Skip to content
CỔ HỌC TINH HOA: KÉO LÊ ĐUÔI MÀ ĐI
Trang Tử đang câu cá ở sông Phộc, vua nước Sở sai hai vị Đại phu đến bảo rằng: Trẫm muốn đem cả nước mà phiền ông. Trang Tử cầm cần câu không quay lại, bảo rằng: Ta nghe nước Sở có con rùa thần, chết đã ba nghìn năm, nhà vua dùng khăn lụa bọc lại, đựng vào hộp sơn, cất trên đền miếu trang trọng. Con rùa ấy thà chịu chết để lại xương cốt quý báu cốt để người ta thờ phụng kính trọng, hay là thà sống mà kéo lê cái đuôi trong bùn lầy? Hai vị Đại phu đáp: Thà sống mà kéo lê cái đuôi trong bùn lầy. Trang Tử nói: Các ông đi đi, ta cũng thà kéo lê cái đuôi trong bùn lầy mà thôi.
Cuộc đời này suy cho cùng là một ván cờ lớn mà kẻ tự đắc là kỳ thủ thường lại chính là quân cờ đáng thương nhất trên bàn cờ của tạo hóa. Khi người ta đứng ở đỉnh cao của quyền lực, của danh vọng, nơi mà mỗi cái phẩy tay có thể quyết định vận mệnh của hàng vạn con người, mỗi lời nói ra được ghi chép vào sử sách, người ta dễ lầm tưởng mình đã chạm vào bất tử. Nhưng chỉ những ai đã đi qua những đêm dài cô tịch trên đỉnh cao ấy, nghe tiếng gió hú qua những hành lang trống trải của cung điện quyền lực, nhìn những gương mặt quỳ rạp dưới chân nhưng trong ánh mắt lấp lánh những mũi dao giấu kín, mới hiểu thế nào là cái lạnh buốt xương của chiếc hộp vàng lụa đỏ. Câu chuyện của Trang Tử và con rùa thần nước Sở không đơn thuần là một ngụ ngôn lánh đời của một bậc triết nhân thích ngao du sơn thủy. Đó là một mật mã sinh tồn tuyệt đỉnh, một bài học sâu sắc về bản chất của sự sống, cái chết, quyền lực và tự do mà chỉ những người đã nếm trải đủ thăng trầm, đi qua vinh nhục, nếm trải cả mật ngọt lẫn máu tươi của trò chơi vương quyền mới có thể thấu cảm đến tận cùng xương tủy.
Hãy nhìn vào chiếc hộp vàng lụa đỏ trên đền miếu nước Sở. Nó là gì nếu không phải là biểu tượng của tất cả những vinh hoa phú quý, những danh vọng hão huyền mà người đời cả kiếp tranh đoạt, chém giết lẫn nhau để giành lấy? Để được đặt vào chiếc hộp ấy, con rùa đã phải trả một cái giá tối thượng: mạng sống của chính mình. Nó phải chết đi thì bộ xương của nó mới trở thành linh vật, mới được phủ lên những tấm lụa là thêu rồng vẽ phượng, mới được dâng hương, bái lạy. Con người ta cũng vậy, khi bước vào vòng xoáy của danh lợi gia phong, khi chấp nhận khoác lên mình những chiếc áo bào lộng lẫy của chức vị, họ đã tự nguyện bước vào một quá trình tự sát dần mòn về mặt tâm hồn. Họ phải giết chết sự tự do, giết chết những cảm xúc chân thật, giết chết những buổi chiều bình yên không âu lo, để đổi lấy một cái danh xưng trống rỗng được người đời cung kính. Họ đứng trên bục cao, được vạn người tung hô, nhưng thực chất họ đã là một xác chết được ướp hương hoa, một pho tượng gỗ không còn quyền tự chủ. Mỗi bước đi, mỗi cái nhìn, ngay cả nụ cười hay giọt nước mắt của họ cũng phải tuân theo những nghi lễ nghiêm ngặt của trò chơi quyền lực. Họ không còn thuộc về chính mình nữa, họ thuộc về cái chiếc hộp vàng mà xã hội đã thiết kế sẵn cho họ.
Trải qua bao cuộc bể dâu, chứng kiến bao nhiêu triều đại hưng vong, bao nhiêu anh hùng hào kiệt một thời dọc ngang trời đất rồi cuối cùng cũng chỉ là những nắm đất vàng bên nấm mồ hoang lạnh, tôi nhận ra rằng cái đỉnh cao mà người đời thèm khát thực ra là một nơi vô cùng chật hẹp và nguy hiểm. Ở đó, gió lộng và đá trơn, chỉ một sơ sẩy nhỏ là tan xương nát thịt. Kẻ thù lớn nhất không phải là những đối thủ đang lăm le hạ bệ ta, mà chính là sự kiêu ngạo và ảo tưởng phát sinh từ chiếc ghế ta đang ngồi. Khi người ta có trong tay quyền sinh quyền sát, người ta dễ tin rằng mình là thần thánh, quên mất rằng mình cũng chỉ là một sinh mệnh mỏng manh dưới vòm trời này. Cái chết của con rùa thần nước Sở là một cái chết được trang trí đẹp đẽ, nhưng vẫn là cái chết. Sự suy tàn của một vương triều, sự sụp đổ của một đế chế, hay sự sa cơ của một đại thần quyền lực nghiêng trời lệch đất, tất cả đều bắt đầu từ lúc họ đồng ý để người ta đặt mình vào chiếc hộp sơn vàng của sự sùng bái thái quá.
Ngược lại, hãy nhìn vào hình ảnh kéo lê cái đuôi trong bùn lầy của Trang Tử. Bùn lầy là nơi dơ bẩn, là nơi thấp hèn trong mắt người đời. Kéo lê đuôi là một tư thế không có chút gì là oai nghiêm, lẫm liệt. Nhưng đó lại là tư thế của sự sống nguyên thủy, sinh động và tràn đầy năng lượng nhất. Con rùa sống trong bùn lầy tuy không được dâng hương bái lạy, không được phủ lụa điều, nhưng nó được tự do bò đi dưới ánh mặt trời, được đắm mình trong làn nước mát, được cảm nhận sự ấm áp của bùn đất, được sống trọn vẹn với bản tính tự nhiên của nó. Nó có thể tự do kiếm ăn, tự do lặn ngụp, không phải chịu sự phán xét hay điều khiển của bất kỳ ai. Cái bùn lầy ấy tuy không sạch sẽ theo tiêu chuẩn của miếu đường, nhưng nó lại là nguồn sống nuôi dưỡng muôn loài. Nó chứa đựng chất dinh dưỡng, chứa đựng sự sinh sôi, chứa đựng cái chân thật nhất của thế giới tự nhiên.
Người có mưu sâu trí tuệ lớn không phải là người luôn tìm cách ngoi lên vị trí cao nhất để mọi người nhìn thấy, mà là người biết lúc nào cần ẩn mình trong bùn lầy để bảo toàn sinh mạng và nuôi dưỡng sức mạnh. Trong binh pháp, ẩn mình là mưu kế thâm sâu nhất. Khi ta đứng ở chỗ tối, ta có thể nhìn rõ mọi chuyển động ở chỗ sáng, còn kẻ ở chỗ sáng thì hoàn toàn mù quịt về ta. Khi ta giả vờ ngu muội, giả vờ thấp hèn, kẻ địch sẽ mất đi sự cảnh giác, và đó chính là lúc ta an toàn nhất. Kéo lê đuôi trong bùn không phải là sự hèn nhát, thoái lui vô điều kiện, mà là một sự lựa chọn chiến lược đầy chủ động. Đó là sự thấu hiểu sâu sắc rằng, muốn đi được xa, muốn tồn tại qua những cơn bão táp của thời cuộc, người ta phải biết cúi đầu, phải biết hòa mình vào đám đông, phải giữ cho mình một khoảng lặng tối tăm nhưng an toàn để không ai có thể nhắm bắn.
Nhiều người trẻ tuổi ngày nay, với bầu nhiệt huyết hừng hực và lòng kiêu hãnh của những con chim non mới tập bay, thường nhìn câu chuyện này với một thái độ coi thường hoặc hoài nghi. Họ nghĩ rằng đó là triết lý của kẻ thất bại, của những kẻ trốn tránh trách nhiệm xã hội, không dám dấn thân vào đời để lập công danh sự nghiệp. Họ muốn làm những con rùa thần được thờ phụng, họ muốn tên tuổi mình được khắc trên bia đá, được lưu danh thiên cổ. Nhưng họ đâu biết rằng, bia đá thì dễ mòn, tên tuổi thì dễ bị bôi nhọ, và cái giá để được khắc tên lên đá thường là sự phản bội lại chính bản thân mình. Chỉ khi họ đã nếm trải đủ những thất bại ê chề, khi họ đã bị phản bội bởi chính những người họ tin tưởng nhất, khi họ nhận ra những tràng pháo tay của đám đông hôm nay có thể biến thành những tiếng la ó, ném đá vào ngày mai, họ mới chợt tỉnh ngộ. Lúc đó, họ mới thèm khát biết bao một buổi chiều bình yên bên dòng sông Phộc, được cầm cần câu mà không phải bận lòng về những tấu sớ, những báo cáo tài chính, những âm mưu đấu đá chốn công sở hay chính trường.
Quyền lực tối thượng không phải là khả năng chi phối vạn người, mà là khả năng tự quyết định cuộc đời mình. Một người ngồi trên ngai vàng nhưng mỗi quyết định đều bị trói buộc bởi các thế lực phong kiến, bởi những quy tắc ứng xử ngột ngạt, bởi nỗi sợ hãi mất ngôi vị hằng đêm, thì người đó thực chất chỉ là một kẻ nô lệ sang trọng. Một người dọn rác ngoài đường, tuy nghèo khó, tuy phải kéo lê đuôi trong bùn lầy của cuộc sống mưu sinh đầy vất vả, nhưng nếu sau giờ làm việc, họ có thể mỉm cười thanh thản bên mâm cơm đạm bạc cùng gia đình, có thể ngủ một giấc thật ngon không mộng mị, thì họ chính là một vị hoàng đế của vương quốc tự do của riêng họ. Sự tự do ấy là vô giá, không có bất kỳ lượng vàng bạc hay quyền lực nào có thể mua được.
Tôi đã từng gặp biết bao nhiêu vị quan lớn, những đại tỷ phú, những người có thể hô mưa gọi gió trong lĩnh vực của họ. Khi ngồi trà đàm với tôi trong những không gian riêng tư, rũ bỏ hết những chiếc mặt nạ oai nghiêm thường ngày, họ đều lộ ra sự mệt mỏi rã rời. Họ thú nhận rằng họ thèm một bữa ăn vỉa hè, thèm được đi dạo công viên mà không có vệ sĩ bám đuôi, thèm được nói một câu nói thật lòng mà không phải đắn đo xem nó có ảnh hưởng đến cổ phiếu hay vị thế chính trị của họ hay không. Họ đang nằm trong cái hộp vàng sơn son thiếp vàng của chính họ, và họ đang ghen tị với những người đang kéo lê đuôi trong bùn ngoài kia. Nhưng họ không thể thoát ra được nữa. Chiếc hộp ấy có một chiếc khóa vô hình nhưng vô cùng chắc chắn: đó là sự kiêu hãnh của họ, là những cam kết tài chính, là sự an nguy của gia tộc, là thói quen được người khác bái lạy đã ăn sâu vào máu thịt. Họ thà chịu chết trong chiếc hộp ấy để giữ lại cái danh tiếng ảo ảnh, còn hơn là dũng cảm bước ra ngoài, đối mặt với sự phán xét của người đời rằng họ đã thất bại, đã hết thời.
Thế mới thấy cái trí tuệ của Trang Tử vượt thời gian đến nhường nào. Ông không tranh cãi với hai vị Đại phu về việc nước Sở có vinh hoa phú quý thế nào, ông cũng không chê bai nhà vua. Ông chỉ hỏi một câu hỏi đơn giản chạm thẳng vào bản năng sinh tồn nguyên thủy nhất của mọi sinh vật. Và câu trả lời của hai vị Đại phu chính là câu trả lời của lương tri, của phần người chân thật nhất bên trong họ, trước khi bị che mờ bởi những danh vọng của chốn quan trường. Họ thà sống mà kéo lê đuôi trong bùn lầy. Bản thân những kẻ đang đi săn lùng những bộ xương rùa thần cũng thừa nhận rằng sống kéo lê đuôi mới là hạnh phúc đích thực thực sự. Đó là một nghịch lý vĩ đại của nhân loại: chúng ta luôn biết cái gì mới thực sự mang lại hạnh phúc và sự sống cho mình, nhưng chúng ta lại luôn lao vào những thứ sẽ giết chết chúng ta để đổi lấy sự ngưỡng mộ giả tạo của người khác.
Một người có mưu sâu, trí tuệ lớn sẽ không bao giờ để mình rơi vào cái bẫy của sự sùng bái. Họ biết cách dung hòa giữa việc thực hiện sứ mệnh của mình với việc bảo tồn bản tính tự nhiên. Nếu hoàn cảnh bắt buộc họ phải bước lên đền miếu, họ sẽ bước lên with tâm thế của một người khách qua đường, một người diễn viên đang đóng một vai kịch. Họ mặc áo bào nhưng tâm hồn họ vẫn là một gã đánh cá bên sông Phộc. Họ không để cái ghế họ ngồi định nghĩa con người họ. Họ luôn giữ lại cho mình một lối thoát, một góc bùn lầy tĩnh lặng trong tâm hồn nơi họ có thể kéo lê cái đuôi của mình mà không ai hay biết. Khi cơn bão chính trị hay biến động kinh tế ập đến, những kẻ bám chặt lấy cái hộp vàng sẽ bị cuốn trôi và đập nát cùng với cái hộp ấy, còn những người biết kéo lê đuôi trong bùn sẽ nhẹ nhàng lẩn tránh vào lòng đất mẹ, chờ đợi một mùa xuân mới.
Nhìn rộng ra, triết lý kéo lê đuôi mà đi còn là một thái độ sống khoan dung, độ lượng và sâu sắc với vạn vật. Khi ta không còn bị áp lực phải trở thành một cái gì đó vĩ đại, một con rùa thần ba nghìn năm tuổi, ta sẽ nhìn thế giới này với một con mắt dịu dàng hơn rất nhiều. Ta không còn phán xét người khác dựa trên cái hộp mà họ đang đứng, mà ta nhìn vào việc họ có thực sự đang sống, đang có được sự tự do và hạnh phúc hay không. Ta hiểu rằng mỗi sinh mệnh đều có một nhịp điệu riêng, một con đường riêng. Kẻ thích miếu đường thì cứ việc lên miếu đường chịu khổ, người thích bùn lầy thì cứ việc ở bùn lầy tận hưởng tự do. Sự tranh giành đúng sai, cao thấp lúc này trở nên vô nghĩa. Tâm hồn ta mở rộng ra, bao dung tất cả, như dòng sông Phộc kia ôm lấy cả bùn lầy lẫn dòng nước mát, trôi đi lặng lẽ giữa đất trời.
Trong cuộc chơi của cuộc đời, những kẻ mưu sâu kế hiểm nhất không phải là những kẻ luôn giành chiến thắng trong mọi cuộc tranh chấp, mà là những kẻ biết cách không tham gia vào những cuộc tranh chấp vô nghĩa. Họ biết rằng chiến thắng một cuộc tranh chấp ở miếu đường thường chỉ mang lại một cái hộp vàng lớn hơn, đồng nghĩa với một nhà tù chật hẹp hơn. Họ chọn chiến thắng bản thân, chiến thắng những ham muốn tầm thường của bản năng để giữ lấy sự tự do tối thượng. Họ biết dùng cái vô dụng của mình để làm cái dụng lớn nhất. Một cái cây thẳng thớm, thớ gỗ đẹp đẽ sẽ nhanh chóng bị người ta đốn hạ để làm cột đình, làm bàn ghế sang trọng trong cung điện. Một cái cây cong queo, sần sùi, không thể dùng vào việc gì lại là cái cây sống thọ nhất, tán lá của nó tỏa rộng che mát cho cả một vùng, chim chóc đến làm tổ, người đi đường đến nghỉ chân. Cái cong queo, cái vô dụng ấy chính là sự bảo hộ tốt nhất của tự nhiên. Kéo lê đuôi trong bùn chính là cái nghệ thuật cong queo ấy, một nghệ thuật sống sót vĩ đại của những bậc đại trí nhược ngu.
Trải qua những năm tháng đỉnh cao của cuộc đời, đứng trước những quyết định lớn lao ảnh hưởng đến hàng triệu sinh mạng, tôi luôn giữ cho mình một nguyên tắc ngầm: không bao giờ để mình bị đóng hộp. Tôi có thể ngồi ở vị trí cao nhất, đưa ra những mệnh lệnh tối cao, nhưng trong thâm tâm, tôi luôn tự nhắc nhở mình rằng tất cả những thứ này chỉ là mây khói thoảng qua. Bản chất của tôi vẫn là một sinh mệnh bình thường, cần hơi ấm của ánh mặt trời, cần sự thanh thản của tâm hồn. Tôi không để những lời ca tụng làm mờ mắt, không để những nghi lễ tôn sùng làm cứng nhắc các khớp xương của mình. Khi công việc kết thúc, tôi rũ bỏ tất cả, trở về với góc nhỏ của riêng mình, nơi tôi có thể tự do kéo lê cái đuôi trong bùn lầy của những thú vui giản dị, của những suy nghĩ không biên giới, không bị gò bó bởi bất kỳ một quy chuẩn nào. Chính sự thâm trầm, ẩn mình này đã giúp tôi vượt qua biết bao nhiêu cuộc thanh trừng, bao nhiêu biến động chính trị tàn khốc mà những kẻ đồng nghiệp kiêu ngạo khác của tôi đã phải phơi xương trên đền miếu.
Cuộc sống này rốt cuộc không phải là một phòng trưng bày để ta phô diễn những bộ xương lộng lẫy của mình cho người đời chiêm ngưỡng. Nó là một hành trình trải nghiệm đầy sống động. Hãy sống sao cho đến hơi thở cuối cùng, ta vẫn cảm nhận được làn nước mát, vẫn thấy được ánh nắng xuyên qua kẽ lá, vẫn mỉm cười vì mình đã được sống một cuộc đời trọn vẹn, tự do chứ không phải là một cuộc đời được lập trình sẵn trong một chiếc hộp lộng lẫy nhưng ngột ngạt. Kéo lê cái đuôi trong bùn mà đi, đó không phải là sự buông xuôi, đó là đỉnh cao của sự tự chủ, là lời tuyên ngôn độc lập mạnh mẽ nhất của một linh hồn tự do trước mọi cám dỗ và áp lực của thế gian này. Ai hiểu được điều đó, người đó đã nắm giữ được chìa khóa của hạnh phúc đích thực và sự bất tử trong chính từng khoảnh khắc của hiện tại.
#cohoctinhoa #keoleduoimadi #trangtu #trietlycuocsong
