Skip to content
PHẦN III – QUÁ TỰ TIN: CHUYÊN GIA KHÔNG THÍCH VÌ NGHĨ NÓ “QUÁ MÁY MÓC”
Chương 21 của cuốn sách Tư duy nhanh và chậm đặt ra cuộc đối đầu kinh điển giữa trực giác của các nhà chuyên môn và các công thức toán học đơn giản, vạch trần một sự thật phũ phàng rằng con người thường xuyên bị đánh bại bởi các thuật toán thô sơ chỉ vì các chuyên gia luôn từ chối áp dụng chúng do định kiến rằng máy móc thiếu đi sự linh hoạt và tinh tế của tư duy nhân loại.
Để hiểu được tại sao các chuyên gia lại có một phản ứng dữ dội và đầy định kiến như vậy trước những công thức toán học đơn giản, chúng ta không thể không nhìn lại chặng đường tư duy mà Daniel Kahneman đã dẫn dắt chúng ta ở chương trước. Trong Chương 20, tác giả đã bóc trần ảo tưởng về giá trị, nơi con người dễ dàng bị đánh lừa bởi cảm giác tự tin chủ quan của chính mình. Chúng ta thường xây dựng những câu chuyện mạch lạc, xuôi tai từ những mảnh thông tin nghèo nàn, để rồi tin tưởng tuyệt đối vào khả năng phán đoán của bản thân mà bỏ qua những quy luật thống kê cơ bản. Bước sang Chương 21, tấn bi kịch của sự quá tự tin ấy được đẩy lên một nấc thang mới, trực diện hơn và cũng đau đớn hơn. Đó là khi khoa học đưa ra một giải pháp để khắc phục những sai lầm có hệ thống của con người, nhưng cái tôi và niềm kiêu hãnh của những bộ óc tự coi là tinh hoa lại kiên quyết từ chối giải pháp đó chỉ vì họ cho rằng nó quá máy móc.
Sự phản kháng này không đơn thuần là một cuộc tranh luận học thuật về mặt phương pháp luận, mà nó là một cuộc chiến sâu sắc về mặt tâm lý, quyền lực và bản ngã của con người. Hãy tưởng tượng một người đã dành cả đời mình để nghiên cứu, tích lũy kinh nghiệm, trải qua hàng ngàn giờ bay trong lĩnh vực của họ, từ y khoa, tài chính, nhân sự cho đến nghệ thuật quân sự hay quản trị quốc gia. Họ tự hào về khả năng cảm nhận được những rung động tinh vi nhất của thực tế, điều mà họ gọi là trực giác nghề nghiệp hay nhạy cảm lâm sàng. Nhưng rồi, một nhà khoa học hành vi xuất hiện, mang theo một công thức tính toán đơn giản với chỉ vài ba biến số cơ bản, và chứng minh rằng công thức vô hồn đó có khả năng dự đoán chính xác hơn cả những quyết định được đưa ra sau hàng giờ suy tư của vị chuyên gia kia. Đó là một đòn giáng cực mạnh vào lòng tự trọng của họ.
Tại sao các chuyên gia lại ghét các công thức đến thế. Câu trả lời nằm sâu trong cơ chế vận hành của Hệ thống 1 và Hệ thống 2 mà cuốn sách luôn đề cập. Trực giác, vốn là sản phẩm của Hệ thống 1, hoạt động một cách tự động, nhanh chóng và mang lại một cảm giác thỏa mãn tức thì về mặt nhận thức. Khi một chuyên gia đưa ra phán đoán dựa trên trực giác, họ cảm thấy mình đang thực hiện một hoạt động mang tính nghệ thuật, một sự kết hợp thiêng liêng giữa tri thức và linh cảm. Ngược lại, việc tuân thủ một công thức cố định đòi hỏi sự can thiệp của Hệ thống 2, vốn chậm chạp, tốn năng lượng và cực kỳ tẻ nhạt. Việc áp dụng một công thức đòi hỏi con người phải từ bỏ quyền kiểm soát, từ bỏ sự linh hoạt định kiến của mình để quy phục trước những quy tắc cứng nhắc. Họ cảm thấy mình bị biến thành một cỗ máy, một bánh răng trong một hệ thống lớn hơn, thay vì là một người sáng tạo ra quyết định.
Sự phê phán rằng các công thức quá máy móc thực chất là một cơ chế tự vệ tâm lý. Khi đối mặt với sự phức tạp của thế giới, con người luôn có xu hướng tin rằng chỉ có một bộ óc phức tạp tương đương mới có thể giải mã được nó. Chúng ta khó lòng chấp nhận rằng những vấn đề trọng đại như tuyển chọn nhân tài cho một tập đoàn lớn, chẩn đoán một căn bệnh hiểm nghèo, hay dự báo xu hướng biến động của thị trường lại có thể được giải quyết tốt hơn bởi một phép cộng đơn giản của vài chỉ số định lượng. Chúng ta tìm kiếm những lời giải thích sâu xa, những phân tích đa chiều, và những lập luận tinh vi. Nhưng thực tế mà Kahneman chỉ ra, dựa trên hàng loạt nghiên cứu thực nghiệm của Paul Meehl và nhiều nhà khoa học khác, lại chứng minh điều ngược lại. Trong hầu hết các lĩnh vực, từ dự đoán kết quả học tập của sinh viên, khả năng tái phạm tội của tù nhân, cho đến sự thành công của một khoản đầu tư, các thuật toán đơn giản luôn cho kết quả tương đương hoặc vượt trội hơn hẳn so với những dự đoán lâm sàng của các chuyên gia hàng đầu.
Sự vượt trội của công thức không phải vì nó thông minh hơn con người, mà là vì nó nhất quán hơn con người. Bộ óc của chúng ta là một hệ thống cực kỳ nhạy cảm với các yếu tố nhiễu bên ngoài. Một vị chuyên gia có thể đưa ra hai quyết định hoàn toàn khác nhau cho cùng một hồ sơ bệnh án chỉ vì họ vừa ăn một bữa trưa ngon miệng hoặc vừa mới cãi nhau với bạn đời. Sự mệt mỏi, thời tiết, tâm trạng, hay thậm chí là thứ tự tiếp nhận thông tin đều có thể làm lệch hướng phán đoán của họ mà chính họ cũng không hề hay biết. Công thức thì không như vậy. Nó không biết mệt mỏi, không có cảm xúc, không bị chi phối bởi những thiên kiến nhất thời. Nó áp dụng cùng một tiêu chuẩn cho mọi trường hợp, từ đó loại bỏ hoàn toàn những sai số ngẫu nhiên do trạng thái tâm lý của con người gây ra.
Nhìn nhận vấn đề này từ một góc độ sâu sắc hơn của người đã từng chứng kiến nhiều thăng trầm trong cuộc sống và những quyết sách mang tính sinh tử, chúng ta sẽ thấy rằng sự từ chối công thức còn liên quan đến vấn đề trách nhiệm và đạo đức. Khi một con người đưa ra quyết định dựa trên trực giác và thất bại, xã hội dễ dàng tha thứ cho họ hơn vì họ đã cố gắng hết sức, đã sử dụng tất cả sự thông thái của mình để cân nhắc. Thất bại đó được coi là một tai nạn nghề nghiệp, một sự không may của số phận. Nhưng nếu một người tuân theo một công thức máy móc và dẫn đến thất bại, họ sẽ bị chỉ trích kịch liệt vì đã hành động vô cảm, thiếu trách nhiệm và không chịu tư duy. Nỗi sợ hãi bị đổ lỗi, nỗi sợ hãi phải chịu trách nhiệm cho một hệ thống vô nhân tính khiến con người ta thà chấp nhận một quyết định tồi nhưng mang tính người, còn hơn là một quyết định tốt nhưng được đưa ra bởi một thuật toán lạnh lùng.
Tuy nhiên, trong thế giới hiện đại, nơi sự phức tạp và tốc độ thay đổi ngày càng tăng, việc bám víu vào những trực giác mơ hồ của chuyên gia mà không có sự kiểm chứng của các công thức là một sự mạo hiểm cực kỳ lớn. Bài học lớn nhất mà chúng ta có thể rút ra từ chương này không phải là phủ nhận hoàn toàn vai trò của con người để thay thế bằng máy móc, mà là học cách kết hợp chúng một cách khôn ngoan. Một người quản trị thực sự có tầm nhìn và sự độ lượng sẽ biết cách hạ thấp cái tôi của mình xuống để nhường chỗ cho những quy trình chuẩn hóa. Họ hiểu rằng, việc sử dụng công thức không phải là làm nghèo đi tư duy, mà là giải phóng tư duy khỏi những bẫy định kiến của Hệ thống 1, để dành năng lượng quý báu của Hệ thống 2 cho những việc mà máy móc thực sự không thể làm được.
Trong quản trị và kinh doanh, bài học này có thể được áp dụng một cách triệt để vào quy trình tuyển dụng và đánh giá nhân sự. Thông thường, các nhà quản lý thích thực hiện các cuộc phỏng vấn tự do, nơi họ có thể trò chuyện cởi mở với ứng viên và sử dụng cảm giác của mình để đánh giá xem người đó có phù hợp hay không. Họ tin vào khả năng nhìn người của mình qua vài chục phút tiếp xúc. Nhưng thực tế đã chứng minh, những cuộc phỏng vấn như vậy có giá trị dự báo cực kỳ thấp. Người chiến thắng thường là những kẻ có khả năng giao tiếp tốt, tự tin và có những nét tương đồng về sở thích với người phỏng vấn, chứ không hẳn là người có năng lực làm việc tốt nhất. Để khắc phục điều này, một nhà lãnh đạo khôn ngoan sẽ thiết lập một quy trình tuyển dụng có cấu trúc, nơi mọi ứng viên đều được đánh giá dựa trên một bộ câu hỏi cố định và được cho điểm theo các tiêu chí rõ ràng, độc lập. Điểm số tổng hợp từ công thức này sẽ là cơ sở chính để đưa ra quyết định, thay vì cảm xúc yêu ghét nhất thời của người phỏng vấn.
Tương tự, trong các quyết định đầu tư hay phát triển sản phẩm mới, việc xây dựng một bảng kiểm chuẩn hóa với các chỉ số định lượng cụ thể là vô cùng cần thiết. Trước khi để cho cảm xúc phấn khích về một cơ hội ngàn năm có một dẫn dắt, hãy bắt buộc dự án đó phải đi qua một bộ lọc của những con số khô khan. Nếu dự án không vượt qua được những tiêu chí cơ bản của công thức, thì dù người trình bày có thuyết phục đến đâu, trực giác của ban giám đốc có tốt đến thế nào, cũng cần phải dừng lại để xem xét kỹ lưỡng. Đây chính là cách chúng ta xây dựng một hệ thống phòng thủ vững chắc chống lại sự quá tự tin của chính mình.
Trong cuộc sống cá nhân và ứng xử hằng ngày, nguyên lý này dạy chúng ta về sự khiêm nhường. Chúng ta cần phải nhận thức được giới hạn trong khả năng nhận thức của bản thân. Khi phải đưa ra những quyết định quan trọng ảnh hưởng đến cuộc đời, như mua nhà, chọn trường cho con, hay quản lý tài chính cá nhân, đừng chỉ dựa vào cảm giác hay những lời khuyên mang tính giai thoại của bạn bè. Hãy tự xây dựng cho mình những bảng so sánh với các trọng số rõ ràng. Việc viết ra các tiêu chí và chấm điểm cho từng lựa chọn một cách lý tính sẽ giúp chúng ta nhìn nhận vấn đề một cách khách quan hơn, tránh được những quyết định bốc đồng mà sau này phải hối hận.
Chúng ta cũng cần có một cái nhìn bao dung và độ lượng hơn đối với những sai lầm của người khác và của chính mình khi đã tuân thủ đúng quy trình. Trong một thế giới đầy biến động ngẫu nhiên, không có một công thức nào có thể đảm bảo thành công một trăm phần trăm. Sẽ có những lúc công thức đưa ra kết quả sai, và đó là điều bình thường của xác suất thống kê. Điều quan trọng là về lâu dài, việc tuân thủ một phương pháp nhất quán sẽ mang lại kết quả trung bình tốt hơn nhiều so với việc liên tục thay đổi theo trực giác của từng cá nhân. Một người lãnh đạo thực sự sâu sắc sẽ không kỷ luật một nhân viên vì họ làm theo đúng quy trình và thất bại, mà sẽ kỷ luật kẻ đã tự ý phá bỏ quy trình để hành động theo trực giác cá nhân và gặp may mắn, bởi vì sự may mắn đó chỉ là một ảo tưởng nhất thời và sẽ gieo mầm cho những thảm họa lớn hơn trong tương lai.
Việc vượt qua định kiến về sự máy móc của công thức đòi hỏi một sự trưởng thành lớn về mặt tâm lý. Chúng ta phải học cách chấp nhận rằng chúng ta không đặc biệt và không khó đoán như chúng ta tưởng. Những hành vi, quyết định và thậm chí là cảm xúc của chúng ta thường tuân theo những quy luật nhất định mà khoa học hành vi có thể giải mã được. Nhìn nhận điều này không phải để cảm thấy bất lực hay bị hạ thấp giá trị, mà ngược lại, để thấy mình được giải phóng. Khi chúng ta không còn phải gồng mình lên để tỏ ra là một chuyên gia vạn năng biết tuốt, chúng ta có thể thanh thản đón nhận những công cụ hỗ trợ, những công thức đơn giản để làm cho cuộc sống và công việc của mình trở nên hiệu quả và ít sai sót hơn.
Cuối cùng, sự kết hợp hoàn hảo giữa trực giác và công thức chính là đỉnh cao của nghệ thuật sống và quản trị. Trực giác vô cùng quý giá trong việc phát hiện ra các cơ hội mới, đặt ra các giả thuyết sáng tạo và kết nối con người với con người bằng sự thấu cảm sâu sắc. Nhưng khi đến bước đánh giá, kiểm chứng và ra quyết định cuối cùng, hãy để cho các công thức lạnh lùng làm nhiệm vụ gác cổng. Hãy để cho sự ấm áp của trái tim dẫn đường, nhưng hãy để cho sự lạnh lùng của các quy tắc bảo vệ chúng ta khỏi những vực sâu của sự quá tự tin. Đó mới chính là sự thông thái thực sự của một người đã đi qua đủ nhiều giông bão để hiểu được giá trị của sự kỷ luật và tính khiêm nhường trước sự vĩ đại của quy luật tự nhiên.
#tuduynhanhvacham #quatudutin #danielkahneman #quytrinhvacongthuc
