Skip to content
CỔ HỌC TINH HOA: ĐÁM MA TO
Chuyện kể rằng khi Trang Tử sắp mất, các đệ tử muốn sắm sửa một đám ma thật to, chuẩn bị đồ tống táng thật hậu để tỏ lòng tôn kính bậc thầy. Biết được ý định ấy, Trang Tử mỉm cười mà bảo rằng, ta lấy trời đất làm quan quách, lấy mặt trời mặt trăng làm ngọc bích, lấy các ngôi sao làm châu báu, lấy muôn vật làm đồ tiễn đưa, như thế đồ tống táng của ta chẳng đã đầy đủ lắm rồi sao, còn cần phải thêm thắt làm gì nữa. Các đệ tử nghe vậy liền thưa rằng, chúng con chỉ e chim diều, chim quạ sẽ rỉa xác thầy. Trang Tử ôn tồn trả lời, ở trên mặt đất thì bị chim quạ ăn, ở dưới mặt đất thì bị kiến mối gặm, cướp của loài này để dâng cho loài khác, sao các ngươi lại thiên vị, bất công như thế.
Câu chuyện ngắn ngủi trong cuốn sách cổ ấy không chỉ là một bài học về nhân sinh quan phóng khoáng của một bậc triết nhân dường như đã đứng ngoài vòng sinh tử, mà đối với những người đã đi qua gần hết thăng trầm của cuộc đời, đứng ở những nấc thang tột cùng của danh vọng và quyền lực, nó còn là một tấm gương soi chiếu sắc lạnh vào bản chất của nhân tính và những ảo ảnh mà thế gian hằng đuổi theo. Khi đứng ở vị thế cao rộng nhất để nhìn xuống vạn vật, sau khi đã đi qua bao cuộc binh biến thầm lặng nơi triều đường, chứng kiến biết bao thịnh suy của các dòng tộc, bao sự đổi thay của lòng người và cả sự tàn khốc của thời gian, tôi nhận ra rằng cái gọi là đám ma to thực chất chưa bao giờ dành cho người chết. Đó là một buổi diễn lớn của người sống, một thánh đường của sự phù phiếm, nơi người ta cố gắng dùng sự xa hoa để che đậy nỗi sợ hãi tột cùng trước hư vô, dùng nghi lễ để cân đo đong đếm những toan tính quyền lực và dùng nước mắt giả tạo để mua chuộc sự phán xét của thế nhân.
Hãy nhìn sâu vào tâm lý của những kẻ muốn làm một đám ma to. Trong suốt những năm tháng dài rộng của cuộc đời, khi đối diện với những quyết định sinh tử của vận mệnh, tôi đã quan sát thấy vô số những đám tang được mệnh danh là quốc táng, gia táng khổng lồ của các vương hầu khanh tướng, các đại phú gia. Người ta kéo đến nườm nượp, ngựa xe như nước, trướng đối ngập nhà, tiếng khóc than vang động cả một vùng trời. Nhưng nếu bóc tách cái vỏ bọc hào nhoáng và u sầu ấy ra, người ta sẽ thấy gì dưới lớp tro tàn của sự giả dối? Đó là sự tính toán của những kẻ kế thừa. Một đám ma to là cơ hội cuối cùng để người ta khẳng định vị thế của gia tộc, là dịp để phô diễn mạng lưới quan hệ, để cân đong xem ai còn trung thành, ai đã thay lòng đổi dạ. Những kẻ đến viếng nhìn vào quy mô của đám tang để đánh giá xem triều đại này, gia tộc này sau khi mất đi cột trụ thì có còn giữ được quyền lực hay không. Kẻ nằm trong quan tài lúc này chỉ còn là một công cụ, một thứ đạo cụ đắt giá nhất trong một vở kịch chính trị và xã hội được dàn dựng công phu. Họ không còn là một con người với những ký ức, những nỗi đau và khát vọng, mà họ đã biến thành một biểu tượng để những kẻ còn sống trục lợi.
Có những người cả đời sống trong sự ghẻ lạnh, cô độc, nhưng khi chết đi lại được bao phủ bởi một đám tang xa xỉ tột cùng. Sự xa xỉ ấy không phải là lòng hiếu thảo, cũng chẳng phải sự tri ân, mà đó là sự chuộc lỗi muộn màng của những lương tâm bị cắn rứt, hoặc tệ hơn, là sự đạo đức giả của những kẻ muốn dùng tiền bạc để mua lấy danh tiếng thơm tho trước công chúng. Họ sợ dư luận đàm tiếu, they sợ bị coi là bất hiếu, bất nghĩa. Họ chi hàng vạn lạng vàng, xây những lăng mộ nguy nga như cung điện, thuê hàng trăm người khóc mướn để tạo ra một bầu không khí u sầu nhân tạo. Họ nghĩ rằng tiếng khóc của thiên hạ có thể làm giảm bớt tiếng gào thét của sự trống rỗng trong tâm hồn họ. Nhưng hỡi ôi, người chết thì đã hóa cát bụi, họ có nghe thấy tiếng nhạc kèn ầm ĩ kia không, họ có nhìn thấy những bức trướng lụa là đắt giá kia không? Tất cả chỉ là một sự lãng phí vô nghĩa của những kẻ không hiểu được bản chất của sự sống và cái chết.
Từ góc nhìn của một người đã từng nắm giữ những trọng trách tối cao, từng điều binh khiển tướng và đưa ra những quyết sách ảnh hưởng đến vận mệnh của hàng vạn con người, tôi hiểu rằng quyền lực và danh vọng là những thứ trang sức lộng lẫy nhất nhưng cũng là những sợi dây xích trói buộc con người chặt chẽ nhất. Khi còn ở trên đỉnh cao, người ta thường bị vây quanh bởi những lời ca tụng, những sự quỳ lạy và những ảo tưởng về sự vĩ đại của bản thân. Người ta muốn để lại dấu ấn của mình vào đá đá bia bia, muốn lăng mộ của mình phải to đẹp hơn kẻ khác, muốn cái chết của mình phải là một sự kiện làm chấn động cả thiên hạ. Nhưng đó chỉ là biểu hiện của một trí tuệ chưa khai phóng, một tâm hồn còn đầy rẫy những chấp niệm và nỗi sợ hãI. Họ sợ bị lãng quên. Họ không hiểu rằng, cát bụi thì phải trở về với cát bụi, và sự vĩ đại thực sự của một con người không nằm ở chỗ đám tang của họ có bao nhiêu người đưa tiễn, mà nằm ở chỗ những giá trị họ để lại trong lòng nhân thế có trường tồn cùng thời gian hay không.
Trang Tử với trí tuệ siêu phàm của một bậc đại triết đã nhìn thấu cái bẫy của sự phù phiếm ấy. Câu trả lời của ông không phải là sự ngông cuồng, cũng không phải là sự bất cần đời của một kẻ chán chường, mà đó là đỉnh cao của sự tự do và thấu thị. Ông coi vũ trụ là nhà, coi thiên nhiên là bạn đồng hành. Việc ông muốn dùng trời đất làm quan quách, dùng nhật nguyệt làm ngọc bích không chỉ là một ẩn dụ đầy chất thơ, mà đó là một tuyên ngôn về sự hòa quyện tuyệt đối giữa tiểu ngã và đại ngã. Khi một con người đã đạt đến cảnh giới vô ngã, họ không còn thấy sự khác biệt giữa sự sống và cái chết, giữa việc được chôn cất tử tế trong một chiếc quan tài bằng gỗ quý và việc nằm lộ thiên giữa đồng hoang cho chim quạ rỉa rói. Đối với Trang Tử, cái chết chỉ là một sự chuyển hóa của vật chất, là sự trở về với Đạo, với cái nguồn cội vô thủy vô chung của vũ trụ.
Hãy suy ngẫm về câu nói của Trang Tử: Ở trên mặt đất thì bị chim quạ ăn, ở dưới mặt đất thì bị kiến mối gặm, cướp của loài này để dâng cho loài khác, sao lại thiên vị bất công như thế. Đây là một cái nhìn vô cùng sâu sắc và công bằng về chu trình sinh thái của tự nhiên, vượt ra ngoài những định kiến hạn hẹp của đạo đức và nhân văn thông thường. Con người chúng ta, vì sự ích kỷ và ngạo mạn của giống loài, luôn tự cho mình là trung tâm của vũ trụ, cho rằng thân xác mình sau khi chết phải được bảo vệ, phải được nguyên vẹn, phải được đặt ở những nơi trang nghiêm nhất. Chúng ta coi việc thân xác bị các loài thú ăn thịt hay côn trùng phân hủy là một sự sỉ nhục, một tai họa. Nhưng dưới con mắt của một bậc trí giả, thân xác này vốn dĩ là do tứ đại hợp thành, mượn thức ăn của đất trời, mượn sinh mạng của muôn loài mà nuôi dưỡng. Khi ta chết đi, việc trả lại phần thân xác ấy cho tự nhiên, nuôi dưỡng lại những sinh linh khác, chẳng phải là một hành động công bằng và trọn vẹn nhất hay sao? Tại sao lại phải tranh giành phần vật chất ấy với kiến mối để dâng cho giòi bọ trong lòng đất, hay ngược lại? Sự chấp trước vào thân xác sau khi chết thực chất là sự kéo dài của cái tôi ích kỷ, cái tôi không chịu buông bỏ ngay cả khi hơi thở đã lịm tắt.
Trong cuộc đời cầm quyền của mình, tôi đã từng gặp những kẻ có dã tâm cực lớn, mưu sâu kế hiểm, cả đời sống trong sự nghi kỵ và tranh đoạt. Họ xây dựng những hệ thống phòng thủ kiên cố cho bản thân, tích lũy những khối tài sản khổng lồ và chuẩn bị cho mình những hậu sự không thể chu đáo hơn. Nhưng rốt cuộc, khi nhắm mắt xuôi tay, tất cả những gì họ để lại chỉ là một bãi chiến trường cho những kẻ kế cận tranh giành quyền lực, và một cái tên bị người đời phỉ nhổ hoặc lãng quên trong âm thầm. Những đám ma to mà họ hằng mong ước quả thực đã diễn ra, vô cùng hoành tráng, vô cùng trang nghiêm, nhưng đằng sau những khuôn mặt u sầu của dòng người đưa tiễn là những nụ cười thầm kín của sự giải thoát, là những toan tính phân chia tài sản, là những âm mưu lật đổ đang được nhen nhóm ngay bên cạnh linh cữu. Thật là một tấn bi kịch nực cười của nhân sinh.
Ngược lại, tôi cũng đã chứng kiến những bậc chân nhân, những người có trí tuệ lớn và tâm hồn rộng rãi độ lượng, họ sống một đời lặng lẽ, cống hiến hết mình cho dân cho nước mà không màng danh lợi. Khi họ ra đi, không có đám tang xa hoa, không có kèn trống vang trời, thậm chí có người chỉ ra đi trong sự cô độc giữa núi rừng thanh vắng. Nhưng cái chết của họ lại để lại một khoảng trống không thể lấp đầy trong lòng những người ở lại, tư tưởng và nhân cách của họ trở thành ngọn hải đăng dẫn đường cho nhiều thế hệ mai sau. Đó mới chính là sự bất tử thực sự, một sự bất tử không cần đến những viên gạch đá của lăng mộ hay những lời văn tế rỗng tuếch.
Người có mưu sâu và trải nghiệm phong phú hiểu rằng, đỉnh cao của nghệ thuật sống và nghệ thuật trị nước không phải là sự phô trương lực lượng, mà là sự im lặng đầy uy lực. Một đám ma to chỉ cho thấy sự yếu đuối và bất an của những kẻ thừa kế, cho thấy một vương triều hay một gia tộc đang phải dùng những hình thức bề ngoài để che đậy sự suy sụp từ bên trong. Khi một hệ thống còn vững mạnh, người đứng đầu không cần một đám tang to để chứng minh uy quyền của mình, bởi uy quyền ấy đã thấm sâu vào từng huyết mạch của tổ chức, từng suy nghĩ của người dân. Sự ra đi của họ sẽ là một dòng chảy tự nhiên, êm đềm nhưng sâu sắc, giống như nước chảy đá mòn, không tiếng động nhưng làm thay đổi cả địa hình.
Chúng ta thường bị đánh lừa bởi những cảm xúc nhất thời và những quy chuẩn xã hội được dựng lên bởi những kẻ tầm thường. Người ta bảo rằng tang lễ phải chu toàn, phải to tát mới là tròn chữ hiếu, chữ nghĩa. Nhưng có mấy ai tự hỏi, trong suốt những năm tháng người nằm đó còn sống, họ có nhận được sự thấu hiểu, sự chăm sóc chân thành từ những kẻ đang khóc lóc thảm thiết kia không? Hay tất cả những sự tử tế ấy chỉ được để dành cho đến khi họ đã trở thành một cái xác không hồn? Sự tàn nhẫn của thế gian nằm ở chỗ, người ta sẵn sàng bỏ mặc nhau khi còn sống, nhưng lại sẵn sàng chi ra những khoản tiền khổng lồ để làm đám tang thật to khi đối phương đã chết. Đó không phải là tình yêu thương, đó là sự đạo đức giả được thể chế hóa.
Nhìn từ góc độ triết học và tâm lý học tầng sâu, nỗi khát khao có một đám ma to của con người xuất phát từ nỗi sợ hãi cái chết và sự vô nghĩa của sự tồn tại. Chúng ta không chấp nhận được việc một ngày nào đó mình sẽ hoàn toàn biến mất khỏi thế giới này, không còn ai nhớ đến, không còn dấu vết nào để lại. Vì vậy, chúng ta cố gắng tạo ra những công trình, những nghi lễ có tính bền vững hơn để kéo dài sự hiện diện của mình. Nhưng vũ trụ này có những quy luật riêng của nó, quy luật của sự vô thường và biến dịch không ngừng. Mọi thứ được xây dựng bằng vật chất, dù là những kim tự tháp vĩ đại hay những lăng mộ kiên cố nhất, cuối cùng cũng sẽ bị thời gian bào mòn thành cát bụi. Chỉ có những gì thuộc về tinh thần, thuộc về dòng chảy vô hình của trí tuệ và tình yêu thương mới có thể vượt qua được sự tàn phá của thời gian để ở lại với nhân loại.
Khi đã đi qua những giông bão của cuộc đời, đứng ở vị trí mà mọi vinh hoa phú quý trên đời đều đã nếm trải, mọi âm mưu thủ đoạn đều đã nhìn thấu, tôi càng thấy thấm thía cái sự ung dung, tự tại của Trang Tử. Người ta chỉ có thể đạt được sự tự tại ấy khi đã thực sự buông bỏ được cái tôi ích kỷ, cái ảo tưởng về sự kiểm soát và sự trường tồn của bản thân. Một người lãnh đạo thực sự vĩ đại không phải là người xây dựng cho mình một đám tang to nhất, mà là người chuẩn bị cho sự ra đi của mình một cách thanh thản nhất, để lại một di sản tinh thần phong phú và một hệ thống tự vận hành tốt đẹp mà không cần đến sự hiện diện của mình nữa.
Nghĩ về cuộc đời, nghĩ về những người đã đi qua cuộc đời tôi, có những người bạn đồng hành, có những đối thủ truyền kiếp, tất cả họ giờ đây hầu hết đã nằm dưới nấm mồ. Có những người nằm trong những ngôi mộ đá cẩm thạch sang trọng, có những người chỉ là một nấm đất xanh cỏ. Nhưng khi tôi đứng trước những ngôi mộ ấy, tôi không hề thấy sự khác biệt nào giữa họ. Cái chết đã bình đẳng hóa tất cả. Những tranh đoạt quyền lực trước đây, những mưu mô tính toán tưởng chừng như sống còn, giờ đây chỉ còn là những câu chuyện kể nhạt nhòa trong sử sách. Cái còn lại duy nhất là cảm giác thanh thản hay dằn vặt của linh hồn họ trong những giây phút cuối cùng của cuộc đời. Và tôi tin chắc rằng, những người đã ra đi với một tâm thế nhẹ nhàng, không chấp trước vào những đám ma to hay sự phô trương thế tục, mới là những người thực sự chiến thắng trong trò chơi của số phận.
Bàn về đám ma to, thực chất là bàn về thái độ của chúng ta đối với sự sống. Người biết sống một cách trọn vẹn, sâu sắc, biết cống hiến và yêu thương mà không đòi hỏi sự đền đáp, biết nhìn nhận bản thân như một phần nhỏ bé nhưng hài hòa của vũ trụ, người đó sẽ không bao giờ bận tâm đến việc mình sẽ được chôn cất như thế nào. Họ biết rằng, dù thân xác họ có ở đâu, dưới lòng đất sâu hay trên ngọn cây cao, họ đã hoàn thành sứ mệnh của mình và đã trở về với ngôi nhà thực sự của mình. Ngược lại, những kẻ cả đời chỉ biết tích lũy, tranh đoạt, sống trong sự sợ hãi và nghi kỵ, dù có được tổ chức một đám tang to đến đâu, lăng mộ có hoành tráng thế nào, thì cái chết của họ vẫn chỉ là một sự tiếp nối của sự cô độc và trống rỗng mà họ đã tự gieo rắc suốt đời.
Trong những năm tháng cuối đời này, khi nhìn lại chặng đường đã qua, tôi không còn cảm thấy tự hào về những chiến tích lẫy lừng, những chức vị cao sang hay những quyền lực vạn người mê mà mình từng nắm giữ. Những thứ đó chỉ là những chiếc mặt nạ, những vai diễn trên sân khấu cuộc đời. Điều khiến tôi cảm thấy bình yên nhất chính là việc tôi đã học được cách nhìn cuộc đời bằng đôi mắt của một người đứng ngoài cuộc, thấu hiểu quy luật của vạn vật và sẵn sàng chấp nhận sự ra đi của mình một cách giản dị nhất. Tôi không cần một đám ma to, không cần những lời ca tụng giả tạo, cũng không cần những bia đá ghi danh. Tôi chỉ muốn ra đi như một làn gió nhẹ, hòa vào hư không, trả lại cho đất trời những gì đã mượn, và để lại trong lòng những người thực sự yêu thương tôi một ký ức ấm áp, nhẹ nhàng.
Sự thâm trầm của một người đã trải qua mọi vinh nhục của cuộc đời cho phép tôi nhìn thấy sự hài hước trong những toan tính của thế nhân. Người ta khóc lóc trong những đám tang to, nhưng thực chất họ đang khóc cho chính họ, khóc cho sự yếu đuối và bất lực của mình trước cái chết. Họ dùng tiền bạc để tạo ra một ảo tưởng về sự kiểm soát, nhưng cái chết lại là thứ duy nhất không bao giờ có thể bị mua chuộc hay kiểm soát bởi tiền bạc và quyền lực. Việc hiểu được điều này là một bước ngoặt quan trọng để giải phóng con người khỏi những xiềng xích của sự phù phiếm, giúp chúng ta tập trung vào những giá trị thực sự của cuộc sống khi còn có cơ hội.
Chúng ta đang sống trong một thời đại mà sự phô trương và bề nổi được tôn sùng hơn bao giờ hết. Người ta không chỉ muốn có một đám ma to khi chết, mà còn muốn có những đám cưới to, những bữa tiệc to, những ngôi nhà to để khoe khoang trên các phương tiện truyền thông. Tất cả những thứ đó chỉ là biểu hiện của một xã hội đang bị mất phương hướng, nơi con người ta tìm kiếm giá trị của mình thông qua sự thừa nhận của người khác hơn là qua sự tự nhận thức bên trong. Câu chuyện về đám ma to của Trang Tử từ hàng ngàn năm trước vẫn còn nguyên giá trị thời sự, như một tiếng chuông cảnh tỉnh gõ mạnh vào cái đầu đang say sưa trong những giấc mơ danh vọng của con người hiện đại.
Khi chúng ta biết từ bỏ khát vọng về những cái to tát bên ngoài, chúng ta mới có thể quay trở về với cái vĩ đại bên trong. Cái vĩ đại ấy không cần tiếng ồn ào của kèn trống, không cần sự chứng kiến của đám đông, nó tự tỏa sáng trong sự im lặng và bình yên của tâm hồn. Đó là cảnh giới mà Trang Tử đã đạt đến, và cũng là cái đích mà những người có trí tuệ lớn luôn hướng tới sau khi đã đi qua mọi nấc thang của danh vọng và quyền lực thế tục.
Hãy học cách đối diện với cái chết không phải bằng sự sợ hãi và trốn tránh, mà bằng một sự chuẩn bị tâm lý thanh thản và chủ động. Hãy coi cái chết như một người bạn đường trung thành, người luôn nhắc nhở chúng ta về giá trị của từng khoảnh khắc sống hiện tại. Khi biết rằng mình có thể ra đi bất cứ lúc nào, và khi ra đi ta sẽ chẳng mang theo được gì ngoài những trải nghiệm và nghiệp quả của mình, chúng ta sẽ biết cách sống sao cho xứng đáng, biết cách yêu thương chân thành và buông bỏ những tranh chấp vô nghĩa. Đám ma to hay nhỏ không còn là vấn đề quan trọng nữa, bởi lúc đó ta đã hiểu rằng, sự sống và cái chết chỉ là hai mặt của một đồng xu, và người biết cách sống đẹp cũng sẽ biết cách chết một cách trang nghiêm và tự tại nhất.
Nhìn rộng ra, sự chấp trước vào đám ma to còn phản ánh một căn bệnh thâm căn cố đế của văn hóa: sự sùng bái hình thức và coi nhẹ nội dung. Trong mọi lĩnh vực của đời sống xã hội, từ giáo dục, quan trường cho đến tôn giáo, người ta thường chú trọng đến những nghi lễ rườm rà, những báo cáo thành tích hoành tráng hơn là những hiệu quả thực chất và những giá trị cốt lõi. Một hệ thống giáo dục chỉ lo tổ chức những buổi lễ khai giảng, bế giảng rầm rộ mà quên đi việc rèn luyện nhân cách và tri thức cho học sinh; một bộ máy chính quyền chỉ thích xây dựng những tượng đài nghìn tỷ mà bỏ qua sinh kế của người dân; tất cả đều là những biến thể của tư duy đám ma to. Đó là một thứ tư duy nông cạn, ngắn hạn và hủy hoại, cần phải được thay thế bằng một tư duy sâu sắc, thực chất và bền vững hơn.
Người có trí tuệ lớn và mưu sâu hiểu rằng, muốn xây dựng một sự nghiệp trường tồn, muốn có được lòng tin thực sự của lòng người, phải đi từ những việc nhỏ nhất, thiết thực nhất, làm bằng sự chân thành và tận tụy tối đa mà không cần phô trương. Sự phô trương chỉ thu hút những kẻ hiếu kỳ và những kẻ cơ hội, trong khi sự thầm lặng và chất lượng thực sự mới là thứ giữ chân những người tri kỷ và tạo nên những giá trị vĩnh cửu. Khi một người đã đạt đến tầm nhìn này, họ sẽ không bao giờ bị cuốn vào những cuộc đua vô nghĩa của thế gian, họ biết rõ mình là ai, mình đang làm gì và mục đích tối hậu của cuộc đời mình là gì. Họ sống một cuộc đời độc lập, tự tại, đứng ngoài mọi sự phán xét của đám đông và mỉm cười trước những trò hề của danh vọng.
Đối với tôi, bài học từ câu chuyện Đám ma to của Trang Tử không chỉ là một lời khuyên về cách ứng xử với cái chết, mà nó là một triết lý sống toàn diện, một kim chỉ nam cho mọi hành động và quyết định trong cuộc đời. Nó dạy tôi biết cách bao dung hơn với những thiếu sót của con người, biết cách nhìn nhận mọi sự việc bằng một góc nhìn đa chiều và sâu sắc hơn, và trên hết, biết cách giữ cho tâm hồn mình luôn bình yên, tự tại giữa những biến động không ngừng của thời cuộc.
Khi kết thúc những suy ngẫm này, tôi muốn gửi gắm đến những ai còn đang mải miết đi tìm những giá trị ảo ảnh của cuộc đời một lời khuyên chân thành từ trải nghiệm của một người đã đi qua gần hết cuộc đời: Hãy bớt chút thời gian để chăm lo cho những thứ to tát bên ngoài, và dành nhiều thời gian hơn để quay về bồi đắp cho thế giới nội tâm của mình. Hãy sống sao cho khi nằm xuống, bạn không cần một đám ma to để chứng minh sự tồn tại của mình, bởi sự tồn tại ấy đã được khắc ghi một cách sâu sắc và tốt đẹp nhất trong lòng những người ở lại, và trong cả dòng chảy bất tận của vũ trụ này. Đó mới chính là sự giải thoát hoàn toàn, sự tự do đích thực mà không một quyền lực hay tiền bạc nào trên thế gian này có thể mua được.
#cohoctinhhoa #dammato #trangtu #trietlysong #nhansinhquan #baihoccuocdoi #buongbo #giaithoat
