cơ hội học tập các quy luật đó thông qua một quá trình thực hành kéo dài và nhận được những phản hồi ngay lập tức, rõ ràng.
Hãy nghĩ về một kỳ thủ cờ vua hoặc một người lính cứu hỏa. Môi trường của bàn cờ hay một đám cháy là những môi trường có tính quy luật cực kỳ cao. Quân mã đi như thế nào, ngọn lửa sẽ bùng phát hướng nào khi gặp luồng gió và cấu trúc vật liệu cụ thể, tất cả đều tuân theo những định luật vật lý và toán học nhất định. Khi một kỳ thủ hay một người lính cứu hỏa đứng trước tình huống nguy cấp, họ không cần suy nghĩ quá lâu. Hệ thống 1 của họ lập tức đưa ra một giải pháp tối ưu dựa trên hàng ngàn giờ huấn luyện và thực chiến trước đó. Trực giác của họ lúc này là kết quả của sự nhận diện khuôn mẫu cực kỳ chính xác. Họ nhìn thấy một dấu hiệu nhỏ, bộ não của họ truy xuất trong kho lưu trữ ký ức khổng lồ và đưa ra câu trả lời gần như ngay lập tức. Quan trọng hơn, mỗi khi họ đi một nước cờ sai hoặc phán đoán sai hướng đi của ngọn lửa, họ nhận được phản hồi ngay tức khắc: họ mất quân cờ hoặc ngọn lửa suýt chút nữa lấy đi mạng sống của họ. Phản hồi nhanh và khắc nghiệt này chính là người thầy vĩ đại nhất giúp tinh chỉnh trực giác trở nên sắc bén và chuẩn xác.
Ngược lại, hãy nhìn vào thế giới của các nhà đầu tư tài chính, các nhà phân tích chính trị, các chuyên gia dự báo kinh tế vĩ mô hay các nhà tuyển dụng nhân sự cấp cao. Môi trường mà họ đang hoạt động là một hệ thống cực kỳ phức tạp, hỗn loạn và phi tuyến tính. Có quá nhiều biến số ngẫu nhiên tác động vào kết quả cuối cùng mà không một ai có thể kiểm soát hay dự đoán hết được. Một quyết định đầu tư đúng đắn hôm nay có thể mang lại lợi nhuận khổng lồ ngày mai, nhưng chưa chắc là do nhà đầu tư đó giỏi, mà có khi chỉ vì một chính sách vĩ mô bất ngờ thay đổi có lợi cho họ. Phản hồi trong những môi trường này thường bị trì hoãn rất lâu, có khi hàng năm trời, và nó bị nhiễu bởi vô số yếu tố trung gian khác. Làm sao bạn có thể học hỏi từ sai lầm khi mà bạn thậm chí không biết chắc chắn tại sao mình sai hoặc tại sao mình đúng?
Trong một môi trường thiếu tính quy luật và thiếu phản hồi như vậy, cái gọi là trực giác chuyên gia chỉ là một sự ảo tưởng nguy hại. Đó là lúc Hệ thống 1 hoạt động quá công suất, tự vẽ ra một bức tranh hoàn hảo từ những dữ liệu rời rạc, và Hệ thống 2 lười biếng chỉ việc đóng dấu phê duyệt. Những người hoạt động trong môi trường này càng có nhiều năm kinh nghiệm, càng giữ những vị trí cao, họ lại càng dễ rơi vào cái bẫy của sự tự tin thái quá. Họ tin rằng mình có một giác quan thứ sáu, một khả năng thấu thị người khác mà không cần đến những quy trình đánh giá khoa học.
Khi nhìn lại những năm tháng chèo lái các tổ chức lớn, tôi nhận ra bài học này có giá trị bằng cả những khoản học phí hàng triệu đô la và vô số đêm mất ngủ. Trong quản trị và kinh doanh, sự tỉnh táo nằm ở chỗ biết rõ biên giới của năng lực bản thân và của các cộng sự. Bạn phải phân biệt được đâu là vùng không gian có tính quy luật để tin vào trực giác, và đâu là vùng hỗn loạn mà bạn bắt buộc phải dùng công thức và quy trình để tự bảo vệ mình trước những sai lầm của chính bộ não mình.
Hãy lấy ví dụ về việc tuyển dụng nhân sự cấp cao, một công việc mà bất kỳ nhà điều hành nào cũng phải đối mặt. Hầu hết các nhà quản lý đều thích những cuộc phỏng vấn tự do, nơi họ ngồi trò chuyện cởi mở với ứng viên, uống một tách trà và cố gắng cảm nhận cái thần của đối phương. Họ tự hào rằng họ chỉ cần nhìn người năm phút là biết có dùng được hay không. Đây chính là biểu hiện đỉnh cao của sự tự tin thái quá mà Kahneman đã cảnh báo. Những cuộc phỏng vấn không cấu trúc như vậy thực chất chỉ là một sân khấu để Hệ thống 1 của nhà tuyển dụng tự tung tự tác. Họ bị hấp dẫn bởi vẻ ngoài lịch lãm, giọng nói trầm ấm, hoặc những quan điểm trùng hợp ngẫu nhiên của ứng viên. Họ đã quyết định nhận người đó ngay từ những phút đầu tiên, và phần còn lại của buổi phỏng vấn chỉ là việc họ tìm kiếm các bằng chứng để củng cố cho phán đoán ban đầu đó.
Để khắc phục điều này, tôi đã bắt buộc tổ chức của mình phải áp dụng các quy trình tuyển dụng có cấu trúc chặt chẽ, một dạng công thức hóa hành vi con người mà Kahneman đã gợi ý. Chúng tôi xác định trước một danh sách gồm các phẩm chất quan trọng nhất cần cho vị trí đó, ví dụ như năng lực phân tích, khả năng chịu áp lực, hay sự chính trực. Với mỗi phẩm chất, chúng tôi thiết kế những câu hỏi cụ thể, yêu cầu ứng viên đưa ra những ví dụ thực tế trong quá khứ. Mỗi người phỏng vấn sẽ độc lập chấm điểm từng phẩm chất này theo một thang điểm cố định, không được thảo luận với nhau trước khi ghi lại điểm số của mình. Cuối cùng, chúng tôi cộng tổng điểm lại để đưa ra quyết định.
Những ngày đầu áp dụng phương pháp này, tôi đã gặp phải sự phản ứng dữ dội từ các cộng sự lâu năm. Họ cho rằng phương pháp này quá khô khan, máy móc, làm mất đi cái hồn của việc dùng người và xúc phạm đến kinh nghiệm nhìn người của họ. Nhưng kết quả sau vài năm đã chứng minh tất cả. Tỷ lệ tuyển dụng sai giảm đi rõ rệt, những nhân sự được chọn theo quy trình này có hiệu suất làm việc cao hơn và gắn bó lâu hơn với tổ chức. Quan trọng hơn, nó loại bỏ được những thiên vị cá nhân, những cảm xúc nhất thời của người phỏng vấn. Đó là một bài học đắt giá về việc sử dụng công thức để chế ngự những ảo tưởng của trực giác.
Trong nghệ thuật đối nhân xử thế và quản trị cuộc đời, việc thấu hiểu ranh giới của trực giác còn mang lại cho chúng ta một tấm lòng rộng lượng và độ lượng hơn đối với những sai lầm của người khác. Khi bạn hiểu rằng bộ não con người được thiết kế để tìm kiếm những lối tắt tư duy, và rằng sự tự tin thái quá là một thuộc tính sinh học chứ không phải là sự cố ý lừa dối, bạn sẽ không còn cảm thấy giận dữ trước những quyết định sai lầm của cấp dưới hay của đối tác. Thay vì trừng phạt cá nhân, một người lãnh đạo khôn ngoan sẽ tập trung vào việc thiết kế lại hệ thống, xây dựng các rào chắn quy trình để ngăn chặn những sai lầm đó lặp lại.
Khi đứng ở những đỉnh cao của quyền lực và trách nhiệm, người ta rất dễ bị vây quanh bởi những lời ca tụng, bởi những người luôn gật đầu đồng ý with mọi ý kiến của ta. Điều này cực kỳ nguy hiểm vì nó nuôi dưỡng cái tôi, làm cho ta tin rằng mọi phán đoán cảm tính của mình đều là chân lý. Những người lãnh đạo thực sự vĩ đại là những người luôn giữ được sự khiêm nhường sâu sắc trước sự phức tạp của thế giới. Họ biết rằng dù họ có thông minh đến đâu, trải nghiệm có phong phú đến thế nào, thì bộ não của họ vẫn chỉ là một sản phẩm của quá trình tiến hóa với đầy rẫy những lỗi hệ thống. Họ chủ động tìm kiếm những tiếng nói phản biện, họ xây dựng các quy trình phản biện nội bộ để thử thách các quyết định của chính mình. Họ coi công thức, số liệu và quy trình không phải là những sợi dây trói buộc sự sáng tạo, mà là những chiếc dây an toàn bảo vệ họ khỏi việc lao xuống vực thẳm của sự tự mãn.
Trong cuộc sống cá nhân cũng vậy, việc nhận diện được tính chất của môi trường xung quanh sẽ giúp chúng ta đưa ra những quyết định sáng suốt hơn. Khi bạn định đầu tư vào thị trường chứng khoán, mua một bất động sản, hay thậm chí là quyết định kết hôn với một ai đó, hãy tự hỏi bản thân: Môi trường này có tính quy luật cao không? Mình có nhận được những phản hồi nhanh chóng và chính xác để rèn luyện trực giác của mình trong lĩnh vực này chưa? Nếu câu trả lời là chưa, thì xin đừng tin vào cái gọi là cảm giác của bạn. Hãy dừng lại, kích hoạt Hệ thống 2, tìm kiếm các dữ liệu khách quan, tham khảo ý kiến của những người độc lập, và nếu có thể, hãy xây dựng cho mình một bộ tiêu chí đánh giá thật chi tiết và lạnh lùng.
Sự sâu sắc của một đời người không nằm ở việc chúng ta tích lũy được bao nhiêu kinh nghiệm để tự cho mình là kẻ thấu suốt mọi điều, mà nằm ở việc chúng ta nhận ra mình biết ít đến nhường nào. Cuốn sách Tư duy nhanh và chậm của Daniel Kahneman, và cụ thể là Chương 21 này, không nhằm mục đích hạ thấp giá trị của con người trước máy móc hay các công thức toán học. Trái lại, nó nâng tầm chúng ta bằng cách chỉ ra cách thức để chúng ta có thể cộng tác một cách thông minh nhất với các công cụ hỗ trợ tư duy. Trực giác là một món quà tuyệt vời của tự nhiên, nhưng nó chỉ là một người đầy tớ trung thành trong một ngôi nhà quen thuộc. Khi bước ra ngoài thế giới bao la, đầy biến động và hỗn loạn, chúng ta cần một chiếc la bàn chính xác hơn, đó là sự kết hợp hài hòa giữa trực giác được kiểm chứng và những công thức tư duy khoa học, nhất quán.
Mỗi khi đứng trước một quyết định lớn mang tính bước ngoặt, tôi thường dành cho mình một khoảng lặng, lánh xa những ồn ào của phòng họp, những báo cáo đầy số liệu màu hồng của cấp dưới. Tôi ngồi một mình trong không gian yên tĩnh, nhắm mắt lại và cố gắng tách bạch giữa tiếng thì thầm của trực giác Hệ thống 1 và những phân tích logic của Hệ thống 2. Tôi tự hỏi mình có đang quá tự tin vì những thành công trong quá khứ hay không? Tôi có đang bị lừa dối bởi một câu chuyện quá đẹp đẽ và mạch lạc hay không? Và quan trọng nhất, tôi có một công thức nào, một quy trình kiểm chứng nào để thử thách phán đoán này của mình chưa? Chỉ khi trả lời được những câu hỏi đó một cách trung thực nhất, tôi mới dám đặt bút ký vào những quyết định của mình. Đó không phải là sự do dự của kẻ yếu đuối, mà là sự cẩn trọng đầy trách nhiệm của một người hiểu rõ cái giá của sai lầm, và hiểu rằng trên thế giới này, kẻ chiến thắng cuối cùng không phải là kẻ có trực giác mạnh mẽ nhất, mà là kẻ biết cách thuần hóa trực giác của mình bằng lý trí và sự khiêm nhường.
#tuduy #trucgiac #danielkahneman #quanly #quyettoan #kinhdoanh
