Skip to content
PHẦN II – HEURISTICS VÀ THIÊN KIẾN: NGƯỜI QUẢN LÝ NHÌN LẠI VÀ NGHĨ QUYẾT ĐỊNH CỦA MÌNH HIỂN NHIÊN.
Chương 18 của cuốn sách Tư duy nhanh và chậm đi sâu vào cơ chế của hiện tượng hiểu ngược, nơi bộ não tự động điều chỉnh lại lịch sử để làm cho những sự kiện đã xảy ra trở nên dễ dự đoán hơn so với thực tế, khiến các nhà quản lý thường lầm tưởng về khả năng tiên tri của chính mình.
Khi lật giở những trang sách của Daniel Kahneman ở giai đoạn này của cuộc đời, tôi không còn đọc chúng với sự háo hức của một kẻ đi tìm bí kíp thành công nhanh chóng, mà đọc với sự điềm tĩnh của một người đã chứng kiến hàng trăm kịch bản thịnh suy. Ở chương 18 này, Kahneman chạm vào một tử huyệt của những người cầm lái: tâm thế hiểu ngược hay còn gọi là thiên kiến nhận thức muộn. Để hiểu sâu về nó, ta không thể tách rời khỏi những gì ông đã phân tích ở chương 17 về sự hồi quy về mức trung bình. Nếu ở chương trước, chúng ta học cách chấp nhận rằng mọi sự cực đoan đều có xu hướng quay lại quỹ đạo bình thường của nó do yếu tố may rủi, thì ở chương 18, tác giả vạch trần cách mà tâm trí chúng ta chối bỏ sự may rủi đó. Sau khi một sự kiện đã ngã ngũ, dù là một bản hợp đồng tỷ đô thành công rực rỡ hay một chiến dịch marketing thất bại thảm hại, bộ não của người quản lý ngay lập tức kích hoạt một cơ chế chỉnh sửa ký ức. Chúng ta xóa sạch trạng thái mơ hồ, lo âu và những dữ liệu gây nhiễu tại thời điểm ra quyết định, để thay thế bằng một câu chuyện logic, mạch lạc, nơi mà kết quả cuối cùng trông như một điều hiển nhiên đã được định trước.
Sự nguy hiểm của việc nghĩ rằng mọi thứ đều hiển nhiên sau khi nó đã xảy ra nằm ở chỗ nó tạo ra một ảo tưởng về quyền năng và sự sáng suốt. Trong suốt những năm tháng lăn lộn trên thương trường, tôi đã thấy không ít những vị lãnh đạo, sau một vài thành công vang dội nhờ thiên thời, bắt đầu tin rằng họ có đôi mắt nhìn thấu tương lai. Họ quên mất rằng lúc đứng trước lằn ranh của sự lựa chọn, họ cũng đã từng mất ngủ, từng do dự và từng nắm trong tay những thông tin mịt mờ như tất cả mọi người. Nhưng khi dòng tiền đã chảy về túi, khi tiếng vỗ tay vang lên, họ tự thuyết phục bản thân và cấp dưới rằng: Tôi đã biết chắc chắn nó sẽ như thế. Đây không chỉ là sự kiêu ngạo, mà là một lỗi hệ thống của tư duy nhanh – Hệ thống 1 – vốn luôn khao khát sự nhất quán và ý nghĩa. Nó không chịu đựng được sự hỗn loạn của ngẫu nhiên, nên nó thêu dệt nên một tấm thảm của sự tất yếu.
Nhìn sâu vào vấn đề này, ta thấy một sự liên đới chặt chẽ với các chương trước về Heuristics. Hệ thống 1 của chúng ta là một cỗ máy tạo ra các câu chuyện. Khi kết quả đã rõ ràng, chúng ta không thể hồi tưởng lại những gì mình đã tin trước đó. Một khi bạn đã chấp nhận một quan điểm mới về thế giới, bạn ngay lập tức mất đi khả năng nhớ lại bạn đã từng nghĩ gì trước khi thay đổi quan điểm. Đây là một sự tổn thương nghiêm trọng đối với khả năng học hỏi. Nếu một nhà quản lý luôn nghĩ rằng kết quả là hiển nhiên, họ sẽ không bao giờ đánh giá lại quy trình ra quyết định của mình. Họ sẽ bỏ qua những rủi ro thực sự đã tồn tại nhưng may mắn không xảy ra, và họ sẽ trừng phạt cấp dưới vì những thất bại mà vào thời điểm đó, không ai có thể dự báo được.
Trong môi trường kinh doanh khốc liệt, thiên kiến hiểu ngược này biến thành một thứ vũ khí độc hại. Nó tạo ra tâm lý sợ hãi rủi ro. Hãy tưởng tượng một nhân viên dưới quyền bạn đưa ra một đề xuất đầu tư mạo hiểm nhưng dựa trên những dữ liệu tốt nhất có thể lúc bấy giờ. Nếu dự án thất bại do một biến cố chính trị thế giới không thể lường trước, và bạn – với tư cách người quản lý – nhìn lại rồi phán rằng: Đáng lẽ chúng ta phải thấy trước điều này, nó quá rõ ràng mà, thì bạn đang phạm một sai lầm chết người. Bạn đang đánh giá chất lượng của một quyết định dựa trên kết quả cuối cùng thay vì dựa trên quy trình và thông tin tại thời điểm đó. Điều này được Kahneman gọi là thiên kiến kết quả. Nó khiến những người làm việc tốt nhưng gặp vận đen bị kỷ luật, trong khi những kẻ liều lĩnh vô căn cứ nhưng gặp may lại được thăng tiến. Về lâu dài, tổ chức của bạn sẽ mất đi những bộ óc phân tích sắc sảo và chỉ còn lại những kẻ khéo léo trong việc thuận theo chiều gió.
Bài học sâu sắc nhất mà tôi rút ra từ chương này, sau bao nhiêu năm đối nhân xử thế và điều hành những bộ máy phức tạp, chính là sự độ lượng với sai lầm và sự khắt khe với quy trình. Để chống lại sự hiểu ngược, ta cần một sự trung thực đến đau đớn với chính mình. Tôi thường yêu cầu các cộng sự của mình ghi chép lại nhật ký quyết định. Trước khi một dự án lớn bắt đầu, hãy viết xuống tất cả những lo ngại, những kịch bản xấu nhất và tỷ lệ phần trăm tin tưởng vào sự thành công. Khi dự án kết thúc, dù thắng hay bại, hãy mở lại những dòng chữ đó. Đó là cách duy nhất để đối diện với cái tôi luôn muốn làm đẹp quá khứ của chúng ta. Khi bạn nhìn thấy mình đã từng lo sợ thế nào về một điều mà bây giờ bạn coi là hiển nhiên, bạn sẽ học được cách khiêm nhường. Sự khiêm nhường đó chính là nền tảng của một trí tuệ thực sự sâu sắc, giúp bạn không bị sa lưới vào những mưu kế của chính bộ não mình.
Áp dụng vào cuộc sống và ứng xử, việc nhận diện được thiên kiến hiểu ngược giúp chúng ta bao dung hơn với người khác và với chính mình. Chúng ta thường dằn vặt về những lựa chọn trong quá khứ: Tại sao ngày đó tôi không mua căn nhà đó? Tại sao tôi lại chọn ngành học này? Tại sao tôi không nhìn ra sự phản bội của người đó sớm hơn? Thực tế là, vào thời điểm đó, với lượng thông tin bạn có và trạng thái tâm lý lúc đó, bạn đã làm điều mà bạn cho là hợp lý nhất. Việc bây giờ bạn thấy nó sai lầm chỉ vì bạn đang đứng ở tương lai và nhìn về quá khứ với đầy đủ các mảnh ghép đã được xếp xong. Hiểu được điều này, chúng ta sẽ ngừng việc phán xét một cách tàn nhẫn và bắt đầu tập trung vào việc cải thiện tư duy hiện tại.
Trong quản trị nhân sự, một người lãnh đạo có tâm hồn rộng rãi và sâu sắc sẽ biết cách bảo vệ cấp dưới khỏi thiên kiến hiểu ngược. Khi một sự cố xảy ra, thay vì hỏi Tại sao các anh lại để chuyện này xảy ra? (một câu hỏi hàm chứa sự hiểu ngược), hãy hỏi Tại sao tại thời điểm đó, chúng ta lại tin rằng đây là lựa chọn tốt nhất? Sự thay đổi trong cách đặt vấn đề này giúp toàn bộ đội ngũ quay lại phân tích lỗ hổng trong quy trình tư duy, thay vì tìm cách đổ lỗi hoặc che giấu sai lầm để bảo vệ bản thân. Đây chính là cách xây dựng một văn hoá doanh nghiệp dựa trên sự thật thay vì dựa trên những câu chuyện thêu dệt sau trận đánh.
Tư duy nhanh và chậm không chỉ là một cuốn sách tâm lý học, nó là một tấm gương soi chiếu những góc khuất của quyền lực và trí tuệ. Người quản lý giỏi không phải là người chưa từng sai, mà là người biết rằng mình luôn có thể bị đánh lừa bởi cảm giác hiển nhiên sau sự việc. Họ hiểu rằng may mắn đóng một vai trò cực lớn trong mọi thành công, và sự thất bại đôi khi chỉ là một lần hồi quy về mức trung bình không thể tránh khỏi. Khi bạn cởi bỏ được lớp áo giáp của sự biết tuốt, bạn sẽ thấy mình tiếp cận gần hơn với bản chất của sự vật. Bạn sẽ bắt đầu lắng nghe những ý kiến phản biện một cách chân thành hơn, vì bạn biết rằng dự báo của mình hiện tại có thể sẽ trở thành một trò cười cho chính mình trong tương lai nếu không có sự kiểm chứng đa chiều.
Kết nối với thực tế kinh doanh hiện đại, nơi mà mọi thứ thay đổi với tốc độ chóng mặt, thiên kiến hiểu ngược lại càng trở nên nguy hiểm. Trong một thế giới đầy những biến số không xác định, khả năng chấp nhận sự bất định là một lợi thế cạnh tranh. Những người luôn nghĩ rằng họ hiểu hết mọi quy luật sau khi chúng đã diễn ra thường sẽ áp dụng những bài học cũ cho một tương lai mới hoàn toàn khác biệt. Họ trở thành nạn nhân của chính kinh nghiệm của mình. Một người có mưu sâu kế hiểm thực sự theo nghĩa tích cực, là người hiểu được các bẫy tâm lý này để dàn trận sao cho sai lầm không dẫn đến sụp đổ, và thành công không dẫn đến sự mù quáng.
Tôi muốn nhấn mạnh rằng, việc vượt qua thiên kiến hiểu ngược không có nghĩa là chúng ta không được phép rút kinh nghiệm. Rút kinh nghiệm là cần thiết, nhưng phải rút kinh nghiệm từ quy trình ra quyết định chứ không phải từ kết quả đơn thuần. Nếu bạn thắng một ván bài lớn vì bạn đã cược tất cả vào một cửa dù xác suất thắng chỉ là 1%, thì kết quả là bạn giàu lên, nhưng quy trình của bạn là cực kỳ tồi tệ. Nếu bạn tiếp tục nghĩ rằng mình thắng vì mình giỏi và lần sau lại làm thế, bạn chắc chắn sẽ trắng tay. Người quản lý sâu sắc sẽ nhìn vào ván bài đó và nói: Chúng ta đã thắng nhờ may mắn, và chúng ta không bao giờ được phép lặp lại quy trình mạo hiểm này nữa. Đó mới là tư duy của một người thực sự nắm giữ được vận mệnh của doanh nghiệp.
Chương 18 cũng nhắc nhở chúng ta về vai trò của các chuyên gia. Chúng ta thường tôn sùng những người bình luận kinh tế hay chính trị khi họ giải thích cực kỳ logic về những gì đã xảy ra. Nhưng hãy để ý xem, rất ít người trong số họ dự báo đúng trước khi nó xảy ra. Khả năng giải thích quá khứ của họ chính là sự vận hành hoàn hảo của thiên kiến hiểu ngược. Họ tạo ra một ảo giác về sự hiểu biết khiến công chúng tin tưởng. Một người có tư duy độc lập sẽ không dễ dàng bị đánh lừa bởi những lời giải thích hiển nhiên đó. Họ hiểu rằng thế giới phức tạp hơn nhiều so với những câu chuyện mà chúng ta tự kể cho nhau nghe.
Cuối cùng, sự độ lượng của một người từng trải nằm ở việc thấu hiểu rằng con người ai cũng có những khiếm khuyết trong tư duy. Khi bạn thấy một người quản lý khác đang tự mãn về một quyết định hiển nhiên của họ, hoặc khi bạn thấy một người đang đau khổ vì một sai lầm trong quá khứ, hãy nhìn họ bằng ánh mắt thấu cảm. Chúng ta đều là những sinh vật bị chi phối bởi Hệ thống 1 mạnh mẽ và đầy định kiến. Cuốn sách của Daniel Kahneman không dạy chúng ta cách trở thành thần thánh không bao giờ sai lầm, mà dạy chúng ta cách nhận diện những xiềng xích của tâm trí để có thể bước đi một cách tỉnh thức hơn.
Mỗi khi tôi đứng trước một quyết định lớn, tôi lại tự nhắc mình về chương 18 này. Tôi tự hỏi: Nếu sáu tháng nữa việc này thất bại, mình sẽ nhìn lại và thấy điều gì là hiển nhiên đã dẫn đến thất bại đó? Kỹ thuật này, gọi là diễn tập trước sự thất bại, chính là cách hữu hiệu để khắc chế thiên kiến hiểu ngược trước khi nó có cơ hội hình thành. Nó buộc chúng ta phải nhìn thấy những rủi ro đang bị ẩn lấp bởi sự lạc quan tếu của Hệ thống 1. Nó biến sự mưu sâu thành sự cẩn trọng, và biến sự quyết đoán thành sự sáng suốt có cơ sở.
Trải qua nhiều thăng trầm, tôi nhận ra rằng những người thực sự vĩ đại không phải là những người luôn đúng, mà là những người luôn trung thực với quá trình tư duy của mình. Họ không cần phải chứng tỏ rằng mình đã biết tất cả từ đầu. Họ sẵn lòng nói: Tôi đã không lường trước được điều này, chúng ta hãy cùng phân tích xem mình đã bỏ sót điều gì. Sự thành thật đó chính là sức mạnh. Nó tạo ra một môi trường làm việc minh bạch, nơi mà sự sáng tạo và lòng dũng cảm được nuôi dưỡng. Khi chúng ta giải phóng mình khỏi áp lực của việc phải luôn luôn đúng và sự hiển nhiên của quá khứ, chúng ta mới thực sự có tự do để kiến tạo tương lai.
Hãy nhớ rằng, bộ não của bạn là một nghệ sĩ tài ba trong việc vẽ lại quá khứ, nhưng bạn mới là người cầm lái cho hiện tại. Đừng để những bức tranh bóng bẩy về sự hiển nhiên đánh lừa bạn rằng con đường phía trước là dễ dàng và có thể dự đoán được. Hãy giữ một cái tâm rộng mở, một trí tuệ sắc sảo để soi xét từng suy nghĩ của chính mình, và một trái tim đủ bao dung để chấp nhận những điều không hoàn hảo của con người. Đó chính là tinh thần mà tôi tin rằng Daniel Kahneman muốn truyền tải qua những công trình nghiên cứu để đời của mình.
Việc đọc và hiểu sâu về Heuristics và thiên kiến không chỉ giúp chúng ta làm kinh doanh tốt hơn, mà còn giúp chúng ta sống một cuộc đời sâu sắc hơn. Chúng ta học được cách trân trọng sự may mắn và khiêm tốn trước thành công. Chúng ta học được cách đứng dậy sau thất bại mà không mang theo gánh nặng của sự hối tiếc vô ích. Mỗi trang sách là một bài học về sự tỉnh thức, giúp chúng ta nhìn thấu qua những màn sương mù của ảo tưởng để chạm vào sự thật của cuộc đời. Và trong sự thật đó, chúng ta tìm thấy sự bình an thực sự của một người đã thấu hiểu luật chơi của trí tuệ và số phận.
Trong sự nghiệp của mình, có những lúc tôi đã phải đối mặt với những quyết định mà kết quả của nó có thể thay đổi số phận của hàng ngàn con người. Những lúc đó, áp lực của việc phải đúng là vô cùng lớn. Nhưng nhờ những kiến thức về thiên kiến kết quả và hiểu ngược, tôi đã học được cách tập trung toàn bộ tâm trí vào việc thu thập dữ liệu đa chiều, lắng nghe những tiếng nói phản biện nhỏ nhất và xây dựng một quy trình ra quyết định chặt chẽ nhất có thể. Khi kết quả đến, dù tốt hay xấu, tôi biết mình đã tận lực với trí tuệ tại thời điểm đó. Sự thanh thản này chính là món quà lớn nhất mà tư duy đúng đắn mang lại. Nó cho phép người quản lý giữ được sự điềm tĩnh và độ lượng ngay cả trong những cơn bão lớn nhất của cuộc đời.
Vì vậy, khi bạn đọc đến những dòng cuối cùng của chương 18 này, hãy tự dành cho mình một khoảng lặng. Hãy nhìn lại một quyết định lớn gần đây nhất của bạn và tự hỏi một cách thành thật nhất: Bạn đã thực sự biết nó sẽ thành công hay thất bại ngay từ đầu, hay đó chỉ là câu chuyện mà bộ não bạn đang kể lại để bạn cảm thấy an toàn hơn? Sự thành thật này có thể sẽ khiến bạn cảm thấy hơi bất an một chút, nhưng đó chính là lúc bạn bắt đầu thực sự trưởng thành trong tư duy. Đó là khởi đầu của một hành trình mới, nơi bạn không còn là nô lệ của những thiên kiến, mà là người làm chủ những suy nghĩ sâu sắc và chân thực của chính mình.
Sâu sắc hơn, việc hiểu về hiểu ngược còn là một bài học về lòng trắc ẩn. Khi ta thấy một đồng nghiệp, một người bạn hay một người thân đang tự trách mình vì một lựa chọn sai lầm trong quá khứ, hãy dùng kiến thức này để an ủi họ. Hãy giúp họ hiểu rằng họ không thể phán xét con người cũ của mình bằng kiến thức của con người hiện tại. Đó là một sự bất công mà chúng ta thường xuyên gây ra cho chính mình. Một tâm hồn rộng rãi sẽ biết cách chữa lành những vết thương từ sự hiểu ngược, để bản thân và những người xung quanh có thể vững vàng bước tiếp về phía trước với sự tự tin đã được mài giũa qua trải nghiệm.
Trong thế giới của những mưu kế và chiến lược, người thực sự cao tay không phải là kẻ giỏi lừa lọc người khác, mà là kẻ giỏi nhận diện sự lừa lọc của chính trí não mình. Kẻ thù lớn nhất không nằm ở đối thủ cạnh tranh, mà nằm ở những thiên kiến ẩn nấp trong Hệ thống 1 của chúng ta. Chiến thắng lớn nhất là chiến thắng trước ảo tưởng của bản thân. Chương 18 của Tư duy nhanh và chậm chính là một bản đồ chỉ đường để bạn thực hiện cuộc hành trình chinh phục chính mình đó. Hãy đọc nó không chỉ bằng khối óc, mà bằng cả sự trải nghiệm của một đời người đã từng nếm trải đủ đắng cay ngọt bùi của những quyết định.
Và cuối cùng, hãy để tri thức này thấm sâu vào từng hành động nhỏ nhất của bạn trong kinh doanh và cuộc sống. Hãy xây dựng những hệ thống quản lý mà ở đó quy trình được coi trọng hơn kết quả nhất thời. Hãy tạo ra những không gian giao tiếp nơi sự thật được tôn trọng hơn những lời giải thích hoa mỹ sau sự việc. Đó là cách bạn xây dựng một đế chế bền vững, không phải dựa trên những may rủi của số phận, mà dựa trên nền tảng vững chắc của một tư duy tỉnh táo và một tâm hồn sâu sắc. Chúc bạn tìm thấy được sự sáng suốt giữa một thế giới đầy những ảo tưởng hiển nhiên này.
