Skip to content
Nếu bạn đang hì hục trên con đường xây dựng sự nghiệp, dù là một cô cậu sinh viên đang ấp ủ ý tưởng triệu đô, một Founder đang vật lộn với vòng gọi vốn Series A, hay thậm chí là một Giám đốc điều hành đang đau đầu tìm kiếm động lực tăng trưởng mới cho doanh nghiệp đã niêm yết, chắc chắn bạn đã nghe qua câu chuyện về Israel, “Quốc gia Khởi nghiệp” (Start-up Nation). Cái cách mà đất nước nhỏ bé, đầy rẫy hiểm nguy và thiếu thốn tài nguyên này lại có thể sản sinh ra mật độ startup, số lượng kỳ lân và công nghệ đột phá hàng đầu thế giới luôn là một case study kinh điển, khiến nhiều quốc gia khác phải ghen tị và cố gắng sao chép. Hôm nay, chúng ta sẽ cùng nhau “mổ xẻ” một góc nhìn căn cốt mà cuốn sách đã chỉ ra: Khởi nghiệp không phải là một chiến dịch, một mục tiêu KPI ngắn hạn, hay một sự kiện hoành tráng diễn ra mỗi quý, mà nó phải là một bản năng dân tộc, một mạch máu chảy trong văn hóa, hay nói thẳng ra là, Khởi nghiệp như một bản năng dân tộc – cốt lõi của Chương Một: The Little Nation That Could. Đây chính là điểm khác biệt sâu sắc nhất giữa việc “chơi khởi nghiệp” và “sống khởi nghiệp”.
Phần lớn mọi người, đặc biệt là những người mới chập chững bước vào ngành, hay các nhà hoạch định chính sách thích hiệu ứng hào nhoáng, thường nhầm lẫn giữa “phong trào khởi nghiệp” và “văn hóa khởi nghiệp”. Điều này giống như bạn nhầm lẫn giữa việc mua một thẻ tập gym giảm giá và việc thay đổi hoàn toàn lối sống, ăn uống lành mạnh và tập luyện bền bỉ trong suốt 20 năm. Phong trào, về bản chất, là sự bùng nổ của năng lượng, sự tập trung nguồn lực lớn trong một khoảng thời gian ngắn, thường đi kèm với những thuật ngữ thời thượng, những hội thảo rầm rộ, những cuộc thi gọi vốn diễn ra hàng loạt, và kết thúc bằng những bài báo ca ngợi thành công hoặc im lặng khi thất bại. Nhưng giống như mọi phong trào khác, nó có tính thời điểm, có tính chu kỳ, dễ bị ảnh hưởng bởi tâm lý đám đông và thường chết yểu khi dòng vốn đầu tư mạo hiểm chuyển hướng sang một lĩnh vực nóng hổi khác (hôm nay là AI, ngày mai có thể là Metaverse, ngày kia lại quay về Bán lẻ truyền thống). Đó là khởi nghiệp theo kiểu “hớt váng”, theo kiểu “lên đồng” – nhanh, sôi nổi, nhưng thiếu đi sự bền vững về mặt hệ thống.
Ngược lại, văn hóa khởi nghiệp lại là một cấu trúc ngầm, một hệ điều hành xã hội. Văn hóa này định hình cách con người tư duy, cách họ tương tác, cách họ chấp nhận rủi ro, và quan trọng nhất, cách họ đối diện và học hỏi từ thất bại. Nếu phong trào là cái ngọn, thì văn hóa chính là cái gốc, cái nền tảng vững chắc mà không có nó, mọi công trình startup xây dựng lên sẽ nhanh chóng sụp đổ khi gió bão tài chính thổi qua. Với kinh nghiệm tham gia tư vấn tái cấu trúc cho hàng chục doanh nghiệp, từ các SME đang tìm lối thoát cho đến các tập đoàn đa quốc gia cần “làm mới” bộ máy đã cũ kỹ, tôi nhận thấy rằng, vấn đề của họ chưa bao giờ chỉ nằm ở việc thiếu vốn hay thiếu công nghệ; vấn đề cốt lõi luôn nằm ở sự trì trệ trong văn hóa. Bạn không thể yêu cầu nhân viên “sáng tạo và bứt phá” khi hệ thống thưởng phạt của bạn luôn trừng phạt sự mạo hiểm và tôn vinh sự an toàn.
Vậy, Israel đã làm gì để biến khởi nghiệp thành văn hóa, thành “bản năng dân tộc”? Cuốn Quốc Gia Khởi Nghiệp phân tích rất sâu sắc về vai trò của ba trụ cột quan trọng, không phải chỉ riêng về công nghệ hay tiền bạc.
Thứ nhất, đó là tính cấp thiết, nhu cầu sinh tồn và sự khan hiếm tài nguyên. Khi bạn là một quốc gia nhỏ bé, bị bao vây và không có tài nguyên thiên nhiên dồi dào, bạn buộc phải nghĩ lớn, nghĩ khác biệt, và luôn ở trong trạng thái “bất ổn” tích cực. Sự thiếu hụt không phải là trở ngại, mà là chất xúc tác mạnh mẽ nhất cho sự đổi mới. Trong môi trường doanh nghiệp, điều này có nghĩa là gì? Nếu bạn là một startup, việc bị giới hạn về vốn và nhân lực buộc bạn phải tìm ra giải pháp thông minh và hiệu quả hơn gấp mười lần so với các đối thủ có nguồn lực vô tận. Khi một doanh nghiệp lớn quyết định tái cấu trúc, việc cắt giảm các bộ phận cồng kềnh, loại bỏ các quy trình thừa thãi không phải là hành động tiêu cực, mà là hành động đưa doanh nghiệp vào trạng thái “tính cấp thiết” nhân tạo. Chỉ khi thấy được gánh nặng của sự lãng phí và cảm nhận được sự cần thiết phải thay đổi, văn hóa sáng tạo mới thực sự trỗi dậy. Ngược lại, những công ty chìm trong sự tự mãn và nguồn lực dư thừa thường là nơi sự đổi mới chết đi đầu tiên. Họ coi đổi mới là một bộ phận tách biệt (Innovation Lab) chứ không phải là DNA của cả tổ chức.
Thứ hai, đó là vai trò của quân đội, cụ thể là Lực lượng Phòng vệ Israel (IDF). Nghe có vẻ lạ lùng, nhưng IDF không chỉ là một tổ chức phòng thủ mà còn là một vườn ươm văn hóa khởi nghiệp vĩ đại nhất thế giới. Dịch vụ quân sự bắt buộc, đặc biệt là trong các đơn vị công nghệ tinh nhuệ (như Unit 8200), không chỉ dạy kỹ năng mã hóa hay phân tích dữ liệu, mà còn dạy những bài học quản trị không có trong bất kỳ trường kinh doanh nào: Giao nhiệm vụ tối thượng, giải quyết vấn đề dưới áp lực thời gian khủng khiếp, và khả năng điều hành các dự án phức tạp với nguồn lực cực kỳ hạn chế. Quan trọng hơn, trong quân đội Israel, hệ thống cấp bậc rất phẳng. Một chiến sĩ trẻ có thể thách thức, thậm chí tranh cãi gay gắt về quyết định của chỉ huy nếu họ có bằng chứng hoặc giải pháp tốt hơn. Sự “Chutzpah” (sự trơ trẽn, táo tợn, hay sự cả gan tích cực) này, một nét văn hóa Do Thái sâu sắc, được rèn giũa và trở thành một phần không thể thiếu của tinh thần khởi nghiệp.
Hãy thử áp dụng điều này vào doanh nghiệp của bạn: Bạn có chấp nhận một nhân viên Gen Z dám phản biện lại CEO về chiến lược kinh doanh không? Hay bạn xây dựng một văn hóa “yes, sir” (vâng, sếp) nơi mọi ý tưởng đột phá đều bị bóp nghẹt dưới áp lực của sự tôn ti trật tự? Văn hóa khởi nghiệp đòi hỏi sự tôn trọng ý tưởng hơn là sự tôn trọng chức danh. Điều này đặc biệt quan trọng khi tôi tư vấn cho các doanh nghiệp gia đình hoặc các doanh nghiệp châu Á lâu đời, nơi “trọng tình, trọng tuổi tác” có thể là một trở ngại lớn cho việc chấp nhận rủi ro và thử nghiệm. Để tạo ra văn hóa khởi nghiệp, các Giám đốc điều hành phải học cách chấp nhận và thậm chí khuyến khích sự “Chutzpah có kiểm soát” này, biến nó thành một nguồn năng lượng sáng tạo thay vì coi đó là sự thiếu tôn trọng.
Thứ ba, sự chấp nhận thất bại như một huy hiệu danh dự. Nếu bạn coi khởi nghiệp là một phong trào, thất bại là một tai họa, một sự xấu hổ cần phải giấu kín. Nhưng nếu bạn coi nó là văn hóa, thất bại là một chi phí bắt buộc phải trả cho việc học hỏi, là một “data point” quý giá, chứ không phải là bản án tử hình cho sự nghiệp của bạn. Ở Israel, một founder đã thất bại và đứng dậy làm lại sẽ được các nhà đầu tư kính trọng hơn là một người chưa từng thử nghiệm. Tại sao? Bởi vì họ đã có kinh nghiệm thực chiến, họ đã biết được những cái “không nên làm” và đã chứng minh được khả năng phục hồi (resilience).
Điều này đòi hỏi sự thay đổi tư duy sâu sắc từ cấp độ chính phủ, nhà đầu tư, đến từng cá nhân. Khi tôi hỗ trợ các Startup gọi vốn, điều tôi thường nhắc nhở các founder là: Đừng cố tô vẽ bức tranh màu hồng hoàn hảo, hãy trung thực về những rủi ro và những lần vấp ngã đã qua, và quan trọng hơn, hãy chứng minh bạn đã học được gì từ những lần vấp ngã đó. Một nhà đầu tư chuyên nghiệp (VC) sẽ không chỉ mua ý tưởng, họ mua kinh nghiệm của bạn. Nếu bạn chưa từng thất bại, có lẽ bạn chưa thử nghiệm đủ. Văn hóa chấp nhận thất bại là một cuộc cách mạng tâm lý: Nó giải phóng các nhà sáng lập khỏi nỗi sợ hãi xã hội và cho phép họ thử nghiệm những ý tưởng điên rồ nhất mà không cần lo lắng về sự phán xét từ hàng xóm hay gia đình.
Vậy, làm thế nào để chúng ta, những người không sinh ra ở Israel, không trải qua sự huấn luyện quân sự khắc nghiệt như họ, có thể tạo dựng được “bản năng dân tộc” này trong doanh nghiệp hoặc cộng đồng của mình?
Đối với các Founder và Startup:
Bạn cần phải biến startup của mình thành một phòng thí nghiệm văn hóa. Văn hóa không phải là những khẩu hiệu dán trên tường, mà là cách bạn đưa ra quyết định khi khủng hoảng, cách bạn phản ứng khi có lỗi sai xảy ra, và cách bạn sa thải (hoặc không sa thải) những người đã thử nghiệm thất bại. Hãy loại bỏ “văn hóa họp hành vô bổ” và thay thế bằng “văn hóa hành động và thử nghiệm nhanh”. Hãy áp dụng tư duy “minimum viable product” (MVP) vào mọi thứ, kể cả các quy trình nội bộ. Đừng đợi đến khi mọi thứ hoàn hảo mới triển khai; hãy chấp nhận sai sót nhỏ để tránh những thất bại lớn. Tư duy này, khi được thực hiện nhất quán, sẽ dần dà biến tổ chức của bạn từ một “công ty” thành một “văn hóa khởi nghiệp” thu nhỏ. Bạn phải là người đầu tiên thể hiện sự “Chutzpah” khi đối diện với các đối thủ lớn hơn, nhưng cũng phải là người đầu tiên nhận trách nhiệm khi ý tưởng của mình sai.
Đối với các Doanh nghiệp lớn (MNCs & Established Corporations):
Đây là nơi thách thức lớn nhất. Các doanh nghiệp lớn thường bị mắc kẹt trong “cái bẫy thành công” – thành công trong quá khứ tạo ra sự cứng nhắc trong hiện tại. Để khơi dậy văn hóa khởi nghiệp (Intrapreneurship) trong một tổ chức khổng lồ, cần phải thực hiện Tái Cấu Trúc Văn Hóa mạnh mẽ, không chỉ là tái cấu trúc tài chính hay nhân sự.
Thứ nhất, phân quyền (Decentralization) là chìa khóa. Bạn phải trao quyền ra quyết định (và chấp nhận rủi ro) cho các đơn vị nhỏ hơn, thậm chí là các nhóm dự án “được bảo hộ” (Skunkworks) hoạt động độc lập với quy trình cồng kềnh của công ty mẹ. Điều này tạo ra “tính cấp thiết” nhân tạo trong các đơn vị đó, giống như một startup mới thành lập. Họ phải chiến đấu để tồn tại, không thể dựa dẫm vào ngân sách chung.
Thứ hai, thay đổi hệ thống khen thưởng. Nếu bạn thưởng cho người không phạm sai lầm nhiều hơn người tạo ra đột phá, bạn sẽ chỉ có một tổ chức trì trệ. Hệ thống KPI và đánh giá hiệu suất (Performance Review) cần phải tích hợp yếu tố Rủi ro Có Tính Toán (Calculated Risk) và Bài Học Rút Ra (Learned Lessons) như một metric quan trọng. Thậm chí, bạn có thể tạo ra giải thưởng “Smartest Failure of the Year” (Thất bại thông minh nhất năm) để công khai vinh danh những nỗ lực đã mang lại bài học quan trọng cho toàn bộ tổ chức, dù kết quả kinh doanh cuối cùng là âm. Điều này giúp loại bỏ sự sợ hãi vốn đã ăn sâu vào bộ máy.
Thứ ba, áp dụng “chính sách mở cửa”. CEO và Ban Giám đốc phải mở lòng tiếp nhận những ý tưởng thách thức từ cấp dưới, đặc biệt là những người trẻ. Hãy dành thời gian cố định hàng tuần cho các cuộc họp “phản biện không cấp bậc” (Rank-less Debate Sessions), nơi chức danh bị gỡ bỏ và chỉ có chất lượng ý tưởng được xem xét. Nếu bạn là một Giám đốc điều hành kỳ cựu, việc lắng nghe một sinh viên mới ra trường nói rằng mô hình kinh doanh cốt lõi của bạn đã lỗi thời có thể khó nuốt, nhưng đó là điều bắt buộc để văn hóa đổi mới được nuôi dưỡng.
Nếu chúng ta không xem Khởi nghiệp là văn hóa, mà chỉ là phong trào, thì hậu quả sẽ vô cùng nặng nề và lãng phí nguồn lực xã hội. Khi khởi nghiệp chỉ là phong trào, chúng ta thấy hiện tượng “FOMO” (Fear of Missing Out – Sợ bị bỏ lỡ) lan tràn trong giới đầu tư và các startup chỉ chạy theo các vòng gọi vốn (fundraising rounds) thay vì tạo ra giá trị thực (real value creation). Định giá (valuation) trở thành mục tiêu tối thượng, chứ không phải lợi nhuận (profitability) hay dòng tiền (cash flow). Điều này tạo ra một “bong bóng” nơi các startup có mô hình kinh doanh không bền vững vẫn tồn tại nhờ dòng tiền mạo hiểm vô tội vạ. Kết quả là sự ra đời của nhiều “Zombie Startup” – những công ty đã chết trên thực tế nhưng vẫn được duy trì bằng các vòng gọi vốn cứu trợ chỉ để giữ vững định giá ảo. Khi bong bóng vỡ, không chỉ các nhà đầu tư thua lỗ, mà lòng tin vào hệ sinh thái cũng bị hủy hoại, và quan trọng nhất, các tài năng trẻ nhìn thấy thất bại của phong trào và quay trở lại với những công việc an toàn, giết chết mầm mống của văn hóa khởi nghiệp trong tương lai.
Việc xây dựng một văn hóa khởi nghiệp đòi hỏi sự kiên nhẫn qua nhiều thế hệ, giống như cách người Israel đã làm. Nó không phải là công việc của một Bộ, một Quỹ, hay một Giám đốc điều hành duy nhất, mà là sự đồng lòng của toàn bộ hệ sinh thái: Chính phủ tạo ra hành lang pháp lý linh hoạt cho thử nghiệm (regulatory sandbox), các trường đại học dạy sinh viên cách giải quyết vấn đề chứ không chỉ là học thuộc lòng, các nhà đầu tư sẵn lòng cấp vốn cho kinh nghiệm thất bại, và quan trọng nhất, các bậc phụ huynh và xã hội phải ngừng coi việc làm thuê là sự an toàn duy nhất và coi việc sáng tạo là một con đường sự nghiệp danh giá.
Nói tóm lại, “Quốc Gia Khởi Nghiệp” không phải là một cuốn sách về cách gọi vốn nhanh nhất, hay cách phát triển sản phẩm công nghệ cao. Nó là một cuốn sách về Văn Hóa Học. Nó dạy chúng ta rằng, nếu bạn muốn trở thành một trung tâm đổi mới thực sự, bạn không cần phải cố gắng “bắt chước” các sự kiện khởi nghiệp hoành tráng của Thung lũng Silicon hay Trung Quốc. Bạn cần phải học cách Israel sử dụng những yếu tố văn hóa sâu sắc nhất của họ—sự cấp thiết, sự trơ trẽn Chutzpah, và sự chấp nhận thất bại như một quá trình—để biến Khởi nghiệp thành một bản năng không thể tách rời.
Khởi nghiệp là một cuộc chạy marathon, không phải một cuộc chạy nước rút. Nếu nó chỉ là phong trào, bạn chỉ cần một đôi giày đẹp và một đường đua thoáng đãng. Nếu nó là văn hóa, bạn cần phải thay đổi cấu trúc xương, cơ bắp và cả hơi thở của mình. Với tư cách là người đã chứng kiến nhiều phong trào lên và xuống trên thị trường quốc tế, tôi tin rằng, chỉ khi nào chúng ta thấm nhuần được triết lý này, đất nước và doanh nghiệp của chúng ta mới có thể tạo ra những giá trị bền vững, không chỉ là những thành công nhất thời trên mặt báo. Đây là lúc chúng ta ngừng “chơi khởi nghiệp” và bắt đầu “sống khởi nghiệp”.
