Skip to content
Chào mừng anh chị em đồng nghiệp, các nhà quản lý doanh nghiệp, và cả những người ngoài ngành nhưng có lòng tò mò vô tận với thế giới số liệu và hoạch định chiến lược. Hôm nay chúng ta sẽ tiếp tục chuyến hành trình khám phá những yếu tố cốt lõi đang định hình lại cách các doanh nghiệp Việt Nam nhìn nhận về sức khỏe tài chính của mình. Chủ đề này nằm trong hệ thống kiến thức mà chúng ta đã và đang xây dựng, cụ thể là phần tập trung vào Ý CHÍNH CẦN LƯU Ý khi so sánh Khác biệt cơ bản giữa Chuẩn mực Kế toán Việt Nam (VAS) và Chuẩn mực Báo cáo Tài chính Quốc tế (IFRS). Nếu VAS là cuốn sổ tay chi tiết từng li từng tí thì IFRS chính là hiến pháp kinh tế toàn cầu, và điều khiến Hiến pháp này quyền lực chính là yếu tố nguyên tắc (principle-based).
Chúng ta thường nghe đến IFRS như một mục tiêu cần đạt tới, một dấu hiệu của sự chuyên nghiệp hóa và hội nhập quốc tế. Nhưng nếu chỉ đơn thuần nghĩ IFRS là một tập hợp các quy tắc mới phải tuân theo, thì chúng ta đã lầm to. IFRS không phải là một bộ luật chi tiết đến mức bạn chỉ cần tra cứu mục 4.3.1.2 để áp dụng. Không, IFRS hoạt động dựa trên nguyên tắc (principle-based), và đây chính là trái tim, là linh hồn, là thách thức lớn nhất và cũng là cơ hội tuyệt vời nhất cho những người làm tài chính và quản lý doanh nghiệp.
Nếu so sánh một cách dân dã, VAS giống như cuốn sách dạy nấu ăn của bà, ghi rõ ràng: “Nấu phở bò: dùng 1 kg xương, 300g thịt, hầm trong 3 giờ 15 phút, nêm 2 muỗng nước mắm loại A, 1 muỗng bột ngọt loại B”. Mọi thứ đã được quy định, bạn chỉ cần làm theo công thức. Ngược lại, IFRS giống như một lớp học ẩm thực cao cấp, nơi giáo sư nói: “Mục tiêu của món ăn này là đạt được sự cân bằng giữa vị umami và độ thanh của nước dùng, đồng thời phải thể hiện được sự mềm mại của thịt. Hãy sử dụng những nguyên liệu chất lượng nhất mà bạn tìm thấy để đạt được kết quả này.” Thật đấy, IFRS cung cấp các khuôn khổ cơ bản, những nguyên tắc nền tảng, và yêu cầu người áp dụng, tức là chúng ta đây, phải vận dụng tối đa PHÁN ĐOÁN CHUYÊN MÔN để đảm bảo báo cáo tài chính phản ánh TRUNG THỰC bản chất kinh tế của các giao dịch. Đây là một sự khác biệt vũ trụ so với cách tiếp cận dựa trên quy tắc (rules-based) truyền thống mà chúng ta đã quen thuộc.
Hãy mổ xẻ sâu hơn về định nghĩa “dựa trên nguyên tắc” này, bởi nó không chỉ là một thuật ngữ học thuật mà nó là kim chỉ nam cho mọi quyết định ghi nhận và trình bày số liệu. Một chuẩn mực dựa trên nguyên tắc sẽ tập trung vào mục tiêu của báo cáo tài chính, vào các khái niệm nền tảng, và vào việc liệu giao dịch có được trình bày theo BẢN CHẤT KINH TẾ của nó hay không, thay vì chỉ chăm chăm vào hình thức pháp lý.
Khi tôi nói về Bản chất kinh tế, đây là lúc chúng ta phải thật tỉnh táo. Trong nhiều năm tư vấn tái cấu trúc doanh nghiệp, tôi đã chứng kiến không ít trường hợp các giao dịch được thiết kế một cách khéo léo để đạt được mục tiêu kế toán mong muốn, dù bản chất thực sự của nó lại hoàn toàn khác. Ví dụ kinh điển nhất là các giao dịch thuê tài sản. Theo VAS trước đây, nếu hợp đồng thuê ghi rõ là thuê hoạt động (ví dụ, thời gian thuê ngắn hơn 75% thời gian sử dụng hữu ích hoặc giá trị hiện tại của khoản thanh toán không vượt quá 90% giá trị tài sản), nó sẽ được ghi nhận ngoài bảng cân đối kế toán. Rất nhiều doanh nghiệp, đặc biệt trong ngành hàng không hay vận tải, đã khéo léo điều chỉnh các con số trong hợp đồng để tránh việc ghi nhận nợ và tài sản trên bảng cân đối, làm cho bảng cân đối trở nên “đẹp” hơn trong mắt các nhà đầu tư và ngân hàng.
Nhưng IFRS 16 (Leases) đã dẹp tan trò chơi này bằng cách áp dụng nguyên tắc: Nếu doanh nghiệp có quyền KIỂM SOÁT việc sử dụng tài sản trong một khoảng thời gian nhất định, thì về bản chất, đó là một giao dịch thuê tài chính và phải được ghi nhận tài sản quyền sử dụng (Right-of-Use Asset) và nợ thuê (Lease Liability) trên Bảng cân đối. IFRS 16 không đưa ra quá nhiều con số phần trăm cứng nhắc như “75%” hay “90%”. Thay vào đó, nó đặt ra một câu hỏi mang tính nguyên tắc: “Doanh nghiệp có kiểm soát việc sử dụng tài sản đó không?”. Phán đoán chuyên môn ở đây là chìa khóa. Bạn phải xem xét bối cảnh thực tế, ai có quyền quyết định mục đích sử dụng, ai chịu rủi ro và nhận lợi ích từ tài sản đó, bất kể hợp đồng có ghi tên gì đi chăng nữa.
Sự phụ thuộc vào PHÁN ĐOÁN CHUYÊN MÔN chính là yếu tố làm nên sự khác biệt giữa một kế toán viên thuần túy và một Giám đốc Tài chính chiến lược. Dưới hệ thống IFRS dựa trên nguyên tắc, chúng ta không chỉ là người ghi chép. Chúng ta là người đưa ra quyết định dựa trên sự hiểu biết sâu sắc về hoạt động kinh doanh và các khái niệm cốt lõi.
Hãy lấy thêm một ví dụ khác về IFRS 15 (Doanh thu từ hợp đồng với khách hàng). Đây là chuẩn mực được coi là thay đổi cuộc chơi lớn nhất trong việc ghi nhận doanh thu. Nếu như VAS thường tập trung vào thời điểm rủi ro và lợi ích được chuyển giao (ví dụ: giao hàng tại kho, xuất hóa đơn), thì IFRS 15 lại chuyển trọng tâm sang nguyên tắc: Ghi nhận doanh thu khi sự KIỂM SOÁT đối với hàng hóa hoặc dịch vụ được chuyển giao cho khách hàng.
Nguyên tắc “chuyển giao kiểm soát” này đòi hỏi một sự phân tích cực kỳ chi tiết, đặc biệt trong các ngành công nghiệp phức tạp như phần mềm, viễn thông, xây dựng, hoặc các gói dịch vụ đi kèm sản phẩm. Khi nào thì khách hàng thực sự kiểm soát phần mềm? Khi mã được giao? Khi họ bắt đầu sử dụng? Khi họ chấp nhận cuối cùng? Chuẩn mực không đưa ra một danh sách checklist 100 điểm cho mọi trường hợp. Thay vào đó, nó cung cấp một khuôn khổ 5 bước (xác định hợp đồng, xác định nghĩa vụ thực hiện, xác định giá giao dịch, phân bổ giá giao dịch, và cuối cùng là ghi nhận doanh thu khi nghĩa vụ thực hiện được hoàn thành). Nhưng mỗi bước trong 5 bước đó lại là cả một biển trời phán đoán.
Chẳng hạn, việc xác định “nghĩa vụ thực hiện riêng biệt” (distinct performance obligation). Trong một hợp đồng bán thiết bị cộng với dịch vụ bảo trì 3 năm, IFRS yêu cầu chúng ta phải phân tách hai nghĩa vụ này và phân bổ giá trị giao dịch cho từng phần. Việc phân bổ giá trị này phải dựa trên GIÁ BÁN ĐỘC LẬP (Standalone Selling Prices – SSPs). Mà SSPs lại không phải lúc nào cũng rõ ràng, đặc biệt nếu đó là một sản phẩm độc đáo chỉ bán theo gói. Lúc này, Giám đốc Tài chính và Kế toán trưởng phải vận dụng phán đoán, kinh nghiệm thị trường, và các phương pháp ước tính để đưa ra một con số hợp lý nhất, sao cho con số đó phản ánh đúng nguyên tắc: doanh thu phải được ghi nhận khi giá trị kinh tế tương ứng được chuyển giao.
Đây chính là điểm mạnh khủng khiếp của IFRS: Nó cho phép báo cáo tài chính của doanh nghiệp phản ánh CHÍNH XÁC bản chất kinh tế và hiệu quả hoạt động, ngay cả khi các giao dịch được cấu trúc theo những cách thức cực kỳ sáng tạo và phức tạp. Nếu hệ thống rules-based cho phép bạn tìm ra lỗ hổng để lách luật, thì hệ thống principle-based gần như vô hiệu hóa điều đó, vì dù bạn có lách luật thế nào về mặt hình thức, bạn vẫn phải quay về trả lời câu hỏi căn bản: “Bản chất kinh tế của giao dịch này là gì?”
Sự chuyển đổi sang Principle-Based Reporting đòi hỏi một sự thay đổi văn hóa cực lớn trong nội bộ bộ phận tài chính. Chúng ta phải dịch chuyển từ tư duy “kiểm toán viên nội bộ” (chỉ kiểm tra xem đã đủ hóa đơn, đủ chữ ký, đủ thủ tục chưa) sang tư duy “đối tác chiến lược” (phân tích tác động kinh tế và đưa ra phán đoán).
Hãy nghĩ đến IFRS 9 (Công cụ tài chính). Đây là một chuẩn mực đã gây ra cơn đau đầu tập thể cho toàn ngành ngân hàng và các doanh nghiệp có nhiều công cụ tài chính. Nguyên tắc cốt lõi của IFRS 9 là yêu cầu doanh nghiệp phải nhìn về TƯƠNG LAI, đặc biệt trong việc đánh giá dự phòng tổn thất tín dụng (Expected Credit Loss – ECL). Khác với VAS chỉ cho phép dự phòng dựa trên các sự kiện đã xảy ra (incurred loss model), IFRS 9 bắt bạn phải dự phóng rủi ro thua lỗ trong suốt vòng đời của công cụ tài chính.
Nguyên tắc ở đây là: Báo cáo tài chính phải thể hiện một góc nhìn thận trọng và thực tế về các rủi ro tiềm tàng mà doanh nghiệp đang nắm giữ.
Để áp dụng ECL, doanh nghiệp không thể chỉ nhìn vào sổ sách kế toán. Họ phải sử dụng mô hình kinh tế vĩ mô, dữ liệu lịch sử, và phán đoán về triển vọng ngành. Đây không còn là công việc của một kế toán viên đơn thuần nữa. Đây là công việc của một nhà khoa học dữ liệu, một nhà kinh tế học và một chuyên gia quản trị rủi ro, tất cả hợp nhất trong vai trò của người lập báo cáo tài chính. Việc xác định các “giai đoạn” rủi ro (Stage 1, 2, 3) và mô hình tính toán đòi hỏi sự cân nhắc tỉ mỉ, vì một sự thay đổi nhỏ trong mô hình có thể dẫn đến sự biến động lớn trong chi phí dự phòng và lợi nhuận.
Sự linh hoạt mà IFRS mang lại chính là con dao hai lưỡi.
Mặt tích cực, như đã đề cập, nó cho phép phản ánh sự thật kinh tế một cách sâu sắc hơn. Nó là ngôn ngữ chung cho các nhà đầu tư toàn cầu. Khi một doanh nghiệp Việt Nam niêm yết theo IFRS, các nhà phân tích tại New York, London hay Tokyo có thể hiểu ngay lập tức tình hình tài chính của họ mà không cần phải “dịch” lại từ hệ thống kế toán địa phương chi tiết và cứng nhắc. Điều này thúc đẩy dòng vốn đầu tư.
Mặt tiêu cực, chính sự linh hoạt và phụ thuộc vào phán đoán này tạo ra không gian cho sự thao túng (manipulation) nếu người lập báo cáo không có đạo đức nghề nghiệp cao hoặc thiếu sự giám sát chặt chẽ. Nếu không có những quy tắc cứng nhắc làm rào cản, một Giám đốc Tài chính có thể “vẽ” ra một bức tranh đẹp hơn về lợi nhuận bằng cách vận dụng các phán đoán có lợi cho mình. Ví dụ, kéo dài thời gian sử dụng hữu ích của tài sản, giảm nhẹ các giả định về tổn thất tín dụng, hoặc đưa ra các ước tính phi thực tế về SSPs trong IFRS 15.
Đây là lý do tại sao, trong môi trường IFRS dựa trên nguyên tắc, yếu tố Minh bạch (Transparency) và Trình bày (Disclosure) lại trở nên quan trọng hơn bao giờ hết. Nếu một chuẩn mực không đưa ra quy tắc cụ thể, nó sẽ bù đắp bằng việc yêu cầu doanh nghiệp phải giải thích rõ ràng và minh bạch tất cả các giả định, phán đoán và ước tính quan trọng đã được sử dụng. Nhà đầu tư không chỉ xem con số cuối cùng, họ cần phải hiểu quá trình để tạo ra con số đó.
Để hiểu rõ hơn về nguyên tắc IFRS, chúng ta cần đào sâu vào chính Cơ sở Khái niệm (Conceptual Framework) của nó. Nếu các chuẩn mực kế toán riêng lẻ là các “đạo luật” thì Cơ sở Khái niệm chính là “Hiến pháp” chi phối tất cả. Mọi chuẩn mực IFRS mới đều phải được xây dựng dựa trên các mục tiêu và nguyên tắc được thiết lập trong Cơ sở Khái niệm này.
Cơ sở Khái niệm nhấn mạnh hai đặc tính chất lượng cơ bản của thông tin tài chính: Sự Thích hợp (Relevance) và Sự Trình bày Trung thực (Faithful Representation).
Sự Thích hợp có nghĩa là thông tin phải có khả năng ảnh hưởng đến các quyết định của người sử dụng. Điều này có nghĩa là chúng ta phải tập trung vào những gì quan trọng (Materiality).
Sự Trình bày Trung thực có nghĩa là thông tin phải hoàn chỉnh, trung lập và không có sai sót. Và đây là nơi nguyên tắc “substance over form” (bản chất hơn hình thức) tỏa sáng. Bạn phải trình bày bản chất kinh tế, ngay cả khi giấy tờ pháp lý nói điều ngược lại.
Ví dụ, một công ty ký hợp đồng mua lại tài sản với thỏa thuận bán lại tài sản đó cho bên bán sau 5 năm với một mức giá cố định được đảm bảo. Về mặt pháp lý, đây là hai giao dịch riêng biệt: mua và bán. Nhưng về mặt kinh tế, nếu rủi ro và lợi ích chủ yếu không thực sự được chuyển giao, giao dịch này chỉ là một khoản vay được ngụy trang bằng tài sản thế chấp. Theo nguyên tắc IFRS, chúng ta phải ghi nhận nó là một khoản nợ, không phải là việc mua bán tài sản, bởi vì bản chất kinh tế của nó là tài trợ.
Đây chính là sự tinh tế và cũng là sự thách thức mà IFRS principle-based đặt ra cho chúng ta. Nó đòi hỏi chúng ta phải có một sự nhạy bén kinh doanh (business acumen) vượt trội, không chỉ đơn thuần là kỹ năng nhập liệu và đối chiếu sổ sách.
Hãy cùng xem xét sâu hơn về vai trò của ước tính và mô hình hóa trong môi trường dựa trên nguyên tắc.
Dưới VAS, các nguyên tắc về khấu hao, dự phòng thường khá cứng nhắc và dựa trên các quy định chung của Bộ Tài chính (ví dụ: khung thời gian sử dụng hữu ích đối với tài sản cố định). Trong khi đó, IFRS (cụ thể là IAS 16 – Tài sản cố định hữu hình) yêu cầu doanh nghiệp phải ước tính thời gian sử dụng hữu ích và phương pháp khấu hao phải phản ánh ĐÚNG MÔ HÌNH TIÊU THỤ LỢI ÍCH KINH TẾ của tài sản.
Một công ty công nghệ có thể quyết định rằng, do sự lỗi thời nhanh chóng của công nghệ, máy móc của họ chỉ có thể sử dụng hiệu quả trong 3 năm, mặc dù khung pháp lý có thể cho phép khấu hao trong 5 năm. Nếu họ chọn 3 năm, họ đang tuân thủ nguyên tắc IFRS vì họ đang phản ánh trung thực bản chất kinh tế của việc tiêu thụ tài sản đó. Nhưng để làm được điều này, họ phải thu thập bằng chứng, đưa ra lập luận thuyết phục và bảo vệ quyết định đó trước kiểm toán viên.
Điều này dẫn đến một sự thật không thể chối cãi: Chi phí tuân thủ IFRS, đặc biệt là chi phí phát triển các mô hình và hệ thống nội bộ để hỗ trợ việc ra quyết định dựa trên nguyên tắc, thường cao hơn đáng kể so với VAS. Doanh nghiệp cần đầu tư mạnh vào hệ thống ERP, đào tạo nhân sự không chỉ về kiến thức chuẩn mực mà còn về kỹ năng phân tích và phán đoán. Việc áp dụng IFRS không phải là một dự án “cài đặt phần mềm” mà là một dự án “thay đổi tư duy quản lý”.
Nếu chúng ta nhìn vào IFRS 3 (Hợp nhất kinh doanh – Business Combination) và việc phân bổ giá trị hợp lý (PPA – Purchase Price Allocation), tính chất principle-based càng thể hiện rõ. Khi một công ty mua lại một công ty khác, IFRS yêu cầu người mua phải xác định và định giá tất cả các tài sản vô hình có thể nhận dạng được (identifiable intangible assets), bất kể những tài sản đó có được ghi nhận trên sổ sách của bên bị mua hay không.
Ví dụ, thương hiệu, danh sách khách hàng, công nghệ độc quyền, hoặc hợp đồng với đối tác quan trọng. Những tài sản vô hình này thường không có thị trường giao dịch công khai, nên việc định giá chúng hoàn toàn dựa vào các kỹ thuật định giá phức tạp và các giả định kinh tế vĩ mô và vi mô. Đây chính là đỉnh cao của sự phán đoán chuyên môn. Nếu việc phân bổ PPA không chính xác, nó sẽ ảnh hưởng trực tiếp đến lợi thế thương mại (Goodwill) và chi phí khấu hao/phân bổ trong tương lai. Nguyên tắc là: báo cáo tài chính phải phản ánh giá trị hợp lý (Fair Value) của những gì doanh nghiệp thực sự mua.
Vậy, nếu IFRS là principle-based, nó có hoàn toàn không có quy tắc không?
Không hề. Đây là một sự hiểu lầm phổ biến. IFRS là chuẩn mực dựa trên nguyên tắc, nhưng nó không hoàn toàn không có quy tắc. Đúng hơn, nó là sự kết hợp của nguyên tắc (cốt lõi) và các quy tắc (hướng dẫn áp dụng). Các chuẩn mực IFRS thường đưa ra các nguyên tắc tổng quát ở phần đầu, sau đó cung cấp các hướng dẫn áp dụng chi tiết (Application Guidance) và các ví dụ minh họa để giúp người lập báo cáo áp dụng nguyên tắc đó vào các tình huống phổ biến.
Tuy nhiên, ngay cả các hướng dẫn áp dụng chi tiết này cũng không nhằm mục đích bao trùm mọi tình huống có thể xảy ra. Mục đích của chúng là làm rõ nguyên tắc chứ không phải để tạo ra một danh sách checklist để tuân thủ một cách máy móc. Nếu một tình huống giao dịch không được đề cập rõ ràng trong hướng dẫn, người lập báo cáo phải quay lại Cơ sở Khái niệm và các nguyên tắc cốt lõi của chuẩn mực để đưa ra phán đoán hợp lý nhất.
Đây là sự khác biệt lớn so với US GAAP (Chuẩn mực Kế toán Hoa Kỳ), vốn nổi tiếng là chuẩn mực dựa trên quy tắc (rules-based). US GAAP thường cung cấp các hướng dẫn chi tiết đến mức đôi khi nó làm lu mờ mục tiêu kế toán ban đầu. Khi bạn có 1000 trang quy tắc cho thuê tài sản (như trước khi áp dụng ASC 842 tương đương IFRS 16), kế toán viên thường cố gắng cấu trúc giao dịch để lọt qua kẽ hở của các quy tắc đó. IFRS, với tính chất principle-based, không cho phép bạn làm điều đó dễ dàng.
Bên cạnh IFRS 15, IFRS 16, IFRS 9, chúng ta không thể bỏ qua một chuẩn mực khác yêu cầu phán đoán kinh khủng: IAS 36 (Giảm giá trị tài sản – Impairment of Assets).
Nguyên tắc ở đây là: Tài sản không được ghi nhận với giá trị vượt quá giá trị có thể thu hồi (Recoverable Amount). Điều này nghe thì đơn giản, nhưng việc xác định “giá trị có thể thu hồi” là một thử thách lớn. Giá trị có thể thu hồi là giá trị cao hơn giữa Giá trị hợp lý trừ chi phí bán (Fair Value less cost to sell) và Giá trị sử dụng (Value in Use – VIU).
Việc tính toán VIU đòi hỏi việc ước tính dòng tiền tương lai mà tài sản hoặc nhóm tài sản tạo ra (Cash-Generating Unit – CGU), và sau đó chiết khấu các dòng tiền đó về hiện tại bằng một tỷ suất chiết khấu phù hợp. Toàn bộ quá trình này là một chuỗi các giả định và phán đoán: Dự báo tăng trưởng doanh thu, dự báo biên lợi nhuận, chi phí đầu tư trong tương lai, và quan trọng nhất là việc xác định tỷ suất chiết khấu (Cost of Capital).
Nếu doanh nghiệp của bạn hoạt động trong một thị trường biến động nhanh (ví dụ: công nghệ, năng lượng tái tạo), các giả định này càng trở nên quan trọng và đòi hỏi sự tinh thông cực kỳ cao của đội ngũ tài chính. Nếu một Giám đốc Tài chính đưa ra một tỷ suất chiết khấu quá thấp, giá trị tài sản sẽ bị đẩy lên cao, và ngược lại. IFRS không đưa ra tỷ suất chiết khấu cụ thể nào. Nó chỉ yêu cầu tỷ suất đó phải phản ánh RỦI RO CỤ THỂ của CGU đó, và doanh nghiệp phải công bố minh bạch tất cả các giả định quan trọng đã được sử dụng.
Đây là lúc những người làm tài chính chuyên nghiệp nhận ra rằng công việc của chúng ta không chỉ là làm kế toán, mà là hoạch định chiến lược và quản trị rủi ro. Bạn không thể tính toán giảm giá trị tài sản một cách độc lập mà không hiểu rõ chiến lược kinh doanh của công ty trong 5-10 năm tới.
Ảnh hưởng của Principle-Based IFRS đối với các doanh nghiệp Việt Nam
Việt Nam đang trên lộ trình áp dụng IFRS. Dù cho lộ trình này diễn ra nhanh hay chậm, việc thay đổi tư duy là điều không thể tránh khỏi. Các doanh nghiệp muốn huy động vốn quốc tế, hợp tác với đối tác nước ngoài, hoặc chuẩn bị cho IPO tại thị trường lớn, đều cần phải nắm vững nguyên tắc này.
1. Đào tạo và Văn hóa: Thách thức lớn nhất đối với các doanh nghiệp Việt Nam đã quen với hệ thống VAS rules-based là việc chuyển đổi sang tư duy phán đoán. Kế toán viên VAS thường tìm kiếm “văn bản hướng dẫn” hoặc “thông tư” cho mọi trường hợp. Khi chuyển sang IFRS, họ phải học cách chấp nhận rằng có những câu trả lời không có trong sách, và họ phải là người tạo ra câu trả lời đó, miễn là nó tuân thủ nguyên tắc. Điều này đòi hỏi sự đầu tư lớn vào đào tạo nâng cao, không chỉ về mặt kỹ thuật mà còn về tư duy phản biện và đạo đức nghề nghiệp.
2. Tăng cường vai trò của Kiểm toán viên độc lập: Trong môi trường principle-based, vai trò của kiểm toán viên độc lập trở nên quan trọng hơn rất nhiều. Họ không chỉ kiểm tra việc tuân thủ quy tắc, mà họ phải đánh giá sự hợp lý của các phán đoán và ước tính mà doanh nghiệp đưa ra. Điều này làm tăng sự tương tác và đôi khi là sự tranh cãi giữa đội ngũ quản lý và kiểm toán viên, nhưng cuối cùng, nó phục vụ cho chất lượng thông tin tài chính tốt hơn.
3. Sức nặng của Chính sách Kế toán: Dưới IFRS, các chính sách kế toán nội bộ của doanh nghiệp (Accounting Policies) trở nên tối quan trọng. Nếu chuẩn mực cho phép nhiều lựa chọn (ví dụ: mô hình giá gốc hay mô hình đánh giá lại cho PPE – Property, Plant, and Equipment), doanh nghiệp phải chọn ra một chính sách và áp dụng nhất quán. Chính sách này phải được trình bày rõ ràng, giải thích tại sao nó là chính sách phù hợp nhất để thể hiện bản chất kinh tế của giao dịch đó. Điều này đòi hỏi sự rõ ràng và nhất quán cao hơn trong tài liệu hóa nội bộ.
4. Gánh nặng Trình bày (Disclosure Burden): Như đã nói, IFRS dựa trên nguyên tắc đi kèm với yêu cầu trình bày cực kỳ chi tiết. Đối với mọi phán đoán quan trọng (như định giá tài sản vô hình, ước tính dòng tiền cho giảm giá trị, hoặc các giả định trong IFRS 15), doanh nghiệp phải trình bày trong thuyết minh báo cáo tài chính. Đối với các công ty đại chúng, việc này có thể làm tăng đáng kể khối lượng và độ phức tạp của báo cáo. Mục tiêu là cho phép người đọc tái tạo lại các phán đoán chính mà quản lý đã sử dụng, từ đó tự đánh giá rủi ro và tiềm năng.
Chúng ta hãy đào sâu thêm một chút về nguyên tắc “Bản chất hơn Hình thức” (Substance over Form) – đây là linh hồn của IFRS principle-based và là điểm khác biệt sâu sắc nhất so với các hệ thống kế toán truyền thống.
Bản chất hơn Hình thức là một triết lý. Nó khẳng định rằng, nếu hình thức pháp lý của một giao dịch (ví dụ: hợp đồng) khác với bản chất kinh tế thực sự của giao dịch đó, thì Báo cáo tài chính phải phản ánh bản chất kinh tế.
Ví dụ cụ thể về hình thức và bản chất: Hợp đồng mua bán hàng hóa trả chậm.
Hình thức: Đây là một giao dịch mua hàng.
Bản chất: Nếu thời gian trả chậm quá dài (ví dụ 5 năm) và không có lãi suất rõ ràng, thì giao dịch này về bản chất là việc mua hàng cộng với một khoản tài trợ (vay nợ). Theo IFRS, bạn không thể ghi nhận toàn bộ giá trị mua hàng tại thời điểm đó là chi phí. Bạn phải chiết khấu khoản thanh toán về giá trị hiện tại (Present Value) để xác định giá trị thực của hàng hóa và ghi nhận phần chênh lệch (lãi suất ngầm định) là chi phí tài chính trong suốt 5 năm.
Nguyên tắc ở đây là: Báo cáo tài chính phải phản ánh đúng thời điểm và chi phí thực sự của việc mua hàng (giá trị hiện tại) và chi phí sử dụng vốn (lãi suất ngầm định). Nếu chỉ nhìn vào hình thức, bạn sẽ làm sai lệch lợi nhuận gộp và chi phí tài chính.
Một ví dụ khác tôi thường thấy trong quá trình tái cấu trúc các tập đoàn lớn là giao dịch Thỏa thuận kiểm soát (Control Arrangements) mà không cần sở hữu đa số vốn.
Hình thức: Công ty A chỉ sở hữu 40% cổ phần của Công ty B. Về mặt cổ phần, A là cổ đông thiểu số.
Bản chất: Tuy nhiên, thông qua các thỏa thuận hợp đồng, Công ty A có quyền bổ nhiệm đa số thành viên Ban Giám đốc, quyền phủ quyết các quyết định hoạt động và tài chính quan trọng, hoặc các quyền khác cho phép A CHI PHỐI hoạt động của B.
Theo IFRS 10 (Hợp nhất Báo cáo Tài chính), nguyên tắc chi phối là “Kiểm soát” (Control). Nếu A kiểm soát B (bất kể tỷ lệ sở hữu là 40%), thì A phải hợp nhất B vào báo cáo tài chính của mình. Chuẩn mực dựa trên nguyên tắc này đã nhìn xuyên qua hình thức sở hữu cổ phần để tìm kiếm quyền lực kinh tế thực sự.
Khó khăn khi áp dụng Principle-Based đối với các doanh nghiệp vừa và nhỏ (SME)
1. Tính phức tạp của Mô hình hóa: Các SME thường không có nguồn lực (con người, hệ thống) để xây dựng các mô hình phức tạp phục vụ cho việc ước tính Fair Value, ECL, hay VIU. Việc này đòi hỏi phải thuê tư vấn bên ngoài, tăng chi phí vận hành.
2. Thiếu dữ liệu lịch sử: Việc đưa ra phán đoán hợp lý đòi hỏi phải có dữ liệu đáng tin cậy. Các SME, đặc biệt là các công ty mới thành lập hoặc hoạt động trong lĩnh vực mới, thường thiếu dữ liệu lịch sử đủ lớn để đưa ra các ước tính chính xác, ví dụ như tỷ lệ tổn thất dự kiến cho các khoản phải thu.
3. Rủi ro về tính nhất quán: Khi phụ thuộc vào phán đoán, rủi ro về tính nhất quán (Consistency) giữa các kỳ kế toán hoặc giữa các bộ phận khác nhau trong cùng một tập đoàn có thể tăng lên. Giám đốc Tài chính phải thiết lập các hướng dẫn nội bộ cực kỳ rõ ràng để đảm bảo các phán đoán được đưa ra trên cùng một nền tảng tư duy.
Để giảm bớt gánh nặng này, tổ chức IASB (Hội đồng Chuẩn mực Kế toán Quốc tế) đã ban hành IFRS for SMEs, một phiên bản đơn giản hóa của IFRS đầy đủ. Phiên bản này giữ nguyên các nguyên tắc cốt lõi (principle-based) nhưng giảm bớt các yêu cầu về đo lường và trình bày phức tạp, ví dụ, loại bỏ mô hình ECL phức tạp trong IFRS 9 mà thay bằng mô hình tổn thất đã xảy ra đơn giản hơn. Điều này cho thấy sự linh hoạt trong việc áp dụng nguyên tắc mà không làm mất đi bản chất của việc báo cáo trung thực.
Sự cần thiết của Đạo đức và Tính Chính trực (Integrity)
Trong môi trường principle-based, đạo đức nghề nghiệp và tính chính trực của người làm tài chính/kế toán là yếu tố then chốt. Khi không có một quy tắc cứng nhắc nào để “bắt lỗi” bạn, ranh giới giữa phán đoán hợp lý và thao túng số liệu trở nên rất mong manh.
Nếu một Giám đốc Tài chính muốn đẩy lợi nhuận lên cao, họ có thể sử dụng các giả định lạc quan quá mức (ví dụ: lãi suất chiết khấu thấp hơn thực tế, thời gian sử dụng tài sản kéo dài hơn thực tế) để tăng giá trị tài sản hoặc giảm chi phí. Về mặt kỹ thuật, việc này có thể không vi phạm bất kỳ quy tắc nào của IFRS, vì chúng đều là “phán đoán”. Tuy nhiên, nếu những phán đoán đó không phản ánh thực tế kinh tế, thì đây là vi phạm nguyên tắc cơ bản của IFRS: Trình bày Trung thực.
Do đó, IFRS principle-based không chỉ là một bộ chuẩn mực kỹ thuật mà còn là một bộ chuẩn mực yêu cầu về đạo đức và sự minh bạch tuyệt đối. Các nhà quản lý doanh nghiệp phải hiểu rằng, báo cáo tài chính IFRS không phải là nơi để tô hồng doanh nghiệp, mà là nơi để cung cấp bức tranh trung thực nhất có thể về sức khỏe tài chính và hiệu suất hoạt động.
Một khía cạnh mà IFRS based-on-principle đã thay đổi cách nhìn nhận của các nhà quản trị là việc đánh giá Tài sản Vô hình Tự tạo (Internally Generated Intangible Assets).
Theo VAS, việc vốn hóa tài sản vô hình tự tạo (như chi phí nghiên cứu và phát triển – R&D) là cực kỳ hạn chế. Thường thì hầu hết R&D sẽ được hạch toán vào chi phí trong kỳ.
Theo IFRS (IAS 38 – Tài sản vô hình), nguyên tắc là: Nếu chi phí R&D đáp ứng được 6 tiêu chí nghiêm ngặt về tính khả thi kỹ thuật, ý định hoàn thành, khả năng sử dụng/bán, khả năng sinh lời trong tương lai, nguồn lực sẵn có, và khả năng đo lường chi phí một cách đáng tin cậy, thì chi phí đó PHẢI được vốn hóa (giai đoạn Phát triển).
Việc áp dụng nguyên tắc này đòi hỏi đội ngũ tài chính phải làm việc cực kỳ chặt chẽ với đội ngũ kỹ thuật và quản lý cấp cao để chứng minh tính khả thi kinh tế của dự án. Không có một quy tắc nào cho bạn biết khi nào thì một dự án phần mềm đạt “khả năng sinh lời trong tương lai”. Đó là một phán đoán chuyên môn dựa trên các dự báo thị trường và chiến lược kinh doanh.
Khi doanh nghiệp quyết định vốn hóa, họ đang áp dụng nguyên tắc: Các nguồn lực được sử dụng để tạo ra lợi ích kinh tế trong tương lai phải được ghi nhận là tài sản, bất kể hình thức ban đầu của chúng là chi phí. Quyết định vốn hóa hay chi phí hóa R&D có tác động lớn đến cả Bảng cân đối (tăng tài sản) và Báo cáo Kết quả Kinh doanh (giảm chi phí trong năm hiện tại nhưng tăng chi phí phân bổ trong các năm sau).
Kết luận về IFRS dựa trên nguyên tắc
IFRS dựa trên nguyên tắc là một triết lý kế toán hiện đại, tập trung vào việc phản ánh bản chất kinh tế thực sự của giao dịch, đặt Phán đoán Chuyên môn lên hàng đầu, và yêu cầu sự Minh bạch tuyệt đối trong việc trình bày các ước tính và giả định.
Nó không phải là một tập hợp các quy tắc mới để học thuộc, mà là một ngôn ngữ mới để tư duy.
Đối với những người làm Tài chính/Kế toán, việc chuyển đổi sang IFRS principle-based là cơ hội để nâng tầm vai trò của mình từ người ghi chép thành người đưa ra các quyết định chiến lược dựa trên dữ liệu. Chúng ta phải trang bị cho mình không chỉ kiến thức chuyên môn sâu rộng về chuẩn mực mà còn cả sự hiểu biết thấu đáo về mô hình kinh doanh, rủi ro thị trường và chiến lược phát triển của doanh nghiệp.
Đối với các nhà quản lý và lãnh đạo, việc hiểu IFRS based-on-principle giúp họ nhận ra rằng sự “đẹp đẽ” của báo cáo tài chính không đến từ việc lách luật, mà đến từ việc áp dụng các nguyên tắc trung thực và minh bạch nhất quán, điều này cuối cùng sẽ xây dựng niềm tin vững chắc với nhà đầu tư và đối tác. Mục tiêu cuối cùng của IFRS là tạo ra một ngôn ngữ kế toán toàn cầu, hiệu quả, và quan trọng nhất là trung thực.
Sự chuyển đổi này, mặc dù đầy thách thức, nhưng là bước đi tất yếu để các doanh nghiệp Việt Nam, từ những start-up công nghệ đột phá cho đến những tập đoàn lớn như FPT, thực sự hội nhập sâu rộng vào nền kinh tế thế giới. Hãy chuẩn bị tinh thần và kiến thức để làm chủ nghệ thuật phán đoán này.
#GócChillViệtNam #reboostlab #taichinhketoan #reboostlabcom #IFRSPrinciples #KetoanQuocTe #PhanDoanChuyenMon #FPT
