Skip to content
PHẦN II – HEURISTICS VÀ THIÊN KIẾN: QUẢN LÝ RỦI RO CẦN TÁCH CẢM XÚC KHỎI XÁC SUẤT THỰC.
Chương 13 của cuốn sách Tư duy nhanh và chậm đưa chúng ta đi sâu vào mối liên kết phức tạp giữa tính sẵn có của thông tin, phản ứng cảm xúc và cách chúng ta định nghĩa về rủi ro. Tác giả Daniel Kahneman chỉ ra rằng con người thường không đánh giá rủi ro bằng những con số thống kê khô khan mà bằng sự sống động của những hình ảnh trong tâm trí, từ đó dẫn đến việc quản lý rủi ro cần một sự tỉnh táo cực độ để tách biệt cảm xúc cá nhân ra khỏi xác suất thực tế của các sự kiện.
Khi ngồi lật giở từng trang của Tư duy nhanh và chậm, đặc biệt là ở chương 13 này, tôi bất chợt nhớ lại những đêm dài tĩnh lặng trước những quyết định có thể làm xoay chuyển vận mệnh của cả một tập thể hay những dự án khổng lồ. Ở chương trước, Kahneman đã dạy chúng ta về heuristics tính sẵn có, tức là xu hướng đánh giá tần suất hoặc khả năng xảy ra của một sự kiện dựa trên mức độ dễ dàng mà các ví dụ về nó hiện lên trong đầu. Sang đến chương 13, ông đẩy vấn đề đi xa hơn bằng cách lồng ghép yếu tố cảm xúc vào đó. Đây không chỉ là một bài học tâm lý học đơn thuần, mà là một triết lý sống, một nghệ thuật cầm quân và điều hành mà bất kỳ ai muốn đứng vững giữa những cơn sóng dữ của cuộc đời đều phải thấu hiểu.
Trong thế giới của những người phải đối mặt với áp lực liên tục, rủi ro không phải là một khái niệm trừu tượng trên mặt giấy. Nó là hơi thở, là áp lực đè nặng lên vai mỗi buổi sáng. Tuy nhiên, sai lầm phổ biến nhất mà tôi từng chứng kiến ở nhiều người, kể cả những người thông minh nhất, chính là việc họ để cho cảm xúc dẫn dắt các con số. Kahneman gọi đây là sự ảnh hưởng của heuristics cảm xúc. Chúng ta thường có xu hướng tin rằng những thứ chúng ta thích thì ít rủi ro và có nhiều lợi ích, còn những thứ chúng ta ghét thì đầy rẫy nguy hiểm và chẳng mang lại giá trị gì. Sự thật là, rủi ro và lợi ích trong thực tế thường có mối tương quan nghịch hoặc độc lập, nhưng trong tâm trí con người, chúng ta lại gắn kết chúng theo cách chủ quan nhất có thể.
Hãy thử nhìn vào cách xã hội phản ứng với những thảm họa lớn như máy bay rơi hay tấn công khủng bố. Những hình ảnh rùng rợn, những câu chuyện đau thương được truyền thông lặp đi lặp lại khiến chúng ta cảm thấy cái chết đang cận kề ở mỗi chuyến bay hay mỗi lần bước chân ra đường. Đó chính là dòng thác sẵn có (availability cascade). Một sự kiện nhỏ hoặc một rủi ro cực thấp, nếu được khuếch đại bởi cảm xúc và sự chú ý của dư luận, sẽ biến thành một nỗi sợ hãi bao trùm. Khi đó, con người không còn khả năng tính toán xác suất. Họ chỉ còn thấy nỗi sợ. Và nỗi sợ thì không có đơn vị đo lường, nó chỉ có sự hiện diện tuyệt đối.
Người lãnh đạo thực thụ, hay người có cái nhìn thấu thị về cuộc đời, phải là người biết tách mình ra khỏi dòng thác đó. Việc quản lý rủi ro thực sự bắt đầu từ việc nhận diện rằng cảm xúc của mình đang đánh lừa mình. Nếu bạn đang cảm thấy lo lắng tột độ về một dự án kinh doanh mới, hãy tự hỏi: Bạn lo vì các chỉ số thị trường đang xấu đi, hay bạn lo vì vừa đọc được một bản tin về một vụ phá sản tương tự? Sự nhầm lẫn giữa trải nghiệm cá nhân, cảm xúc nhất thời và xác suất khách quan là nguyên nhân của hầu hết các quyết định sai lầm trong lịch sử.
Trong sự nghiệp của mình, tôi đã thấy những cá nhân xuất chúng sụp đổ chỉ vì họ quá tin vào bản năng cảm xúc của mình trong việc đánh giá rủi ro. Họ nghĩ rằng vì họ cảm thấy “an tâm” nên mọi thứ sẽ ổn. Nhưng “an tâm” là một trạng thái tâm lý, không phải là một chứng chỉ bảo hiểm cho thực tế. Ngược lại, có những người để nỗi sợ hãi ngăn cản họ thực hiện những bước đi mang tính đột phá, mặc dù xác suất thất bại là cực thấp. Họ bị kẹt trong cái bẫy của những hình ảnh tiêu cực dễ gợi nhớ.
Để làm chủ được nghệ thuật quản trị rủi ro, chúng ta phải rèn luyện cho mình một cái tâm tĩnh lặng như mặt hồ. Khi đối diện với một rủi ro tiềm tàng, bước đầu tiên không phải là hành động, mà là phân tích nguồn gốc của nỗi sợ. Nó đến từ Hệ thống 1 – nơi phản ứng nhanh, đầy cảm xúc và hay liên tưởng? Hay nó đến từ Hệ thống 2 – nơi cần sự tập trung, tính toán và logic? Phần lớn thời gian, Hệ thống 1 sẽ hét lên những cảnh báo dựa trên những ký ức sống động nhất, chứ không phải những dữ liệu chính xác nhất.
Kahneman đã nhắc đến khái niệm bỏ qua xác suất (probability neglect). Khi cảm xúc đạt đến đỉnh điểm, chúng ta hoàn toàn phớt lờ việc sự kiện đó có xác suất xảy ra là một phần nghìn hay một phần triệu. Chúng ta chỉ quan tâm đến kết quả tồi tệ nhất có thể tưởng tượng được. Đây là lý do tại sao người ta có thể bỏ ra rất nhiều tiền để bảo hiểm cho những rủi ro cực nhỏ nhưng lại lờ đi những nguy cơ lớn lao đối với sức khỏe lâu dài vốn không gây ra cảm xúc mạnh ngay lập tức. Trong kinh doanh, điều này thể hiện ở việc một công ty có thể chi hàng tỷ đồng để phòng chống một vụ tấn công mạng hiếm gặp nhưng lại bỏ qua sự mục nát trong văn hóa doanh nghiệp đang diễn ra hàng ngày.
Bài học rút ra cho chúng ta trong ứng xử và công việc là gì? Đó là sự khiêm nhường trước trí tuệ của chính mình. Đừng bao giờ tin hoàn toàn vào cái gọi là trực giác rủi ro của bản thân khi bạn đang ở trong trạng thái cảm xúc mạnh, dù là cực kỳ phấn khích hay cực kỳ sợ hãi. Sự tỉnh táo không phải là không có cảm xúc, mà là khả năng nhận biết cảm xúc đó và đặt nó sang một bên khi cần đụng đến những con số và thực tế.
Trong các mối quan hệ xã hội, việc tách biệt cảm xúc khỏi xác suất cũng quan trọng không kém. Đôi khi chúng ta quá sợ hãi sự phản bội chỉ vì đã từng chứng kiến hoặc trải qua một lần đau đớn, để rồi chúng ta áp đặt cái xác suất thấp đó lên tất cả mọi người quanh ta. Chúng ta sống trong sự phòng thủ cực đoan, làm tổn thương những tâm hồn chân thành. Đó là cái giá phải trả cho việc để dòng thác sẵn có và cảm xúc tiêu cực thống trị tư duy. Một người có tâm hồn rộng mở và sâu sắc sẽ hiểu rằng, rủi ro bị tổn thương là có thật, nhưng xác suất đó không nên là lý do để đóng cửa trái tim mình với thế giới.
Trên thương trường, quản lý rủi ro là một trò chơi của những cái đầu lạnh. Những người thành công nhất mà tôi từng gặp không phải là những người không biết sợ. Họ sợ nhiều hơn người bình thường vì họ nhìn thấy được những viễn cảnh mà người khác bỏ qua. Nhưng điểm khác biệt là họ biết dùng số liệu để định lượng nỗi sợ đó. Họ không để một tin tức tiêu cực trên báo chí làm đình trệ một kế hoạch chiến lược đã được tính toán kỹ lưỡng. Họ biết rằng truyền thông nuôi dưỡng nỗi sợ để thu hút sự chú ý, còn họ dùng sự chú ý để tìm kiếm cơ hội trong khi người khác đang hoảng loạn.
Chúng ta cần hiểu về khái niệm chuyên gia và công chúng trong việc đánh giá rủi ro mà Kahneman đã đề cập. Công chúng đánh giá rủi ro dựa trên cảm xúc và sự sống động, trong khi các chuyên gia có xu hướng đánh giá dựa trên xác suất và con số. Tuy nhiên, sự sâu sắc nằm ở chỗ người lãnh đạo phải biết cân bằng cả hai. Bạn không thể điều hành một quốc gia hay một doanh nghiệp chỉ bằng những con số vô hồn nếu không quan tâm đến cảm xúc của con người, vì cảm xúc đó chính là thực tế mà họ đang sống. Nhưng bạn cũng không được phép để những cảm xúc đó bóp méo các quyết định chiến lược cốt lõi.
Đây là một sự cân bằng mong manh. Nó đòi hỏi một sự tu dưỡng không ngừng về mặt tâm lý. Mỗi khi một thông tin gây sốc ập đến, hãy tập thói quen dừng lại một nhịp. Hãy tự hỏi bản thân: Thông tin này có làm thay đổi xác suất thực tế của sự việc không, hay nó chỉ đang làm tăng độ sẵn có của hình ảnh đó trong đầu tôi? Nếu một vụ tai nạn lao động xảy ra trong ngành của bạn, xác suất xảy ra tại công ty bạn có thực sự tăng lên không, hay bạn chỉ đang cảm thấy nó dễ xảy ra hơn vì bạn vừa nhìn thấy hình ảnh hiện trường?
Quản lý rủi ro thực chất là quản lý sự chú ý của chính mình. Những gì chúng ta tập trung vào sẽ trở nên to lớn hơn thực tế. Nếu bạn chỉ tập trung vào những thất bại, bạn sẽ thấy đâu đâu cũng là cạm bẫy. Nếu bạn chỉ tập trung vào những thành công rực rỡ, bạn sẽ trở nên kiêu ngạo và bỏ qua những dấu hiệu cảnh báo thực sự. Sự sâu sắc của một người từng trải nằm ở chỗ họ biết nhìn thấy cả bông hoa và vực thẳm, nhưng không để hương thơm làm say đắm quá mức và cũng không để độ sâu của vực làm tê liệt bước chân.
Kahneman đã cho chúng ta một công cụ tuyệt vời để phản tỉnh. Trong chương 13 này, ông không bảo chúng ta hãy trở thành những cỗ máy vô cảm. Ông chỉ khuyên chúng ta hãy là những người quan sát thông minh đối với chính cảm xúc của mình. Khi bạn phải đưa ra một lựa chọn quan trọng, hãy thử viết ra những rủi ro bạn đang lo sợ. Sau đó, hãy cố gắng tìm kiếm dữ liệu thực tế cho từng mục đó. Bạn sẽ ngạc nhiên khi thấy rằng rất nhiều nỗi sợ chỉ là những bóng ma của Hệ thống 1, được nuôi dưỡng bởi những câu chuyện kịch tính mà bạn từng nghe.
Áp dụng vào cuộc sống hàng ngày, điều này dạy chúng ta cách đối xử với mọi người một cách công bằng hơn. Đừng đánh giá một người chỉ qua một lỗi lầm gây ấn tượng mạnh (tính sẵn có), mà hãy nhìn vào toàn bộ quá trình xác suất họ hành xử tốt với bạn. Đừng vội vàng kết luận một dự án là thất bại chỉ vì một khó khăn ban đầu tạo ra cảm xúc tiêu cực. Hãy kiên nhẫn nhìn vào các chỉ số vận hành thực tế.
Trong kinh doanh, đây chính là nền tảng của quản trị khủng hoảng. Khi khủng hoảng xảy ra, đám đông sẽ bị cuốn vào dòng thác cảm xúc. Người lãnh đạo xuất sắc là người đứng ngoài dòng thác đó, giữ cho đầu óc sáng suốt để phân tích rủi ro thực sự là gì và rủi ro do dư luận tạo ra là gì. Đôi khi, việc quản lý cảm xúc của công chúng còn quan trọng hơn cả việc xử lý lỗi kỹ thuật, nhưng nếu bạn bị cuốn theo cảm xúc đó, bạn sẽ đưa ra những quyết định chữa cháy làm tổn hại đến nền tảng lâu dài.
Cuốn sách này, và đặc biệt là chương này, giống như một chiếc gương soi chiếu vào những phần tối tăm và yếu đuối nhất trong tư duy con người. Chúng ta đều có xu hướng phản ứng thái quá với những mối đe dọa không tồn tại và phớt lờ những mối nguy hiểm thực sự đang hiện hữu. Để vượt qua được thiên kiến này, không có cách nào khác ngoài việc tự rèn luyện sự tỉnh thức. Hãy biến việc tách biệt cảm xúc khỏi xác suất thành một bản năng thứ hai.
Cuối cùng, sự sâu sắc và độ lượng của một người không nằm ở việc họ không bao giờ sợ hãi, mà ở việc họ hiểu rằng nỗi sợ là một phần của con người, nhưng không phải là người chỉ đường đáng tin cậy. Khi bạn đứng ở một vị trí mà mỗi quyết định đều có sức nặng nghìn cân, bạn sẽ hiểu rằng sự tử tế nhất mà bạn có thể dành cho những người tin tưởng mình chính là sự sáng suốt. Sự sáng suốt đó đến từ việc từ chối để cảm xúc nhất thời định đoạt xác suất của tương lai.
Hãy nhớ rằng, thế giới này vận hành theo những quy luật xác suất phức tạp, chứ không vận hành theo cách chúng ta cảm thấy về nó. Một người có tầm nhìn xa trông rộng sẽ luôn biết cách lắng nghe tiếng nói của cảm xúc để hiểu về con người, nhưng sẽ dùng ngôn ngữ của xác suất để đưa ra những quyết định đúng đắn. Đó chính là sự kết hợp hoàn hảo giữa cái tâm rộng mở và cái đầu lạnh lùng, giữa sự thấu cảm sâu sắc và sự tỉnh táo cực độ.
Khi gấp cuốn sách của Kahneman lại sau khi đọc chương này, tôi hy vọng bạn sẽ nhìn nhận lại những rủi ro trong cuộc đời mình bằng một lăng kính mới. Đừng để những hình ảnh sống động che khuất những sự thật thầm lặng. Đừng để những dòng thác sẵn có cuốn trôi đi sự bình tĩnh vốn có của bạn. Quản lý rủi ro, suy cho cùng, là cuộc chiến giữa con người muốn sống trong những câu chuyện và con người muốn sống trong sự thật. Và kẻ chiến thắng sẽ là người biết cách đứng vững giữa cả hai thế giới đó mà không bị lạc lối.
Cuộc đời vốn dĩ đầy rẫy những bất định. Nhưng sự bất định đó không đáng sợ bằng việc chúng ta tự tạo ra những bóng ma rủi ro từ cảm xúc của chính mình. Hãy học cách mỉm cười trước những nỗi sợ vô căn cứ và hãy nghiêm túc chuẩn bị cho những rủi ro thực sự, dù chúng có vẻ nhàm chán và không gây kích thích. Đó là con đường của một người thực sự trưởng thành, một người đã đi qua đủ nhiều thăng trầm để biết rằng sự thật luôn nằm ở phía sau những bức màn cảm xúc dày đặc.
Hãy rèn luyện mỗi ngày, để khi sóng gió thực sự ập đến, bạn không phải là người hét lên vì sợ hãi, mà là người cầm lái với một đôi tay vững chắc, vì bạn biết rõ xác suất của mỗi lựa chọn và bạn đã tách biệt được tiếng ồn của cảm xúc ra khỏi bản nhạc của thực tế. Đó là lúc bạn đạt đến sự tự do thực sự trong tư duy và hành động.
#TuDuyNhanhVaCham #DanielKahneman #QuanLyRuiRo #Heuristics #TamLyHoc #PhatTrienBanThan
