Skip to content
PHẦN III – QUÁ TỰ TIN: SAU KHI SỰ KIỆN XẢY RA, TA KỂ LẠI NHƯ THỂ NÓ TẤT YẾU
Chương 19 của cuốn sách Tư duy nhanh và chậm đưa người đọc vào một hành trình bóc trần ảo tưởng về sự hiểu biết, nơi tác giả Daniel Kahneman chỉ ra cách bộ não chúng ta tự động viết lại lịch sử sau khi một sự kiện đã ngã ngũ, biến những điều ngẫu nhiên, hỗn loạn thành một chuỗi nhân quả mạch lạc và tất yếu như một định mệnh đã được an bài từ trước.
Khi lật mở từng trang sách của Daniel Kahneman, đặc biệt là ở những chương thuộc phần về sự quá tự tin của con người, tôi không khỏi mỉm cười trước sự hiển nhiên của những quy luật tâm lý mà ông đúc kết. Trong những năm tháng lăn lộn giữa dòng đời, chứng kiến biết bao cuộc hưng suy của các tập đoàn lớn, những quyết định xoay chuyển vận mệnh của cả một tập thể, hay cả những ván cờ chính trị, kinh doanh cân não, tôi nhận ra rằng sai lầm lớn nhất của con người không phải là không nhìn thấy tương lai, mà là ảo tưởng rằng mình đã luôn thấy trước được quá khứ. Trước khi bước vào Chương 19 với chủ đề Ảo tưởng về sự hiểu biết, Kahneman đã dành Chương 18 để dạy chúng ta cách chế ngự những dự đoán trực giác. Ở đó, ông chỉ ra rằng trí óc con người có xu hướng đưa ra những dự báo cực đoan dựa trên những thông tin ít ỏi và đầy thiên kiến. Trực giác của chúng ta thường bỏ qua quy luật hồi quy về giá trị trung bình, khiến ta tin vào những kịch bản phi thực tế. Nhưng nếu ở Chương 18, chúng ta học cách nhìn về phía trước với sự cẩn trọng, thì sang Chương 19, Kahneman lại bắt chúng ta phải quay đầu nhìn lại phía sau để nhận ra một sự thật phũ phàng hơn: ngay cả khi sự việc đã trôi qua, chúng ta vẫn không hề hiểu nó như chúng ta tưởng. Chúng ta chỉ đang tự lừa dối mình bằng một trò chơi ghép hình hồi tố mang tên Sau khi sự kiện xảy ra, ta kể lại như thể nó tất yếu.
Sự chuyển giao tư duy từ việc dự đoán tương lai sang việc lý giải quá khứ là một cái bẫy tinh vi của Hệ thống 1 trong tâm trí. Khi một sự kiện chưa xảy ra, thế giới là một màn sương mù dày đặc của những khả năng, nơi mọi quyết định đều mang tính chất xác suất và chứa đựng đầy rủi ro. Nhưng ngay khi kết quả xuất hiện, màn sương ấy lập tức tan biến trong tâm trí chúng ta. Hệ thống 1, với bản tính thèm khát sự rõ ràng và trật tự, sẽ lập tức xóa sạch mọi ký ức về sự hoài nghi trước đó. Nó nhanh chóng tìm kiếm những dữ kiện trong quá khứ khớp với kết quả hiện tại, liên kết chúng lại bằng một sợi dây nhân quả lỏng lẻo nhưng trông có vẻ cực kỳ chặt chẽ, rồi thì thầm vào tai chúng ta rằng: “Ta đã biết trước chuyện này sẽ xảy ra mà”.
Hãy nghĩ về những người đã từng đứng ở đỉnh cao của sự nghiệp, những người điều hành các định chế tài chính khổng lồ hay những nhà hoạch định chiến lược tầm cỡ. Tôi đã thấy rất nhiều người trong số họ gục ngã không phải vì họ thiếu năng lực, mà vì họ tin vào những câu chuyện thần thoại do chính họ viết ra sau mỗi lần thành công. Khi một thương vụ sáp nhập thành công rực rỡ, hay một sản phẩm mới chiếm lĩnh thị trường ngoài mong đợi, những người trong cuộc lập tức xây dựng một kịch bản hoàn hảo. Họ ca ngợi tầm nhìn xa trông rộng, sự nhạy bén phi thường của ban lãnh đạo, và sự chuẩn bị không một vết xước. Họ quên đi rằng, chỉ một ngày trước khi dự án ra mắt, cả đội ngũ đã thức trắng đêm trong sự hoang mang cực độ, rằng chỉ một quyết định từ chối ngẫu nhiên của một đối tác nhỏ cũng có thể khiến toàn bộ kế hoạch sụp đổ. Họ biến sự may mắn thuần túy thành một chiến thắng mang tính tất yếu của tư duy chiến thuật.
Daniel Kahneman đã lấy ví dụ rất kinh điển về sự trỗi dậy của Google. Ngày nay, câu chuyện về hai nhà sáng lập Larry Page và Sergey Brin được kể lại như một huyền thoại về sự thiên tài và tầm nhìn thay đổi thế giới. Người ta phân tích từng bước đi của họ như thể mọi quyết định đều nằm trong một kế hoạch vĩ đại được tính toán tỉ mỉ từ những ngày đầu trong căn gác xép. Nhưng thực tế là gì? Vào năm 1999, họ từng muốn bán Google cho Excite with giá chưa đầy một triệu đô la, nhưng thương vụ đổ bể vì phía Excite từ chối. Nếu thương vụ đó thành công, thế giới ngày nay đã không có một gã khổng lồ công nghệ như chúng ta biết. Sự thành công của Google là kết quả của vô số biến số ngẫu nhiên, của sự may mắn, của những thời cơ mà chính những người trong cuộc cũng không thể lường trước. Thế nhưng, sau khi sự kiện đã xảy ra, cả thế giới — và có lẽ là cả chính những người sáng lập — đều kể lại câu chuyện đó như một tiến trình tất yếu của lịch sử công nghệ.
Cái bẫy tâm lý này không chỉ là một sự ngộ nhận vô hại; nó là một thứ chất độc âm thầm tàn phá khả năng ra quyết định trong tương lai. Khi chúng ta tin rằng mọi sự kiện trong quá khứ đều có thể giải thích được và là tất yếu, chúng ta sẽ phát triển một sự tự tin thái quá vào khả năng kiểm soát vận mệnh của mình. Trong môi trường quản trị và kinh doanh, đây là khởi đầu của sự hủy diệt. Một người lãnh đạo thực sự sâu sắc và từng trải sẽ hiểu rằng, thành công của ngày hôm nay là một phương trình có rất nhiều biến số ẩn, trong đó có cả sự ưu ái của số phận. Nếu bạn nhìn nhận thành công của mình như một hệ quả tất yếu của tài năng cá nhân, bạn sẽ ngừng học hỏi, ngừng hoài nghi và bắt đầu đưa ra những quyết định liều lĩnh dựa trên những ảo tưởng về quyền năng của bản thân.
Trong các mối quan hệ nhân sinh và nghệ thuật đối nhân xử thế, sự thấu hiểu về hiệu ứng “Sau khi sự kiện xảy ra, ta kể lại như thể nó tất yếu” mang lại cho chúng ta một tấm lòng rộng lượng và độ lượng sâu sắc. Khi một người cấp dưới phạm sai lầm dẫn đến hậu quả nghiêm trọng, phản ứng tự nhiên của một người quản lý thông thường là giận dữ và trách móc: “Tại sao việc rõ ràng như thế này mà cậu không nhìn ra? Tại sao lại có thể đưa ra một quyết định ngớ ngẩn đến vậy?”. Nhưng một người có tư duy đa tầng sẽ dừng lại một nhịp. Họ biết rằng cái gọi là “rõ ràng như thế này” chỉ xuất hiện sau khi hậu quả đã hiển hiện. Trước đó, trong bối cảnh của người cấp dưới lúc bấy giờ, thông tin là hỗn loạn, áp lực thời gian là có thật, và những lựa chọn khác trông cũng có vẻ khả thi không kém. Khi nhìn nhận sự việc bằng lăng kính đó, chúng ta sẽ bớt đi sự phán xét khắt khe, thay vào đó là sự thấu cảm và mong muốn xây dựng một hệ thống hỗ trợ tốt hơn để hạn chế sai sót, chứ không phải tìm một con dê tế thần để trút giận.
Điều này cũng đúng trong cuộc sống cá nhân của mỗi chúng ta. Biết bao lần chúng ta tự dằn vặt bản thân vì những quyết định sai lầm trong quá khứ? Biết bao đêm chúng ta mất ngủ vì những câu hỏi “Giá như lúc đó mình chọn con đường khác, giá như mình nhận ra dấu hiệu đó sớm hơn”. Sự thật là, bạn không thể nhìn thấy những dấu hiệu đó vào lúc đó, bởi vì những dấu hiệu mà bây giờ bạn thấy quá rõ ràng thực ra chỉ được làm nổi bật lên nhờ chính cái kết quả mà bạn đã biết. Trước khi kết quả xảy ra, những dấu hiệu đó chỉ là những đốm sáng mờ nhạt giữa một rừng thông tin nhiễu loạn khác. Sự bao dung với chính mình bắt đầu từ việc chấp nhận rằng, ở mỗi thời điểm trong quá khứ, chúng ta đã đưa ra quyết định tốt nhất có thể với lượng thông tin và nguồn lực mà chúng ta có lúc bấy giờ. Hãy buông bỏ ảo tưởng rằng bạn đáng lẽ phải biết trước mọi việc, bởi vì đó là một đòi hỏi phi lý mà bộ não của bạn tự dựng lên để hành hạ bạn sau khi mọi chuyện đã rồi.
Nhìn sâu hơn vào khía cạnh kinh doanh và đầu tư, thiên kiến này tạo ra một lớp người mà tôi gọi là “những nhà tiên tri của quá khứ”. Bạn sẽ thấy trên thị trường tài chính, trên các mặt báo, hay trong các phòng họp hội đồng quản trị đầy rẫy những chuyên gia phân tích với khả năng giải thích cực kỳ thuyết phục về lý do tại sao một cuộc cổ phiếu lại sụt giảm, tại sao một thị trường lại đóng băng, hay tại sao một cuộc khủng hoảng lại nổ ra. Họ đưa ra những lập luận sắc bén, những biểu đồ chi tiết, khiến người nghe có cảm giác họ là những bậc thầy nắm giữ chìa khóa của vũ trụ. Nhưng hãy thử yêu cầu họ dự đoán thị trường sẽ đi về đâu trong ba tháng tới, bạn sẽ nhận được những câu trả lời mơ hồ hoặc những dự báo sai lệch hoàn toàn. Sự uyên bác của họ chỉ là một ảo ảnh được xây dựng trên việc nhặt nhạnh các mảnh vỡ của quá khứ rồi ghép chúng lại thành một bức tranh đẹp đẽ. Một người chơi cờ lão luyện trên thương trường không bao giờ tin vào những lời tiên tri vuốt đuôi đó. Họ đánh giá năng lực của một chuyên gia không phải bằng cách người đó giải thích quá khứ hay ho ra sao, mà bằng cách người đó xử lý những rủi ro bất định của tương lai và sự trung thực của họ khi thừa nhận những giới hạn trong tầm nhìn của mình.
Làm thế nào để chúng ta, những người đang phải chèo lái con thuyền cuộc đời và sự nghiệp qua những vùng biển động, có thể tự bảo vệ mình trước ảo tưởng nguy hại này?
Bước đi đầu tiên và quan trọng nhất là việc ghi chép lại tiến trình ra quyết định một cách trung thực và tức thời. Khi đối mặt với một quyết định lớn — dù là đầu tư vào một dự án mới, tuyển dụng một nhân sự cấp cao, hay thay đổi định hướng cuộc đời — hãy viết ra giấy tất cả những gì bạn đang nghĩ tại thời điểm đó. Hãy ghi lại những thông tin bạn có trong tay, những giả định bạn đang dựa vào, những nỗi lo sợ lớn nhất của bạn, và cả mức độ tự tin của bạn (ví dụ như bạn tin tưởng quyết định này bao nhiêu phần trăm). Đừng chỉ để nó trong đầu, vì bộ não của bạn sẽ tự động chỉnh sửa ký ức này sau khi kết quả xuất hiện. Khi sự việc đã ngã ngũ, dù thành công hay thất bại, hãy mở cuốn sổ đó ra và đối chiếu. Bạn sẽ bàng hoàng nhận ra mình đã từng mơ hồ thế nào, mình đã từng đánh giá thấp những rủi ro nào, hoặc mình đã may mắn thoát hiểm ra sao. Đây là cách duy nhất để giữ cho đôi chân của chúng ta luôn chạm đất, để chúng ta không bị cuốn trôi bởi cơn lốc của sự tự mãn khi chiến thắng, và không bị nhấn chìm bởi sự tự ti khi thất bại.
Bước thứ hai là thay đổi cách chúng ta đánh giá con người và hiệu quả công việc. Trong một tổ chức, nếu bạn chỉ thưởng phạt dựa trên kết quả cuối cùng, bạn đang gián tiếp khuyến khích những hành vi liều lĩnh và trừng phạt sự cẩn trọng khoa học. Một quyết định tồi nhưng gặp may mắn vẫn có thể mang lại kết quả tốt. Một quyết định xuất sắc, được cân nhắc kỹ lưỡng về mặt xác suất, vẫn có thể dẫn đến thất bại do một sự kiện bất ngờ ngoài tầm kiểm soát. Nếu bạn thăng chức cho người thứ nhất và sa thải người thứ hai, bạn đang xây dựng một văn hóa doanh nghiệp dựa trên cờ bạc chứ không phải trên năng lực quản trị rủi ro. Những người đứng đầu khôn ngoan luôn đánh giá nhân sự dựa trên chất lượng của quá trình ra quyết định — cách họ thu thập dữ liệu, cách họ phân tích các kịch bản, cách họ chuẩn bị cho các phương án dự phòng — chứ không chỉ nhìn vào bảng báo cáo doanh thu cuối năm.
Nhìn rộng ra, việc hiểu sâu sắc về ảo tưởng hiểu biết còn giúp chúng ta xây dựng một tinh thần tĩnh lặng trước những biến động của cuộc đời. Khi bạn hiểu rằng thế giới này vận hành một cách hỗn loạn và ngẫu nhiên hơn nhiều so với những gì các cuốn sách lịch sử hay các báo cáo tài chính cố gắng thể hiện, bạn sẽ bớt đi sự lo âu vô ích. Bạn sẽ không còn cố gắng đi tìm một công thức vạn năng cho sự thành công, bởi vì công thức đó không tồn tại. Mọi thành công lớn đều là sự giao thoa giữa sự chuẩn bị kỹ lưỡng và một chút duyên khởi của thời cuộc. Thay vì cố gắng kiểm soát những điều không thể kiểm soát, người có trí tuệ sâu sắc sẽ tập trung năng lượng vào việc nâng cao nội lực, xây dựng sự linh hoạt để thích ứng với mọi hoàn cảnh, và giữ cho tâm trí mình luôn mở rộng để đón nhận những cơ hội mới.
Cuốn sách Tư duy nhanh và chậm của Daniel Kahneman không chỉ là một công trình nghiên cứu khoa học hành vi khô khan; đối với tôi, đó là một cuốn sách triết học thực tiễn sâu sắc. Khi bóc trần những ảo tưởng của trí óc, Kahneman không nhằm mục đích làm chúng ta nản lòng hay rơi vào chủ nghĩa hư vô. Ngược lại, ông muốn giải phóng chúng ta khỏi những gông cùm của sự kiêu ngạo nhận thức. Chỉ khi chúng ta dũng cảm thừa nhận rằng mình không biết, rằng những câu chuyện tất yếu mà chúng ta kể cho nhau nghe sau mỗi sự kiện chỉ là một cơ chế tự vệ của tâm lý, thì lúc đó chúng ta mới thực sự bắt đầu học hỏi.
Hãy nhìn những người xung quanh bạn, những người luôn lớn tiếng khẳng định họ biết chắc chắn điều gì sẽ xảy ra, những người luôn dùng từ “Biết thế thì…” hay “Rõ ràng là…” với một thái độ kẻ cả. Hãy mỉm cười và bao dung với họ, nhưng đừng bao giờ giao phó vận mệnh của bạn hay của doanh nghiệp bạn vào tay họ. Những người có mưu sâu kế hiểm thực sự, những người có khả năng dẫn dắt tập thể vượt qua những khúc quanh ngặt nghèo của lịch sử, luôn là những người ít nói nhất về những dự đoán của mình. Họ im lặng quan sát, họ chuẩn bị cho mọi tình huống, và họ chấp nhận rằng thế giới luôn có những góc tối mà mắt thường không thể chạm tới. Họ không cần phải chứng tỏ mình đúng sau khi mọi chuyện đã rồi, bởi vì tâm hồn họ đủ rộng lớn để chứa đựng cả sự ngẫu nhiên của số phận và sự hữu hạn của trí tuệ con người.
Khi khép lại trang sách về Chương 19, tôi thường tự hỏi bản thân: Có bao nhiêu phần trong cuộc đời của chính mình, trong những thành tựu mà mình tự hào nhất, thực chất chỉ là một sự ngẫu nhiên được tô vẽ lại thành một câu chuyện tất yếu? Câu trả lời có lẽ là rất nhiều. Và sự thừa nhận đó không hề làm giảm đi giá trị của những nỗ lực đã qua, trái lại, nó khiến tôi cảm thấy biết ơn cuộc đời hơn, biết ơn những con người đã đi qua cuộc đời mình, và biết ơn cả những may mắn vô hình đã nâng đỡ mình trong những thời khắc quyết định. Đó là sự thanh thản tối hậu của một người đã đi qua đủ nhiều thăng trầm để hiểu rằng, trên bàn cờ cuộc đời, chúng ta vừa là những kỳ thủ nỗ lực hết mình trong từng nước đi, nhưng đồng thời cũng chỉ là những quân cờ trong một ván cờ lớn hơn nhiều mà luật chơi của nó nằm ngoài sự hiểu biết của chúng ta.
Hy vọng rằng, khi bạn đọc những dòng chia sẻ này, bạn cũng sẽ tìm thấy cho mình một góc nhìn mới, một khoảng lặng để suy ngẫm và một sự nhẹ lòng khi nhìn lại chặng đường đã qua. Hãy tiếp tục bước đi với một cái đầu lạnh đầy tỉnh táo trước những ảo tưởng của nhận thức, nhưng đồng thời cũng với một trái tim ấm áp, bao dung trước những vụng dại của chính mình và của người khác. Đó mới chính là nghệ thuật sống thực sự mà một cuốn sách vĩ đại như Tư duy nhanh và chậm có thể mang lại cho chúng ta.
#TuDuyNhanhVaCham #DanielKahneman #HieuUngHoiTo #QuanTriRuiRo #TriTueCuocSong
