Skip to content
PHẦN II – HEURISTICS VÀ THIÊN KIẾN: CÁCH KHẮC PHỤC: GHI LẠI DỰ ĐOÁN TRƯỚC KHI SỰ KIỆN XẢY RA
Chương 18 với tiêu đề Hiểu ngược bóc trần ảo tưởng về sự thông suốt của trí tuệ con người sau khi sự việc đã an bài, nơi chúng ta dễ dàng rơi vào bẫy tự lừa dối rằng mình đã biết trước mọi chuyện. Để thoát khỏi vòng lặp của thiên kiến nhận thức muộn này, Daniel Kahneman đã đưa ra một liều thuốc giải vô cùng thực tế và mạnh mẽ: chủ động ghi chép lại một cách chi tiết những dự đoán của bản thân trước khi sự kiện thực sự diễn ra.
Khi đi qua đủ những thăng trầm của cuộc đời, chứng kiến bao thịnh suy của các tập đoàn lớn, sự thành bại của những ván bài nhân sự hay những quyết định xoay chuyển cục diện của một tổ chức, người ta mới nhận ra rằng kẻ thù lớn nhất của sự thông thái không phải là sự thiếu hiểu biết, mà là ảo tưởng về sự hiểu biết. Trong cuốn sách kinh điển Tư duy nhanh và chậm của Daniel Kahneman, đặc biệt là ở Phần II về Heuristics và thiên kiến, chúng ta được tiếp cận với một trong những phát hiện sâu sắc nhất về bản tính con người. Để hiểu được trọn vẹn sự tinh tế của Chương 18 với tiêu đề Hiểu ngược, trước hết chúng ta không thể không nhìn lại bài học của Chương 17 về sự Trở về giá trị trung bình.
Ở Chương 17, tác giả đã chỉ ra một quy luật lạnh lùng của tự nhiên và số liệu: mọi kết quả cực đoan, dù là xuất sắc vượt bậc hay tồi tệ hại hùng, đều có xu hướng tự nhiên là quay trở lại mức trung bình ở những lần thử tiếp theo. Thế nhưng, tâm trí con người, vốn dĩ luôn khát khao những câu chuyện nhân quả tuyến tính, lại không thể chấp nhận sự ngẫu nhiên đó. Chúng ta luôn muốn tìm kiếm một lời giải thích, một lý do để tôn vinh hoặc đổ lỗi. Chính sự khát khao tìm kiếm nguyên nhân này đã dẫn dắt chúng ta một cách tự nhiên đến Chương 18: Hiểu ngược. Khi một sự kiện đã diễn ra, tâm trí chúng ta ngay lập tức kích hoạt cơ chế kiến tạo một câu chuyện hợp lý hóa dòng sự kiện, khiến chúng ta tin rằng kết quả đó là hoàn toàn có thể dự đoán được từ trước. Chúng ta quên mất rằng, ngay trước khi sự việc ngã ngũ, thế giới xung quanh ta là một màn sương mù dày đặc của sự không chắc chắn, giống như quy luật trở về giá trị trung bình đã nhắc nhở.
Hiện tượng Hiểu ngược, hay còn gọi là thiên kiến nhận thức muộn, là một căn bệnh thầm lặng nhưng có sức tàn phá khủng khiếp đối với tư duy chiến lược. Khi một quyết định đầu tư thành công rực rỡ, hay một chiến dịch nhân sự mang lại kết quả vượt mong đợi, người ta thường có xu hướng gật đầu tự mãn và nói rằng: “Tôi đã biết chắc chắn là nó sẽ thành công mà”. Ngược lại, khi một dự án thất bại, đám đông và ngay cả những người trong cuộc sẽ lập tức tìm ra hàng loạt dấu hiệu báo trước, rồi quay sang trách móc người ra quyết định bằng câu nói cay nghiệt: “Rõ ràng như thế mà tại sao lại không thấy trước?”.
Sự thật là, bộ não của chúng ta là một nhà viết sử cực kỳ thiên vị. Ngay khi nhận được thông tin mới về kết quả của một sự việc, hệ thống 1 trong tâm trí chúng ta lập tức cập nhật lại toàn bộ cơ sở dữ liệu ký ức. Nó xóa sạch những hoài nghi, những lo lắng, những giả định trái chiều mà chúng ta từng có trước đó, và thay thế bằng một niềm tin giả tạo rằng chúng ta đã luôn đúng, hoặc lẽ ra đã phải thấy trước kết quả. Kahneman gọi đây là sự bất lực của trí tuệ trong việc tái hiện lại trạng thái tri thức đã qua của chính mình. Một khi bạn đã biết kết quả, bạn không thể quay lại trạng thái chưa biết để đánh giá vấn đề một cách khách quan được nữa.
Điều này tạo ra một hệ lụy vô cùng nguy hiểm trong quản trị, kinh doanh và cả trong cách chúng ta đối nhân xử thế. Nó khiến các nhà lãnh đạo trở nên kiêu ngạo khi thành công, cho rằng mình có trực giác thiên tài, từ đó dẫn đến những quyết định liều lĩnh tiếp theo. Nó cũng khiến chúng ta trở nên nghiệt ngã, thiếu bao dung với cấp dưới hoặc đối tác khi họ gặp thất bại, bởi vì dưới lăng kính của sự hiểu ngược, mọi sai lầm đều trông có vẻ như là kết quả của sự ngu xuẩn hoặc cẩu thả, thay vì là kết quả của những rủi ro khách quan không thể kiểm soát.
Vậy làm thế nào để một người có thể giữ được cái đầu lạnh, sự tỉnh táo và lòng bao dung thực sự trước những biến động không ngừng của cuộc đời? Làm thế nào để phân biệt giữa một quyết định tốt bị hỏng do rủi ro ngẫu nhiên, và một quyết định tồi tệ ăn may nhờ vào vận đỏ? Daniel Kahneman đã hiến kế cho chúng ta một giải pháp tối giản nhưng mang tính cách mạng: ghi lại dự đoán trước khi sự kiện xảy ra.
Hãy tưởng tượng bạn đang đứng trước một ngã rẽ quan trọng của doanh nghiệp hoặc cuộc đời. Đó có thể là quyết định thâu tóm một đối thủ cạnh tranh, tung ra một dòng sản phẩm mới, bổ nhiệm một nhân sự vào vị trí chủ chốt, hoặc thậm chí là một quyết định đầu tư tài chính cá nhân lớn. Thay vì chỉ thảo luận, tranh luận rồi đưa ra quyết định dựa trên cảm giác hoặc sự đồng thuận nhất thời, hãy thiết lập một quy trình bắt buộc: Ghi chép lại một cách chi tiết và rõ ràng các dự đoán của bạn và đồng nghiệp trước khi sự việc bắt đầu vận hành.
Bản ghi chép này không phải là một tờ trình phê duyệt dự án thông thường với những lời lẽ sáo rỗng để đối phó hay làm đẹp hồ sơ. Nó phải là một biên bản chân thực của tư duy tại thời điểm đó. Bản ghi chép cần trả lời cụ thể các câu hỏi: Chúng ta thực sự mong đợi điều gì sẽ xảy ra? Tỷ lệ phần trăm thành công mà chúng ta đánh giá là bao nhiêu? Những giả định cốt lõi nào làm nền tảng cho quyết định này? Những rủi ro lớn nhất mà chúng ta nhìn thấy là gì? Và quan trọng nhất, chúng ta đã bỏ qua những yếu tố mơ hồ nào vì không đủ dữ liệu?
Khi bạn đặt bút viết xuống những dòng chữ này trên giấy hoặc lưu lại trong một tập tin không thể sửa đổi, bạn đang tạo ra một chiếc hộp đen cho tư duy của chính mình. Chiếc hộp đen này có giá trị vô song vì hai lý do cốt lõi.
Thứ nhất, nó là tấm gương phản chiếu sự thật duy nhất giúp bạn chống lại sự tự lừa dối của bộ não trong tương lai. Sáu tháng hoặc một năm sau, khi kết quả đã an bài, dù là thành công rực rỡ hay thất bại ê chề, hãy mở chiếc hộp đen đó ra. Bạn sẽ kinh ngạc nhận ra bộ não của mình đã cố gắng bóp méo ký ức như thế nào. Bạn sẽ thấy những rủi ro mà bạn từng nghĩ là nhỏ nhặt hóa ra lại là nguyên nhân chính dẫn đến thất bại, hoặc những yếu tố bạn từng vô cùng lo lắng hóa ra lại chẳng có ảnh hưởng gì. Bản ghi chép này ép buộc bạn phải đối diện với sự hạn hẹp trong tầm nhìn của chính mình tại thời điểm ra quyết định, tiêu diệt tận gốc sự kiêu ngạo vô căn cứ và mang lại cho bạn một sự khiêm nhường sâu sắc trước sự phức tạp của thế giới.
Thứ hai, phương pháp này bảo vệ những người dám nghĩ dám làm và thúc đẩy một văn hóa tổ chức lành mạnh, bao dung và công bằng. Trong môi trường công sở, thiên kiến hiểu ngược thường xuyên dẫn đến việc trừng phạt những quyết định đúng đắn nhưng gặp kết quả xấu do rủi ro khách quan, đồng thời lại thưởng cho những quyết định ngu xuẩn nhưng gặp may mắn. Nếu một nhà quản lý có thói quen ghi lại dự đoán và lập luận của mình trước khi hành động, khi thất bại xảy ra, họ có bằng chứng ngoại phạm về mặt tư duy để chứng minh rằng tại thời điểm đó, với những thông tin có sẵn, quyết định của họ là tối ưu và hợp lý nhất. Người lãnh đạo tối cao khi nhìn vào bản ghi chép đó sẽ không đánh giá họ dựa trên kết quả may rủi của thị trường, mà đánh giá dựa trên chất lượng của quy trình tư duy. Điều này tạo ra một môi trường nơi mọi người không sợ hãi việc thất bại, mà chỉ sợ hãi việc tư duy lỏng lẻo và thiếu trách nhiệm.
Nhìn rộng ra ngoài biên giới của kinh doanh, trong nghệ thuật đối nhân xử thế và tu dưỡng bản thân, việc ghi lại dự đoán trước khi sự kiện xảy ra là một bài thực hành giúp mở rộng tâm hồn và rèn luyện lòng độ lượng. Khi trải qua nhiều thăng trầm, người ta nhận ra rằng phần lớn những xung đột, oán hận giữa người với người đều xuất phát từ việc chúng ta dùng tri thức của ngày hôm nay để phán xét hành động của ngày hôm qua. Chúng ta thường trách móc người bạn đời, con cái, hay bạn bè bằng những câu như: “Tại sao lúc đó anh/em/con lại không làm thế này, rõ ràng là sẽ tốt hơn mà?”. Chúng ta quên mất rằng tại thời điểm họ đưa ra lựa chọn, họ không hề có được góc nhìn toàn cảnh và kết quả như chúng ta đang có bây giờ.
Bằng cách rèn luyện thói quen ghi chép dự đoán và thừa nhận sự giới hạn của tầm nhìn trước khi sự việc diễn ra, chúng ta học được cách cảm thông sâu sắc với những giới hạn của người khác. Chúng ta hiểu rằng ai cũng phải đưa ra quyết định trong một trạng thái thông tin không hoàn hảo, chịu áp lực từ những nỗi sợ hãi và thiên kiến của riêng họ. Sự thấu hiểu đó biến đổi một người từ chỗ luôn muốn phán xét, đổ lỗi thành một người biết lắng nghe, nâng đỡ và cùng tìm kiếm giải pháp. Đó chính là sự độ lượng và sâu sắc được nuôi dưỡng từ việc thấu hiểu tường tận những kẽ hở trong tâm lý học hành vi mà Daniel Kahneman đã dày công nghiên cứu.
Trong công việc và kinh doanh, việc áp dụng phương pháp này có thể được cụ thể hóa thành một công cụ quản trị mạnh mẽ gọi là Nhật ký quyết định. Mỗi khi doanh nghiệp chuẩn bị bước vào một chiến dịch lớn, người đứng đầu hãy yêu cầu toàn bộ ban điều hành viết một bản dự báo độc lập. Việc viết độc lập này vô cùng quan trọng để tránh hiệu ứng bầy đàn và sự lây lan của các heuristics thiên kiến. Khi mỗi cá nhân phải tự mình đối mặt với trang giấy trắng, họ buộc phải kích hoạt hệ thống 2 để tư duy một cách logic, chậm rãi và cẩn trọng, thay vì chỉ gật đầu đồng ý theo cảm xúc của đám đông ở hệ thống 1.
Sau khi dự án kết thúc, buổi họp rút kinh nghiệm không nên là nơi để tranh công hay đổ lỗi, mà phải là một buổi giải phẫu nhật ký quyết định. Ban điều hành sẽ cùng nhau đối chiếu những gì đã viết trước đây với thực tế đã xảy ra. Sự chênh lệch giữa dự đoán và thực tế chính là khoảng trống tri thức cần được lấp đầy. Đây là cách duy nhất để một tổ chức thực sự học hỏi và tiến bộ. Không có sự phản hồi khách quan từ những ghi chép trong quá khứ, việc học hỏi từ kinh nghiệm chỉ là một ảo tưởng, bởi vì chúng ta sẽ luôn điều chỉnh ký ức của mình để thấy rằng chúng ta đã luôn học được điều gì đó, trong khi thực tế chúng ta chỉ đang lặp lại những sai lầm cũ dưới những hình thức mới.
Nhìn sâu hơn vào triết lý của cuộc sống, việc ghi lại dự đoán trước khi sự kiện xảy ra còn là một cách để chúng ta giải phóng bản thân khỏi gánh nặng của sự hối tiếc. Sự hối tiếc là một trong những cảm xúc độc hại nhất của con người, sinh ra từ việc chúng ta tin rằng nếu quay ngược thời gian, chúng ta đã có thể đưa ra một lựa chọn khác tốt hơn. Nhưng khi bạn nhìn lại nhật ký quyết định của mình từ nhiều năm trước, bạn sẽ thấy rằng tại thời điểm đó, với năng lực, tri thức và hoàn cảnh lúc bấy giờ, bạn đã đưa ra lựa chọn tốt nhất có thể. Sự ghi chép đó giải thoát bạn khỏi những dằn vặt vô ích, giúp bạn mỉm cười thanh thản chấp nhận quá khứ và vững vàng bước tiếp về phía trước.
Người xưa có câu: “Ôn cố tri tân”, nghĩa là ôn lại việc cũ để biết việc mới. Nhưng để thực sự ôn lại việc cũ một cách trung thực, chúng ta cần một chứng nhân không biết nói dối, và đó chính là những trang nhật ký dự đoán được viết ra từ trước khi sự việc ngã ngũ. Trong thế giới đầy biến động, nơi mà quy luật trở về giá trị trung bình luôn chực chờ kéo sập những ảo tưởng về sự hoàn hảo, và thiên kiến hiểu ngược luôn tìm cách ru ngủ chúng ta trong sự tự mãn, thì việc ghi chép lại dự đoán chính là mỏ neo giữ cho tâm trí chúng ta luôn bám rễ vào sự thật khách quan.
Đó không chỉ là một kỹ thuật tư duy, một công cụ quản trị, mà là một triết lý sống đầy bản lĩnh và khôn ngoan. Nó đòi hỏi chúng ta phải từ bỏ cái tôi kiêu hãnh muốn tỏ ra luôn đúng, để đổi lấy một sự thông thái thực sự, một tâm hồn rộng mở, bao dung và một tầm nhìn sắc sảo có khả năng thấu suốt qua màn sương mù của tương lai. Cuốn sách Tư duy nhanh và chậm của Daniel Kahneman, thông qua chương sách về Hiểu ngược và liều thuốc giải tinh tế này, đã trao cho chúng ta chiếc chìa khóa để mở cánh cửa dẫn đến sự tự do trong tư duy và sự trưởng thành thực sự trong tâm hồn. Hãy cầm bút lên, ghi lại những dự đoán của ngày hôm nay, và để cho thời gian trở thành người thầy công tâm nhất dạy cho chúng ta bài học về sự thông thái và lòng bao dung.
#TuDuyNhanhVaCham #DanielKahneman #Heuristics #ThienKien #HieuNguoc #ThienKienNhanThucMuon #QuyetDinh #GhiChepDuDoan #NhatKyQuyetDinh
