Skip to content
PHẦN IV – LỰA CHỌN: Nhà đầu tư thường giữ cổ phiếu lỗ vì coi nó là “tài sản của mình”.
Chương 29 mang tên Tác động của quyền sở hữu đã vén màn một nghịch lý tâm lý đắt giá: con người ta thường có xu hướng định giá cao một thứ chỉ vì họ đang sở hữu nó, dẫn đến sai lầm kinh điển khi các nhà đầu tư cứ khăng khăng ôm lấy những khoản lỗ trên thị trường chứng khoán chỉ vì coi đó là “tài sản của mình”.
Trải qua không ít giông bão trên thương trường lẫn những ngóc ngách hiểm ác của lòng người, tôi đã chứng kiến biết bao kẻ ngã ngựa không phải vì thiếu tài năng hay cạn kiệt nguồn vốn, mà vì họ bị chính cái tôi và sự ràng buộc vô hình cầm tù. Cuốn sách Tư duy nhanh và chậm của Daniel Kahneman không chỉ là một công trình khoa học khô khan về kinh tế học hành vi, mà thực chất là một tấm gương phản chiếu sự bất định và yếu đuối của bản tính con người. Khi lật giở đến phần bàn về những lựa chọn, đặc biệt là khi nhìn sâu vào cách chúng ta đối diện với sự mất mát thông qua hiệu ứng sở hữu, tôi lại càng thấm thía hơn cái gọi là nghệ thuật buông bỏ. Trong suốt hành trình đứng ở đầu sóng ngọn gió, điều tôi học được không phải là làm sao để kiểm soát thiên hạ, mà là làm sao để giữ cho tâm trí không bị bóp méo bởi những ảo ảnh do chính mình dựng lên. Hiệu ứng sở hữu chính là một trong những ảo ảnh nguy hiểm nhất, biến một quyết định đầu tư sai lầm thành một thứ tình cảm vương vấn không nỡ dứt, để rồi cái giá phải trả không chỉ là tiền bạc mà đôi khi là cả một cơ đồ.
Nếu nhìn nhận một cách tường tận, sự gắn bó của con người với tài sản của họ mang màu sắc tâm lý nhiều hơn là lý trí kinh tế thuần túy. Trước chương này, Kahneman đã đưa chúng ta đi qua những lớp lang của tư duy trực giác và tư duy chậm chạp, qua cả những lý thuyết về triển vọng nơi mà nỗi đau mất mát luôn lớn gấp đôi niềm vui được lợi. Đến với Chương 29, lý thuyết đó được đưa vào thực tiễn phũ phàng của thị trường tài chính. Một nhà đầu tư dày dặn kinh nghiệm trên giấy tờ nhưng lại non nớt về tâm lý sẽ dễ dàng rơi vào cái bẫy của sự trì hoãn. Khi một mã cổ phiếu lao dốc, thay vì tỉnh táo cắt lỗ để bảo toàn nguồn lực cho những cơ hội khác, họ lại tự lừa dối bản thân bằng câu nói quen thuộc rằng mình chưa thực sự mất tiền chừng nào chưa bán nó đi. Họ nhìn tờ giấy chứng nhận sở hữu hay những con số đỏ lòm trên màn hình như một phần gắn liền với danh dự và lòng kiêu hãnh cá nhân. Họ coi cổ phiếu đó không chỉ là một tờ giấy giao dịch vô tri, mà là một sinh mệnh thuộc về quyền sở hữu của mình, và việc bán nó đi trong lúc thua lỗ chẳng khác nào thừa nhận sự thất bại của bản thân. Sự gắn kết cảm xúc này làm tê liệt hoàn toàn hệ thống tư duy có ý thức, biến những bộ óc vốn sắc sảo trở nên cố chấp và mù quáng trước thực tế đang diễn ra.
Nhìn rộng ra ngoài biên giới của bảng điện tử chứng khoán, cái bẫy mang tên tác động của quyền sở hữu này đang hiện hữu ở khắp mọi nơi trong cuộc sống, trong nghệ thuật ứng xử xã hội và trong cả những chiến lược kinh doanh tầm vóc lớn. Trong kinh doanh, những người lãnh đạo thường mắc kẹt với một dự án lỗi thời, một sản phẩm đã hết thời gian hoàng kim hoặc một bộ máy nhân sự kém hiệu quả chỉ vì đó là đứa con tinh thần do họ dày công kiến tạo hoặc bảo trợ. Họ không nỡ dứt bỏ vì họ đã đầu tư quá nhiều thời gian, tâm huyết và cảm xúc vào đó, quên mất quy luật sinh tồn khắc nghiệt của thị trường đòi hỏi sự linh hoạt và tính thực dụng tuyệt đối. Sự luyến tiếc quá khứ và sự ám ảnh với những gì đã thuộc về mình là thứ độc dược giết chết sự đổi mới. Một tâm hồn rộng rãi và độ lượng thực sự không nằm ở việc gom nhặt và ôm đồm mọi thứ vào lòng, mà nằm ở sự thông tuệ nhận biết khi nào cần nắm và khi nào buông tay để tạo không gian cho những hạt mầm mới sinh trưởng. Kẻ mạnh thực sự là kẻ dám đối mặt với sai lầm, dũng cảm cắt bỏ khối u ung thư dù nó có đau đớn đến nhường nào, thay vì nuôi dưỡng nó chỉ vì tiếc nuối những gì đã bỏ ra.
Trong các mối quan hệ con người, nghịch lý này cũng tái diễn một cách bi hài. Không ít người chịu đựng sự tổn thương, kìm kẹp trong những mối quan hệ độc hại chỉ vì họ đã gắn bó lâu năm, vì họ coi đối phương là tài sản độc quyền của cuộc đời mình. Họ sợ hãi cảm giác trống trải khi mất đi một thứ quen thuộc, sợ sự phán xét của người đời, và quan trọng nhất là họ không chịu thừa nhận rằng sự lựa chọn ban đầu của mình đã sai lầm. Sự bảo thủ này bóp nghẹt cơ hội được sống hạnh phúc và tự do thực sự. Đọc những trang sách của Kahneman, tôi càng ngẫm sâu hơn về bản chất của quyền lực và sự buông bỏ. Quyền lực đỉnh cao không phải là kiểm soát mọi thứ trong tầm với, mà là sự tự do nội tâm không bị trói buộc bởi bất kỳ tài sản, danh vị hay mối quan hệ độc hại nào. Khi ta không còn bị chi phối bởi nỗi sợ mất mát, ta sẽ nhìn thấu mọi biến động của thời cuộc bằng một cái nhìn điềm tĩnh, sắc bén và bao dung.
Bài học rút ra từ tác động của quyền sở hữu trong tác phẩm Tư duy nhanh và chậm vì thế mang giá trị thực tiễn vô cùng sâu sắc cho bất kỳ ai muốn đứng ở vị trí dẫn dắt. Trong công việc, hãy tập thói quen định giá lại mọi thứ từ con số không tròn trĩnh mỗi ngày. Đừng bao giờ hỏi rằng mình đã đầu tư bao nhiêu vào dự án này, mà hãy hỏi rằng nếu hôm nay mình là người ngoài cuộc, liệu mình có tiếp tục rót vốn vào nó hay không. Câu hỏi đơn giản ấy sẽ xé toạc bức màn ngụy trang của hiệu ứng sở hữu, ép bộ tư duy chậm chạp phải kích hoạt và đưa ra quyết định dựa trên tiềm năng tương lai thay vì tiếc nuối quá khứ. Sự tàn nhẫn cần thiết với những khoản đầu tư chết chính là lòng trắc ẩn lớn nhất dành cho tương lai của chính mình và tổ chức.
Sự từng trải dạy cho con người ta hiểu rằng cuộc đời là một chuỗi những dòng chảy liên tục, không có gì là mãi mãi thuộc về ta ngoại trừ khả năng thích ứng và sự minh mẫn của tâm trí. Những kẻ mưu sâu kế hiểm nhưng thiếu đi sự khoáng đạt thường tự chôn vùi mình trong những toan tính tiểu tiết, tiếc nuối từng đồng vốn nhỏ nhoi hay từng quyền lực vụn vặt để rồi bỏ lỡ cả giang sơn. Ngược lại, những bậc trí giả với tâm hồn rộng mở luôn hiểu rằng việc buông bỏ một thứ không còn giá trị không phải là mất mát, mà là sự giải phóng để đón nhận những chân trời mới lớn lao hơn. Cổ phiếu lỗ có thể bán đi để mua lấy bài học và cơ hội khác; những dự án chết có thể khép lại để dồn lực cho chiến lược tương lai; và những ràng buộc độc hại nên được cắt đứt để trả lại sự bình yên cho tâm hồn.
Cuốn sách của Daniel Kahneman khép lại với những trăn trở về giới hạn của nhận thức con người, nhưng mở ra trong lòng người đọc một khoảng lặng để tự vấn. Nhìn lại chính mình giữa những thăng trầm của cuộc đời, tôi nhận ra rằng sự giàu có thực sự không nằm ở số lượng tài sản ta đang nắm giữ trong tay, mà nằm ở sự tự do trong tâm tưởng, không bị bóp méo bởi nỗi sợ mất mát và không bị cầm tù bởi ảo tưởng về quyền sở hữu. Sống sâu sắc là biết trân trọng hiện tại nhưng đủ dũng khí để buông bỏ quá khứ, biết nhìn nhận sai lầm để đi tiếp con đường dài phía trước với một cái đầu lạnh và một trái tim ki định, bao dung. Đó mới chính là đỉnh cao của sự thông tuệ mà cuộc đời và những trang sách lớn lao mang lại cho chúng ta.