Skip to content
PHẦN III – QUÁ TỰ TIN: ĐÂY GỌI LÀ “TUNNEL VISION” – TẦM NHÌN ĐƯỜNG HẦM
Trong Chương 23 mang tên Ngoài đường hầm thuộc cuốn sách Tư duy nhanh và chậm, Daniel Kahneman dẫn dắt người đọc qua câu chuyện thực tế đầy trớ trêu của chính nhóm tác giả khi soạn thảo chương trình giáo khoa, từ đó vạch trần khái niệm tầm nhìn đường hầm hay góc nhìn bên trong, nơi chúng ta thường tự giam hãm tư duy của mình trong những giả định chủ quan và phớt lờ thực tế khách quan xung quanh.
Nối tiếp dòng chảy tư duy từ Chương 22, nơi chúng ta đã cùng nhau bóc tách những ảo tưởng về trực giác của các chuyên gia và hiểu được khi nào trực giác đáng tin, khi nào nó chỉ là một trò lừa phỉnh của cảm giác dễ dàng nhận thức, thì Chương 23 mở ra một chiều không gian thực tế và nghiệt ngã hơn nhiều. Ở chương trước, chúng ta hiểu rằng trực giác chỉ thực sự có giá trị trong một môi trường có tính quy luật cao và có sự phản hồi lập tức. Thế nhưng, cuộc đời này vốn dĩ là một chuỗi những biến số bất định, nơi các quy luật thường bị che mờ bởi vô vàn yếu tố ngẫu nhiên. Khi trực giác của chuyên gia mất đi điểm tựa vững chắc đó, họ sẽ dễ dàng rơi vào một cái bẫy tinh vi khác, cái bẫy của sự tự tin thái quá được nuôi dưỡng bởi góc nhìn bên trong. Đó chính là cầu nối tự nhiên dẫn chúng ta bước vào thế giới của Ngoài đường hầm, nơi tầm nhìn đường hầm ngự trị và chi phối những quyết định mang tính sinh tử của các cá nhân lẫn tổ chức.
Khi đứng ở đỉnh cao của sự nghiệp, đối diện with những quyết định có thể thay đổi vận mệnh của hàng ngàn con người hay xoay chuyển cục diện của một doanh nghiệp lớn, người ta thường dễ tin rằng mình sở hữu một tầm nhìn độc nhất vô nhị. Sự từng trải đem lại cho chúng ta sự tự tin, nhưng chính sự tự tin ấy đôi khi lại là một tấm màn che mắt tinh vi nhất. Daniel Kahneman, bằng trí tuệ sắc sảo của một nhà khoa học đoạt giải Nobel, đã chỉ ra rằng ngay cả những bộ óc kiệt xuất nhất cũng không tránh khỏi việc rơi vào tầm nhìn đường hầm khi họ chỉ tập trung vào những dữ liệu cụ thể, sống động ngay trước mắt mà bỏ qua những số liệu thống kê khô khan nhưng phản ánh chân thực bản chất của thế giới.
Tầm nhìn đường hầm xuất hiện khi chúng ta tiếp cận một kế hoạch bằng cách chỉ nhìn vào những chi tiết nằm trong tầm kiểm soát của mình. Chúng ta xây dựng một kịch bản hoàn hảo, nơi mỗi bước đi đều logic, mỗi rủi ro đều có phương án dự phòng, và mọi thành viên đều nỗ lực hết mình. Đó chính là góc nhìn bên trong. Trong câu chuyện của Kahneman, nhóm của ông ước tính họ sẽ hoàn thành cuốn sách giáo khoa trong vòng hai năm. Họ dựa trên sự hào hứng của bản thân, năng lực của các thành viên và tiến độ hiện tại. Họ tự tin vào kế hoạch của mình đến mức không ai nghĩ đến việc đặt câu hỏi cho đến khi Kahneman quay sang hỏi một chuyên gia trong nhóm về lịch sử của các dự án tương tự. Câu trả lời nhận được như một gáo nước lạnh buốt: chỉ có bốn mươi phần trăm các nhóm hoàn thành được dự án, và không ai hoàn thành dưới bảy năm.
Sự tương phản này chính là biểu hiện rõ ràng nhất của tầm nhìn đường hầm. Nhóm nghiên cứu đã bị giam cầm trong đường hầm của những dự định tốt đẹp và sự lạc quan chủ quan. Họ hoàn toàn mù tịt trước thế giới rộng lớn ngoài đường hầm, nơi các số liệu thống kê khách quan đang kể một câu chuyện hoàn toàn khác. Việc liên hệ với Chương 22 ở đây trở nên vô cùng đắt giá. Ở chương trước, chúng ta biết rằng trực giác cần môi trường ổn định để phát triển. Viết một cuốn sách giáo khoa mới là một môi trường hoàn toàn không ổn định, đầy rẫy những biến cố không thể lường trước như bệnh tật, bất đồng quan điểm, hay thay đổi hành chính. Trực giác của các chuyên gia trong nhóm hoàn toàn bất lực trước những biến số này, nhưng họ vẫn tin vào nó vì họ đang đứng trong đường hầm của riêng mình.
Nhìn sâu vào bản chất của tầm nhìn đường hầm dưới góc độ điều hành và quản trị, đây không chỉ là một lỗi nhận thức đơn thuần, mà là một căn bệnh hệ thống của những người có quyền lực và khát vọng lớn. Khi bạn chịu trách nhiệm cho những dự án hàng triệu đô la, hoặc khi bạn đang vạch ra chiến lược phát triển cho một tập đoàn lớn, áp lực phải thành công và nhu cầu khẳng định bản thân thường đẩy bạn vào việc tìm kiếm những minh chứng ủng hộ cho niềm tin của mình. Chúng ta vẽ ra những bảng biểu đẹp đẽ, những dự báo tài chính tăng trưởng theo hình parabol, và tự thuyết phục bản thân rằng chúng ta là ngoại lệ của quy luật chung.
Sự thật là, không có ai là ngoại lệ của các quy luật thống kê. Khi một doanh nghiệp quyết định thâu tóm một đối thủ cạnh tranh with niềm tin rằng sự cộng hưởng sẽ mang lại lợi nhuận khổng lồ, họ thường chỉ nhìn vào những lợi thế nội tại của hai bên. Họ rơi vào tầm nhìn đường hầm khi phớt lờ số liệu thống kê lịch sử rằng hơn bảy mươi phần trăm các thương vụ sáp nhập và mua lại đều thất bại trong việc tạo ra giá trị mới. Họ tin rằng đội ngũ quản lý của họ xuất sắc hơn, chiến lược của họ sắc bén hơn, và văn hóa doanh nghiệp của họ dễ hòa nhập hơn. Nhưng lịch sử luôn lặp lại một cách tàn nhẫn với những kẻ kiêu ngạo từ chối nhìn ra ngoài đường hầm.
Để vượt qua được tầm nhìn đường hầm, đòi hỏi một sự dũng cảm và một tâm hồn rộng mở, biết gạt bỏ cái tôi sang một bên để lắng nghe tiếng nói của những con số lạnh lùng. Kahneman gọi phương thuốc điều trị căn bệnh này là góc nhìn bên ngoài. Thay vì tự hỏi Tôi cần bao nhiêu thời gian và nguồn lực để hoàn thành việc này?, một nhà lãnh đạo thông thái sẽ hỏi Những người khác đã mất bao nhiêu thời gian và nguồn lực để làm một việc tương tự?. Góc nhìn bên ngoài đòi hỏi chúng ta phải tìm kiếm các trường hợp so sánh phù hợp, thiết lập một đường cơ sở thống kê, và chấp nhận rằng dự án của chúng ta cũng chỉ là một phần tử trong tập hợp thống kê đó.
Tuy nhiên, việc áp dụng góc nhìn bên ngoài trong thực tế đời sống và kinh doanh là một thách thức cực kỳ lớn về mặt tâm lý. Con người là sinh vật được vận hành bởi cảm xúc và những câu chuyện kể, chứ không phải bởi các phép tính xác suất. Chúng ta thích nghe những câu chuyện về những anh hùng vượt khó, những doanh nghiệp khởi nghiệp từ gian khó vươn lên thành kỳ lân, hơn là những báo cáo khô khan về tỷ lệ thất bại lên tới chín mươi phần trăm của các startup. Sự lạc quan là động cơ thúc đẩy sự tiến bộ của nhân loại, nhưng sự lạc quan mù quáng không đi kèm with sự hiểu biết về rủi ro sẽ dẫn đến những thảm họa khôn lường.
Trong các cuộc thương thảo hay khi xây dựng các mối quan hệ đối tác, việc nhận diện tầm nhìn đường hầm của đối phương và của chính mình là chìa khóa để giành thế chủ động. Một người đối tác quá tự tin, liên tục hứa hẹn những kết quả vượt bậc mà không đưa ra được những minh chứng từ quá khứ, là người đang bị giam cầm trong đường hầm của họ. Đối với những trường hợp này, việc kéo họ ra ngoài đường hầm bằng cách đặt ra những câu hỏi thực tế về những tiền lệ lịch sử không chỉ giúp bảo vệ lợi ích của bạn, mà còn giúp họ tỉnh ngộ trước khi quá muộn. Ngược lại, đối với bản thân, mỗi khi cảm thấy một sự phấn khích tột độ về một kế hoạch mới, đó là lúc bạn cần phải dừng lại, lùi một bước để nhìn bức tranh toàn cảnh. Sự tỉnh táo trong những khoảnh khắc như vậy chính là ranh giới giữa một quyết định thiên tài và một sai lầm ngớ ngẩn.
Bài học sâu sắc nhất từ chương Ngoài đường hầm không phải là chúng ta nên ngừng mơ ước hay ngừng thực hiện những dự án táo bạo. Trái lại, nó dạy chúng ta cách mơ ước một cách có chiến lược. Khi bạn biết rằng tỷ lệ thất bại của công việc bạn sắp làm là rất cao, bạn sẽ không bước vào đó với một thái độ ngây thơ. Bạn sẽ chuẩn bị nguồn lực dự phòng tốt hơn, bạn sẽ thiết lập những cột mốc kiểm soát chặt chẽ hơn, và quan trọng nhất, bạn sẽ có một tâm lý vững vàng để đối mặt với những biến cố nằm ngoài kế hoạch. Đó mới chính là sự kiên cường thực sự của một người đã đi qua nhiều thăng trầm của cuộc đời.
Sự dung hợp giữa góc nhìn bên trong và góc nhìn bên ngoài tạo nên một tư duy toàn diện. Góc nhìn bên trong cung cấp năng lượng, sự tập trung và khát vọng để hành động. Góc nhìn bên ngoài cung cấp sự định hướng, tính thực tế và tấm khiên bảo vệ trước những rủi ro hệ thống. Một người có tầm nhìn rộng mở sẽ không bao giờ để mình bị mắc kẹt trong bất kỳ đường hầm nào, dù đường hầm đó có được trang hoàng bằng những lời hứa hẹn lộng lẫy đến đâu. Họ hiểu rằng thế giới ngoài kia luôn rộng lớn hơn, phức tạp hơn và chứa đựng nhiều bài học quý giá hơn những gì bộ óc hạn hẹp của chúng ta có thể tự suy diễn ra.
Nhìn lại toàn bộ hành trình từ việc phân tích trực giác ở Chương 22 đến việc mổ xẻ tầm nhìn đường hầm ở Chương 23, chúng ta nhận ra một thông điệp nhất quán của Daniel Kahneman: sự khiêm nhường về mặt nhận thức là vũ khí tối thượng của trí tuệ. Biết những gì mình không biết, và biết cách tìm kiếm những tri thức nằm ngoài phạm vi trải nghiệm cá nhân của mình, đó mới là đỉnh cao của sự thấu đáo. Khi bạn có thể đứng ngoài đường hầm của chính mình, nhìn xuống cuộc đời với một nhãn quan bao dung nhưng cực kỳ sắc sảo, bạn sẽ thấy rằng mọi quyết định không còn là một canh bạc may rủi, mà là một ván cờ được tính toán kỹ lưỡng với sự tôn trọng tuyệt đối dành cho các quy luật của tự nhiên và xã hội.
#TuDuyNhanhVaCham #DanielKahneman #TamNhinDuongHam #QuanTri #TuDuyChiChien
