PHẦN III – QUÁ TỰ TIN: CÔNG THỨC THÌ NHẤT QUÁN, KHÔNG BỊ LUNG LAY

Trở lại với chương 21 mang tên Trực giác so với công thức trong cuốn sách kinh điển Tư duy nhanh và chậm của Daniel Kahneman, chúng ta được chứng kiến một cuộc đối đầu không cân sức giữa sự tự cao của trí tuệ con người và sự lạnh lùng nhưng hiệu quả đến kinh ngạc của những phép tính giản đơn, mở ra một chương mới về sự nhất quán tuyệt đối của hệ thống quy tắc trước những biến động khôn lường của tâm lý.

Khi khép lại chương trước về ảo tưởng của sự hiệu lực, nơi chúng ta bàng hoàng nhận ra những chuyên gia lão luyện nhất thực chất cũng chỉ đang đưa ra những dự báo có độ chính xác không hơn gì một cú tung đồng xu, tôi đã phải dừng lại để suy ngẫm rất lâu. Ảo tưởng đó chính là chiếc bẫy ngọt ngào của Hệ thống 1, nó thêu dệt nên một câu chuyện mạch lạc từ những dữ liệu rời rạc, khiến chúng ta tin rằng mình đang kiểm soát được vận mệnh và tương lai. Nhưng cuộc đời này, với tất cả sự phức tạp và những dòng chảy ngầm của nó, không bao giờ chịu khuất phục trước một cái tôi quá tự tin. Để giải quyết triệt để sự mơ hồ và tính dễ tổn thương của nhận thức mà chương trước đã chỉ ra, Daniel Kahneman đã dẫn dắt chúng ta bước vào một thực tế còn phũ phàng hơn ở chương 21: cuộc chiến giữa trực giác và công thức, nơi mà ý niệm Công thức thì nhất quán, không bị lung lay trở thành một điểm tựa vững chãi, một thứ mỏ neo giúp chúng ta không bị cuốn trôi giữa đại dương của những quyết định sai lầm.

Trong suốt những năm tháng đối diện với vô số lựa chọn mang tính sinh tử, từ những thương vụ đầu tư triệu đô cho đến những quyết định nhân sự có thể thay đổi cả một hệ thống, tôi nhận ra rằng kẻ thù lớn nhất của sự khôn ngoan không phải là sự thiếu hụt thông tin, mà chính là sự bất nhất của tâm trí con người. Đây chính là điểm cốt lõi mà Kahneman muốn nhấn mạnh. Con người chúng ta, dù có thông thái đến đâu, dù có sở hữu bao nhiêu năm kinh nghiệm và những danh hiệu hào nhoáng thế nào, vẫn chỉ là những thực thể sinh học nhạy cảm và dễ bị tổn thương. Trực giác của chúng ta là một thứ thực thể phập phồng, chịu ảnh hưởng sâu sắc bởi thời tiết, một tách cà phê ngon hay dở vào buổi sáng, một cuộc tranh cãi nhỏ với người bạn đời, hay thậm chí là mức độ đường trong máu trước giờ ăn trưa.

Hãy thử tưởng tượng một vị bác sĩ chẩn đoán bệnh án, một nhà quản lý quỹ đánh giá tiềm năng của một doanh nghiệp khởi nghiệp, hay một thẩm phán đưa ra phán quyết tại tòa. Chúng ta luôn muốn tin rằng họ là những biểu tượng của sự khách quan và chuẩn mực. Nhưng khoa học đã chứng minh điều ngược lại. Khi đưa cùng một hồ sơ dữ liệu cho cùng một chuyên gia ở hai thời điểm khác nhau, tỷ lệ họ đưa ra hai kết quả mâu thuẫn là cao đến mức đáng kinh ngạc. Sự bất nhất này chính là thứ mà Kahneman gọi là nhiễu hệ thống. Nó âm thầm tàn phá các tổ chức, làm xói mòn lòng tin và tạo ra những lỗ hổng khổng lồ trong quản trị.

Ngược lại, một công thức thì không biết mệt mỏi. Nó không có một ngày tồi tệ. Nó không cãi nhau với ai trước khi đến văn phòng. Nó không bị áp lực của những tin tức giật gân trên báo chí làm phân tâm. Khi bạn đưa cho nó cùng một đầu vào thông tin, nó luôn luôn, không ngoại lệ, trả về cùng một đầu ra kết quả. Sự nhất quán này, dù thoạt nhìn có vẻ máy móc và thiếu đi hơi ấm của tình người, lại chính là tấm khiên bảo vệ vững chắc nhất trước những sai lầm mang tính hệ thống.

Một người từng trải qua nhiều giông bão sẽ hiểu rằng, trong những thời điểm khủng hoảng, thứ cứu rỗi chúng ta không phải là những ý tưởng xuất thần mang tính may rủi, mà là những quy trình được tuân thủ một cách nghiêm ngặt. Khi bão tố nổi lên trên thương trường, những người lãnh đạo non trẻ thường có xu hướng dựa vào trực giác, tin rằng bản năng sinh tồn của mình sẽ dẫn đường. Họ quên mất rằng trực giác trong môi trường có độ nhiễu cao thực chất chỉ là sự phóng chiếu của nỗi sợ hãi hoặc sự tham lam vô căn cứ. Trong khi đó, một người có tầm nhìn sâu rộng sẽ chọn cách dựa vào những chỉ số, những công thức đã được chuẩn hóa. Họ biết cách hạ cái tôi của mình xuống, chấp nhận rằng bộ óc của mình có giới hạn, và để cho sự nhất quán của các quy tắc dẫn đường.

Sự phản kháng đối với các công thức thường xuất phát từ niềm kiêu hãnh của con người. Chúng ta luôn muốn mình là duy nhất, muốn những quyết định của mình mang tính nghệ thuật và sự nhạy bén cá nhân. Việc thừa nhận rằng một thuật toán đơn giản, được thiết lập trên một vài biến số cơ bản, có thể đưa ra những dự báo chính xác hơn một chuyên gia có ba mươi năm kinh nghiệm là một cái tát trực diện vào lòng tự trọng của chúng ta. Nhưng sự độ lượng và sâu sắc của một tư duy trưởng thành nằm ở chỗ biết chấp nhận sự thật này mà không oán than. Chúng ta không cần phải cạnh tranh với máy móc hay các công thức ở những nơi chúng mạnh nhất. Thay vào đó, chúng ta sử dụng chúng như những công cụ hỗ trợ đắc lực để giải phóng bản thân khỏi những giới hạn sinh học của chính mình.

Trong lĩnh vực quản trị và kinh doanh, bài học từ sự nhất quán của công thức mang lại những giá trị vô giá. Hãy nhìn vào quy trình tuyển dụng nhân sự, một trong những hoạt động dễ bị bóp méo nhất bởi định kiến và cảm xúc cá nhân. Thông thường, một buổi phỏng vấn tự do sẽ kết thúc bằng việc người phỏng vấn đưa ra quyết định dựa trên cảm giác thích hay không thích ứng viên đó trong mười phút đầu tiên. Họ tự lừa dối mình rằng đó là khả năng nhìn người, là trực giác của một nhà lãnh đạo. Nhưng thực chất, đó chỉ là sự hoạt động của Hệ thống 1 với đầy rẫy những thiên kiến về ngoại hình, giọng nói hay những điểm tương đồng vô tình giữa hai người.

Để khắc phục điều này, việc áp dụng một công thức tuyển dụng nhất quán là điều bắt buộc. Chúng ta cần thiết lập một danh sách các tiêu chí độc lập, gán cho mỗi tiêu chí một thang điểm rõ ràng, và đánh giá từng ứng viên dựa trên thang điểm đó mà không để cho ấn tượng chung lấn át. Kết quả cuối cùng, tổng số điểm của các tiêu chí, chính là tiếng nói của công thức. Nó lạnh lùng, nhưng nó công bằng và chính xác hơn rất nhiều so với những nhận định cảm tính. Một người đứng đầu hệ thống giỏi sẽ không cho phép sở thích cá nhân của mình vượt mặt các quy tắc tuyển dụng đã được thiết lập, bởi họ hiểu rằng một nhân sự phù hợp được lựa chọn bằng phương pháp khoa học sẽ mang lại sự ổn định lâu dài cho cả tập thể.

Tương tự, trong hoạt động đầu tư và quản trị rủi ro, sự nhất quán của công thức chính là ranh giới giữa sự sống và cái chết của một doanh nghiệp. Thị trường tài chính là một thực thể hỗn mang, nơi mà lòng tham và nỗi sợ hãi luôn chực chờ nuốt chửng những bộ óc thiếu tỉnh táo. Khi một cổ phiếu hay một dự án đang lao dốc, trực giác của bạn có thể gào thét rằng hãy tiếp tục giữ lại, hãy trung bình giá xuống vì bạn tin rằng nó sẽ phục hồi, hoặc đơn giản là vì bạn không muốn thừa nhận mình đã sai lòng tự tôn bị tổn thương luôn là một cố vấn tồi tệ. Trong những khoảnh khắc cân não đó, chỉ có những quy tắc cắt lỗ tự động, những công thức quản lý vốn nghiêm ngặt được thiết lập từ trước mới có thể cứu bạn khỏi sự phá sản. Chúng hoạt động như những chiếc phanh tự động, không cần hỏi ý kiến của bạn, không bị ảnh hưởng bởi những giọt nước mắt hay sự hy vọng hão huyền của bạn.

Tuy nhiên, việc đề cao sự nhất quán của công thức không có nghĩa là chúng ta biến mình thành những cỗ máy vô tri, phủ nhận hoàn toàn vai trò của con người. Sự tinh tế của một người điều hành nằm ở chỗ biết đặt công thức vào đúng vị trí của nó. Công thức là người gác cổng, là bộ lọc thô để loại bỏ những nhiễu loạn và những sai lệch quá lớn. Sau khi công thức đã thực hiện xong phần việc của mình, đưa ra một danh sách các lựa chọn có tính nhất quán cao, đó mới là lúc trực giác thực sự, thứ trực giác đã được rèn luyện qua hàng ngàn giờ thực hành có chủ ý và sự thấu hiểu sâu sắc về bản chất con người, lên tiếng để đưa ra quyết định cuối cùng mang tính nhân văn và chiến lược.

Sự kết hợp hài hòa này tạo nên một phong thái lãnh đạo vừa kiên định như núi đá, vừa linh hoạt như dòng nước. Chúng ta nhất quán trong nguyên tắc, trong phương pháp luận, nhưng lại bao dung và thấu hiểu trong cách hành xử với con người. Khi chúng ta hiểu rằng sự bất nhất của nhân viên, của đối tác hay thậm chí của chính mình là một phần tất yếu của tự nhiên, chúng ta sẽ không còn giận dữ hay thất vọng. Chúng ta sẽ nhẹ nhàng thiết lập những hệ thống, những quy trình để giúp họ đi đúng hướng. Đó là sự độ lượng cao nhất của một người làm quản lý: không đòi hỏi con người phải hoàn hảo, mà xây dựng một hệ thống hoàn hảo để bảo vệ con người trước những điểm yếu của chính họ.

Nhìn rộng ra trong cuộc sống hàng ngày, mỗi chúng ta cũng cần tự xây dựng cho mình những công thức cá nhân. Đó có thể là những thói quen được duy trì đều đặn, những nguyên tắc ứng xử không thể phá vỡ, hay những quy định tài chính cá nhân nghiêm ngặt. Khi bạn thiết lập được một hệ thống các quy tắc nhất quán, bạn sẽ bớt phải tiêu tốn năng lượng tinh thần cho những quyết định nhỏ nhặt hàng ngày. Bạn không cần phải đấu tranh tư tưởng xem sáng nay có nên tập thể dục hay không, có nên tiết kiệm khoản tiền này hay không, hay có nên giữ lời hứa này hay không. Công thức cuộc đời bạn đã quyết định thay bạn, và việc của bạn chỉ là thực thi nó một cách nhất quán.

Sự tự do thực sự không phải là việc muốn làm gì thì làm theo cảm hứng nhất thời, mà là khả năng tự đưa mình vào một khuôn khổ kỷ luật tự nguyện, nơi mà những giá trị cốt lõi của bạn được bảo vệ bởi sự nhất quán của các nguyên tắc. Những người sống một cuộc đời trôi nổi theo dòng cảm xúc, hôm nay hào hứng thì làm việc hết mình, mai chán nản thì bỏ bê, sẽ mãi mãi là quân cờ trong tay của hoàn cảnh. Họ sẽ luôn bị lung lay bởi những cơn gió nhẹ của cuộc đời, giống như những chuyên gia trong nghiên cứu của Kahneman, dễ dàng thay đổi ý kiến chỉ vì một sự thay đổi nhỏ trong cách đặt câu hỏi.

Trải qua nhiều thăng trầm, nhìn thấy bao triều đại doanh nghiệp hưng thịnh rồi suy tạt, tôi càng thấm thía giá trị của sự tĩnh lặng và kiên định. Một công thức đơn giản nhưng được thực hiện một cách nhất quán ngày này qua ngày khác sẽ tạo ra một sức mạnh cộng dồn khủng khiếp, vượt xa những nỗ lực bộc phát nhưng ngắt quãng. Đó chính là bí mật của những tổ chức trường tồn và những cá nhân vĩ đại. Họ không tìm kiếm sự kỳ diệu trong những điều phức tạp; họ tìm kiếm sự vĩ đại trong sự nhất quán của những điều đơn giản.

Cuốn sách Tư duy nhanh và chậm, và cụ thể là chương về trực giác so với công thức này, không chỉ là một tiểu luận khoa học về tâm lý học hành vi. Đối với tôi, nó là một cuốn cẩm nang triết học về sự khiêm tốn. Nó dạy chúng ta biết cúi đầu trước những giới hạn của trí tuệ bản thân, biết hoài nghi sự tự tin của chính mình, và biết trân trọng những giá trị vững bền của sự kỷ luật và hệ thống. Khi bạn dám nhìn thẳng vào sự thật rằng trực giác của mình thường xuyên sai lầm và dễ bị lung lay, bạn đã bước một bước dài trên con đường đi tới sự thông thái thực sự.

Hãy để cho những công thức, những quy trình nhất quán trở thành người bạn đồng hành tin cậy của bạn trên mọi nẻo đường. Hãy xây dựng chúng bằng lý trí sáng suốt nhất lúc bình yên, để khi giông bão nổi lên, khi tâm trí bạn bị che mờ bởi nỗi sợ hãi hay lòng tham, bạn chỉ việc bám chặt lấy chiếc phao cứu sinh ấy. Đó không phải là sự hèn nhát trước cuộc đời, mà là sự dũng cảm của một người biết mình là ai, biết tôn trọng quy luật của tự nhiên và biết cách dẫn dắt con thuyền của mình đi đến bến bờ thành công bằng một sự định vị không bao giờ lệch hướng.