Skip to content
PHẦN IV – LỰA CHỌN: BERNOULLI NGHI RẰNG GIÁ TRỊ TIỀN GIẢM DẦN THEO MỨC GIÀU CÓ
Chương 25 với tiêu đề Sai lầm của Bernoulli mở đầu cho Phần IV của cuốn sách Tư duy nhanh và chậm, xoay quanh một phát kiến từng làm thay đổi lịch sử kinh tế học: Daniel Bernoulli cho rằng tâm lý con người không định giá tiền bạc bằng con số tuyệt đối, mà phụ thuộc vào mức độ giàu có hiện tại của họ. Một khoản tiền cố định sẽ mang lại niềm vui lớn cho kẻ nghèo khổ nhưng chỉ tạo ra sự dửng dưng đối với một bậc phú hộ.
Khi gấp lại những trang viết thuộc Phần III của cuốn sách, nơi Daniel Kahneman dẫn dắt chúng ta qua những ảo tưởng về sự hiểu biết, sự tự tin thái quá của các chuyên gia và cái bẫy của việc tin rằng những gì ta thấy là tất cả những gì đang tồn tại, người ta dễ rơi vào trạng thái hoang mang nhẹ. Chúng ta nhận ra mình đã dành nửa đời người để tự huyễn hoặc về năng lực dự đoán tương lai, về sự sáng suốt trong các quyết định lớn nhỏ. Nhưng Kahneman không dừng lại ở việc đập tan ảo tưởng. Bước sang Phần IV về chủ đề Lựa chọn, tác giả đưa chúng ta vào một chiến trường thực sự, nơi các quyết định không còn nằm trên lý thuyết mà được đo đếm bằng máu, nước mắt, cơ đồ và tài sản. Và để bắt đầu cuộc hành trình này, ông chọn điểm tựa là Chương 25, quay ngược thời gian về năm 1738 để đối thoại với Daniel Bernoulli, người đã đặt nền móng cho cách loài người hiểu về giá trị của sự lựa chọn.
Trước khi Bernoulli xuất hiện, giới học giả nhìn nhận các quyết định rủi ro dựa trên giá trị kỳ vọng thuần túy của toán học. Nếu bạn có 50% cơ hội nhận 100 triệu và 50% cơ hội không nhận được gì, giá trị toán học của cơ hội đó là 50 triệu. Nhưng thực tế đời sống chưa bao giờ vận hành bằng những con số vô cảm như thế. Bernoulli là người đầu tiên nhận ra sự chênh lệch sâu sắc giữa giá trị khách quan của đồng tiền và giá trị tâm lý, hay cái mà ông gọi là dụng ích đối với người sở hữu nó.
Ý tưởng cốt lõi của Bernoulli rất đơn giản nhưng mang tính cách mạng: Mức độ gia tăng giá trị tâm lý của tiền tệ sẽ giảm dần khi tổng tài sản của một người tăng lên. Hãy hình dung một người đang miệt mài tích lũy từng đồng lẻ để duy trì sự sống. Nếu người đó bất ngờ nhận được thêm 10 triệu đồng, đời sống của họ sẽ ngay lập tức thay đổi. Bữa ăn có thịt, gánh nặng nợ nần nhẹ bớt, nụ cười trở lại trên bờ môi căng thẳng. 10 triệu đồng ấy có giá trị tâm lý vô cùng to lớn, một đòn bẩy làm thay đổi cục diện cuộc sống. Nhưng cũng 10 triệu đồng đó, nếu đem trao cho một người đang nắm trong tay 100 tỷ đồng, nó hoàn toàn vô hình. Nó không làm họ vui hơn, không làm bữa ăn của họ sang trọng hơn, cũng chẳng làm thay đổi một quyết định đầu tư nào của họ. Vẫn là 10 triệu đồng, nhưng giá trị tâm lý của nó đã bị triệt tiêu bởi sự giàu có sẵn có.
Bernoulli đã dùng hàm lôgarit để mô tả hiện tượng này. Sự khác biệt tâm lý giữa một người có 1 triệu và một người có 10 triệu cũng tương đương với sự khác biệt giữa một người có 10 triệu và một người có 100 triệu. Mỗi lần tài sản nhân lên một hệ số, mức độ hài lòng tâm lý mới tăng thêm một đơn vị cố định. Nhìn từ góc độ này, Bernoulli đã giải thích được tại sao con người lại ghét rủi ro và tại sao kẻ nghèo lại sẵn sàng mua bảo hiểm hoặc bán đi cơ hội lớn để lấy sự an toàn. Với người nghèo, việc mất đi một phần tài sản nhỏ cũng gây ra nỗi đau đỡn tâm lý lớn hơn nhiều so với niềm vui nếu họ kiếm thêm được một khoản tương đương.
Nhiều người đọc đến đây sẽ trầm ồ thán phục sự minh triết của Bernoulli. Nhưng góc nhìn của một người đã chứng kiến bao thăng trầm, bao cuộc kiến tạo và sụp đổ của những đế chế thương trường hay những ván cờ quyền lực sẽ thấy điều mà Daniel Kahneman đã nhìn ra: Bernoulli đã đúng, nhưng ông chỉ đúng một nửa. Và cái nửa còn lại bị bỏ sót ấy chính là một lỗ hổng chí mạng.
Lỗi sai của Bernoulli nằm ở chỗ ông coi giá trị tâm lý của tài sản chỉ phụ thuộc vào trạng thái tài sản hiện tại, mà bỏ qua hoàn toàn điểm tham chiếu, tức là lịch sử và điểm xuất phát của con người đó.
Để thấy rõ sai lầm này, Kahneman đã đưa ra một ví dụ kinh điển. Hãy tưởng tượng hôm nay hai người cùng sở hữu một tài sản trị giá 5 triệu đô la. Theo mô hình của Bernoulli, cả hai người này sẽ có mức độ hài lòng tâm lý hoàn toàn giống nhau vì họ đang đứng ở cùng một cột mốc tài sản. Nhưng thực tế thì sao? Ngày hôm qua, người thứ nhất đang có 1 triệu đô la và hôm nay vừa tăng lên 5 triệu đô la. Người thứ hai ngày hôm qua có 9 triệu đô la và hôm nay vừa tụt xuống còn 5 triệu đô la.
Liệu hai con người này có cùng một trạng thái tâm lý? Tuyệt đối không. Người thứ nhất đang sống trong sự hân hoan đỉnh điểm của chiến thắng, cảm thấy cuộc đời mở ra vô vàn cơ hội. Người thứ hai lại đang chìm trong sự phẫn uất, đau đớn và cảm giác mất mát ghê gớm. Bernoulli nhìn thấy con số 5 triệu đô la tĩnh tại, nhưng ông không nhìn thấy dòng chảy của thời gian và vết cắt của sự thay đổi. Ông nhìn thấy trạng thái, nhưng bỏ qua điểm tham chiếu.
Điểm mù này của Bernoulli không chỉ là một lý thuyết kinh tế bị hổng, mà nó phản ánh một sự thật trần trụi về bản chất con người mà bất kỳ ai từng trải qua những biến động lớn của đời người đều phải thừa nhận. Con người không phản ứng với trạng thái tuyệt đối của sự vật. Con người phản ứng với sự thay đổi so với điểm tham chiếu mà họ đang bám chấp vào.
Nghệ thuật ứng xử và quản trị cuộc sống nằm chính ở việc thấu hiểu điểm tham chiếu này. Trong hành trình chèo lái những tổ chức lớn, đàm phán những thương vụ sinh tử hay đơn giản là thu phục lòng người, kẻ nắm đằng giôi không bao giờ nhìn vào những gì đối phương đang có trên giấy tờ. Kẻ khôn ngoan sẽ nhìn vào điểm tham chiếu trong đầu đối phương.
Khi bạn muốn thuyết phục một đối tác hay chiêu mộ một nhân tài, việc đưa ra một mức đãi ngộ cao không hẳn sẽ mang lại sự hài lòng. Nếu mức đãi ngộ đó thấp hơn điểm tham chiếu tức là kỳ vọng hoặc thu nhập quá khứ của họ, họ sẽ cảm thấy bị xúc phạm và tổn thương, dù số tiền đó đủ cho họ sống xa hoa cả đời. Ngược lại, một sự gia tăng nhỏ nhưng vượt trên điểm tham chiếu lại có thể tạo ra sự trung thành vô hạn. Sự thỏa mãn của con người chưa bao giờ nằm ở con số thực tế, nó nằm ở khoảng cách giữa thực tế và điểm tham chiếu.
Trong kinh doanh và quản trị, lý thuyết về điểm tham chiếu và sự giảm dần giá trị tâm lý của tiền bạc mang lại những bài học sâu sắc về cách thiết lập cơ chế thưởng phạt và tạo động lực. Nhiều nhà lãnh đạo lầm tưởng rằng chỉ cần dùng tiền là có thể giải quyết mọi bài toán nhân sự. Họ vung tiền ra để giữ chân những người ở vị trí cao nhất, nhưng lại ngạc nhiên khi thấy hiệu quả công việc không tăng lên tương ứng. Họ quên mất định luật của Bernoulli: Khi một cá nhân đã tích lũy đến một ngưỡng tài sản hoặc thu nhập nào đó, thêm một lượng tiền cố định không còn tạo ra tác động tâm lý đủ lớn để kích hoạt sự cống hiến. Đối với những người ở vị trí đó, điểm tham chiếu của họ đã dịch chuyển. Cái họ tìm kiếm không còn là giá trị dụng ích của tiền bạc, mà là sự tôn trọng, vị thế, tầm ảnh hưởng hoặc sự thử thách vượt qua giới hạn của bản thân.
Ngược lại, đối với những nhân sự ở cấp cơ sở, nơi mỗi đồng lương đều gắn liền với chất lượng cuộc sống hàng ngày, từng khoản thưởng nhỏ lại có giá trị tâm lý cực kỳ to lớn. Một nhà quản trị có cái nhìn thấu đáo sẽ biết cách phân bổ nguồn lực sao cho giá trị tâm lý thu về là tối đa, thay vì rải tiền một cách vô cảm theo các công thức cứng nhắc.
Sâu xa hơn, khi nhìn vào sự suy giảm giá trị tâm lý của tiền bạc, người ta bắt đầu nhận ra sự giới hạn của vật chất đối với hạnh phúc con người. Khi tích lũy tài sản đạt đến một mức độ nào đó, đường cong dụng ích sẽ đi ngang. Con người rơi vào cái bẫy của sự thích nghi. Chiếc xe sang thứ nhất mang lại sự ngỡ ngàng, chiếc xe thứ hai mang lại sự hài lòng, và đến chiếc xe thứ mười, nó chỉ còn là một khối kim loại chiếm chỗ trong gara. Nếu một người không chủ động kiểm soát điểm tham chiếu của chính mình, họ sẽ bị cuốn vào một vòng xoáy vô tận: Tích lũy nhiều hơn để tìm lại cảm giác hân hoan ban đầu, nhưng càng tích lũy thì cảm giác đó lại càng khó tìm kiếm.
Trong cuộc chiến nội tâm, tâm hồn độ lượng và sâu sắc của một người trải đời thể hiện ở khả năng làm chủ điểm tham chiếu của bản thân. Những người từng đi qua giông bão, từng đứng trên đỉnh cao của tiền tài và danh vọng rồi lại nhìn thấy tất cả trôi qua như một trận mưa rào, sẽ hiểu rằng bi kịch lớn nhất của con người không phải là việc họ có bao nhiêu, mà là việc họ để cho điểm tham chiếu của mình leo leo quá cao so với thực tại.
Nếu bạn đặt điểm tham chiếu của mình ở sự hoàn hảo, ở việc mọi người phải tung hô mình, ở việc tài khoản phải luôn tăng trưởng không dừng, thì bất kỳ sự sụt giảm nhỏ nào cũng sẽ biến thành một cơn thảm họa tâm lý. Bạn sẽ trở thành người thứ hai trong ví dụ của Kahneman: Có 5 triệu đô la trong tay nhưng vẫn sống trong địa ngục của sự mất mát. Ngược lại, nếu bạn biết cách hạ thấp điểm tham chiếu, biết trân trọng những gì đang có như một món quà từ sự ngẫu nhiên của cuộc đời, bạn sẽ luôn tìm thấy sự bình an ngay cả khi đối mặt với thất bại.
Ý niệm này liên kết trực tiếp với những gì Kahneman đã cảnh báo trong Phần III về sự tự tin thái quá. Con người thường tin rằng họ kiểm soát được vận mệnh, tin rằng sự giàu có của họ là kết quả của sự thông thái thuần túy. Nhưng khi khủng hoảng xảy ra, khi thị trường đảo chiều hoặc biến cố đời sống ập đến, điểm tham chiếu cứng nhắc chính là thứ đập tan sự kiên cường của họ. Kẻ không thể chấp nhận việc điểm tham chiếu của mình bị kéo xuống sẽ là kẻ dễ đưa ra những quyết định điên rồ nhất. Họ sẽ đánh cược toàn bộ những gì còn lại chỉ để cố gắng quay trở về điểm tham chiếu cũ, và đó là lúc những bi kịch hoàn toàn sụp đổ xảy ra.
Trong nghệ thuật đối nhân xử thế và ứng xử với đối thủ, sự hiểu biết về sai lầm của Bernoulli và điểm tham chiếu là một vũ khí thầm lặng nhưng cực kỳ hiệu quả. Một người nắm giữ cục diện sẽ không bao giờ dồn đối thủ vào thế mất sạch, bởi khi một người bị tước đoạt toàn bộ, điểm tham chiếu của họ sẽ rơi xuống đáy. Khi không còn gì để mất, tâm lý ghét rủi ro sẽ hoàn toàn biến mất, nhường chỗ cho sự liều mạng vô căn cứ. Người khôn ngoan luôn biết cách để lại cho đối thủ một con đường sống, một điểm tựa tối thiểu để đối thủ cảm thấy họ vẫn còn thứ để giữ gìn, từ đó duy trì sự kiểm soát đối với hành vi của đối phương.
Tương tự, trong các cuộc thương lượng, việc thay đổi điểm tham chiếu của đối phương trước khi đưa ra đề nghị chính thức là một nghệ thuật tối cao. Nếu bạn để đối phương bước vào phòng đàm phán với một kỳ vọng quá cao, dù bạn có nhượng bộ đến đâu, đề nghị của bạn vẫn bị coi là một sự tổn thất đối với họ. Nhưng nếu bạn khéo léo điều chỉnh kỳ vọng của họ từ trước, giúp họ nhìn thấy những rủi ro và thực tế phũ phàng, thì ngay cả một nhượng bộ nhỏ của bạn cũng sẽ được họ đón nhận như một sự cứu rỗi.
Tư duy nhanh và chậm thông qua góc nhìn mổ xẻ của Daniel Kahneman về Bernoulli không đơn thuần là một cuốn sách hướng dẫn tâm lý học hay kinh tế học hành vi. Đó là một tấm gương phản chiếu sự vi diệu và hẹp hòi của trí tuệ con người. Chúng ta luôn tự hào mình là sinh vật có lý trí, nhưng cấu trúc não bộ và cơ chế đánh giá giá trị của chúng ta lại bị chi phối bởi những thiên kiến đã được lập trình từ hàng triệu năm tiến hóa. System 1 luôn vội vã cảm nhận sự tổn thất hay thăng tiến dựa trên điểm tham chiếu gần nhất, trong khi System 2 lười biếng lại thường chấp nhận những mô hình đơn giản hóa như của Bernoulli mà không chịu đào sâu vào bối cảnh phức tạp của thực tế.
Hiểu được điều này, chúng ta nhìn nhận cuộc đời bằng một sự thấu cảm rộng lớn hơn. Ta không còn dễ dàng phán xét sự tham lam hay sự sợ hãi của người khác, vì ta hiểu rằng họ đang bị giam cầm trong điểm tham chiếu của chính họ. Một vị lãnh đạo phẫn nộ vì bị cắt giảm một phần nhỏ ngân sách không phải vì họ thiếu tiền, mà vì điểm tham chiếu về quyền lực của họ bị đe dọa. Một người công nhân thất vọng vì khoản tiền thưởng cuối năm không như ý không phải vì họ không biết ơn, mà vì họ đã lỡ xây dựng một điểm tham chiếu dựa trên những lời đồn đoán.
Sống ở đời, trải qua đủ những đắng cay ngọt bùi, điều quý giá nhất không phải là việc tích lũy được bao nhiêu tài sản để đẩy đường cong dụng ích của Bernoulli lên cao hơn, mà là khả năng làm chủ các điểm tham chiếu trong tâm trí mình. Biết tự tại khi ở trên đỉnh cao, không để sự kiêu ngạo làm mù mắt; và biết kiên cường khi ở dưới đáy sâu, không để sự mất mát làm tan nát tâm hồn.
Khi bạn nhìn xuyên qua được những con số, nhìn xuyên qua những danh xưng và địa vị, bạn sẽ thấy thế giới này vận hành bằng những con sóng cảm xúc không ngừng biến đổi xung quanh các điểm tham chiếu vô hình. Kẻ thấu hiểu được điều đó sẽ không còn bị cuốn theo những trận phong ba của lòng tham và sự sợ hãi. Họ đứng vững vàng trên mặt đất, mỉm cười nhìn dòng đời cuồn cuộn chảy, biết rõ điều gì là thực giá trị và điều gì chỉ là ảo ảnh của những phép tính tâm lý dở dang.
Những trang sách của Kahneman về Bernoulli chính là một lời nhắc nhở tĩnh lặng dành cho những ai đang mải mê đuổi theo những cột mốc tuyệt đối. Đừng để những con số đánh lừa. Đừng để tâm trí bị giam cầm trong những điểm tham chiếu do chính mình hoặc người khác dựng lên. Sự tự do thực sự chỉ bắt đầu khi chúng ta nhìn thấu được cơ chế vận hành của chính mình, bước ra khỏi những cái bẫy tư duy, và sống với một tâm thế rộng mở, dung chứa cả chiến thắng lẫn thất bại như hai mặt không thể tách rời của một dòng sông.
#TuDuyNhanhVaCham #KinhTeHocHanhVi #Bernoulli #DanielKahneman #DiemThamChieu
