Skip to content
PHẦN III – QUÁ TỰ TIN: NGƯỜI TA CHỈ XEM XÉT VÀI BIẾN NỔI BẬT
Trong Chương 23 mang tên Ngoài đường hầm của cuốn sách Tư duy nhanh và chậm, Daniel Kahneman đã bóc tách một cách tàn nhẫn nhưng đầy chân thực về ảo tưởng lập kế hoạch, nơi con người thường chỉ chăm chăm nhìn vào vài biến số nổi bật ngay trước mắt mà hoàn toàn bỏ qua bức tranh toàn cảnh rộng lớn bên ngoài.
Để hiểu được trọn vẹn sự sâu sắc của Chương 23, chúng ta không thể không nhìn lại những gì Daniel Kahneman đã thiết lập ở Chương 22. Trong chương trước, tác giả đã dẫn dắt chúng ta đi qua ranh giới mong manh giữa trực giác chuyên gia và ảo tưởng về sự thông thái. Chúng ta đã biết rằng trực giác chỉ đáng tin cậy khi nó được rèn luyện trong một môi trường có tính quy luật cao, đi kèm với những phản hồi ngay lập tức và chính xác. Thế nhưng, cuộc sống và thương trường lại hiếm khi là một môi trường có tính quy luật tuyệt đối như thế. Khi bước sang Chương 23, Kahneman đưa chúng ta lên một nấc thang cao hơn của sự tự thức: chuyện gì sẽ xảy ra khi chúng ta đối mặt với những dự án mới mẻ, những kế hoạch dài hạn nơi mà trực giác cá nhân không còn điểm tựa vững chắc? Đó là lúc con người sa chân vào cái bẫy của góc nhìn bên trong, nơi họ tự nhốt mình trong một đường hầm hẹp và chỉ xem xét một vài biến số nổi bật nhất, quen thuộc nhất với họ.
Khi đã đi qua đủ nhiều thăng trầm, chứng kiến những sự sụp đổ của các đế chế kinh doanh nghìn tỷ lẫn những bước đi sai lầm của các vĩ nhân, tôi nhận ra rằng sai lầm lớn nhất của con người không phải là thiếu năng lực, mà là sự quá tự tin được nuôi dưỡng bởi sự thiếu sót thông tin một cách có hệ thống. Hiện tượng người ta chỉ xem xét vài biến nổi bật thực chất là một biểu hiện tinh vi của nguyên lý WYSIATI (Những gì bạn thấy là tất cả những gì có) mà Kahneman đã đề cập xuyên suốt cuốn sách. Hệ thống 1 trong não bộ của chúng ta là một kẻ lười biếng nhưng lại cực kỳ ưa thích sự gọn gàng, mạch lạc. Nó muốn xây dựng một câu chuyện thật trơn tru, logic và dễ hiểu từ những dữ liệu có sẵn ngay trước mắt.
Khi một nhóm chuyên gia bắt tay vào lập kế hoạch cho một dự án mới, họ sẽ nhìn vào cái gì đầu tiên? Họ nhìn vào năng lực của đội ngũ hiện tại, nhìn vào nguồn vốn đang có, nhìn vào công nghệ họ đang sở hữu và nhìn vào mục tiêu đầy hứa hẹn phía trước. Đây chính là vài biến số nổi bật. Chúng hiển hiện, chúng rõ ràng, chúng mang lại cảm giác kiểm soát. Họ tự vẽ ra một lộ trình hoàn hảo: bước A dẫn đến bước B, bước B dẫn đến bước C, và cứ thế tiến thẳng đến thành công. Họ quên mất rằng, trong thế giới thực, giữa bước A và bước B là hàng trăm biến số ẩn giấu khác: sự thay đổi về chính sách pháp lý, biến động nhân sự, sự xuất hiện của đối thủ cạnh tranh mới, hay đơn giản là những sự cố kỹ thuật không lường trước. Những biến số này không nổi bật tại thời điểm lập kế hoạch, vì vậy chúng bị gạt ra ngoài lề của nhận thức.
Nhìn lại câu chuyện lịch sử mà Kahneman chia sẻ trong chương này, câu chuyện về việc chính nhóm của ông cùng các cộng sự biên soạn một cuốn sách giáo khoa về khoa học tư duy cho các trường trung học. Đó là một ví dụ kinh điển và đầy cay đắng. Khi được hỏi về thời gian hoàn thành dự án, mỗi thành viên trong nhóm, bao gồm cả Kahneman, dựa trên kinh nghiệm hiện tại của họ, dựa trên tiến độ của vài chương đầu tiên họ vừa viết xong (vốn là những biến số nổi bật nhất lúc đó), đã ước tính rằng dự án sẽ mất từ một đến hai năm. Nhưng khi Kahneman quay sang hỏi Seymour, một chuyên gia có cái nhìn toàn cảnh về các dự án tương tự trong ngành, câu trả lời thực tế đã dội một gáo nước lạnh vào sự tự tin của cả nhóm. Seymour thừa nhận rằng, theo thống kê lịch sử của các nhóm biên soạn khác, có tới 40% số nhóm sẽ bỏ cuộc giữa chừng, và những nhóm hoàn thành được thì phải mất từ bảy đến mười năm.
Điều đáng kinh ngạc nhất không phải là sự chênh lệch khổng lồ giữa hai ước tính, mà là phản ứng của nhóm Kahneman sau khi nghe sự thật đó. Họ đã làm gì? Họ phớt lờ nó. Họ tiếp tục dự án với niềm tin rằng họ là ngoại lệ, rằng những biến số đặc biệt của họ (như sự nhiệt huyết, trình độ của các thành viên) sẽ giúp họ vượt qua quy luật thống kê chung. Kết quả thực tế là họ phải mất tám năm để hoàn thành cuốn sách, và tại thời điểm đó, bộ giáo dục thậm chí đã không còn mặn mà với việc đưa nó vào giảng dạy.
Sự mù quáng này không phải là cá biệt. Trong các phòng họp hội đồng quản trị của các tập đoàn lớn, trong các cơ quan hoạch định chính sách cấp cao, kịch bản này lặp đi lặp lại mỗi ngày với những quy mô tài chính khổng lồ hơn nhiều. Khi một doanh nghiệp quyết định thâu tóm một đối thủ cạnh tranh, ban lãnh đạo thường chỉ tập trung vào vài biến số nổi bật như giá trị cộng hưởng về mặt thương hiệu, khả năng mở rộng thị phần, hay những con số tài chính đẹp đẽ trên giấy tờ. Họ hoàn toàn bỏ qua góc nhìn ngoài, bỏ qua thực tế thống kê rằng phần lớn các thương vụ sáp nhập trên thế giới đều thất bại trong việc tạo ra giá trị thực cho cổ đông do những xung đột về văn hóa doanh nghiệp, sự cồng kềnh trong bộ máy quản lý mới, hay sự ra đi của các nhân sự cốt cán. Họ tự nhốt mình trong đường hầm của sự lạc quan chủ quan.
Để thực sự làm chủ được cuộc chơi, dù là trong cuộc sống cá nhân hay trên bàn cờ chính trị, kinh doanh, người chèo lái phải có khả năng bước ra ngoài đường hầm của chính mình. Điều này đòi hỏi một tâm thế rộng mở, một sự độ lượng với những ý kiến trái chiều và một sự dũng cảm để đối diện với những số liệu lạnh lùng.
Trong nghệ thuật đối nhân xử thế và quản trị, việc nhận diện cái bẫy chỉ xem xét vài biến nổi bật mang lại cho chúng ta những bài học vô giá.
Thứ nhất, trong việc đánh giá con người và xây dựng đội ngũ. Khi nhìn vào một nhân sự xuất sắc, nhà quản lý tầm thường thường chỉ chú ý đến những biến số nổi bật như doanh số họ mang lại, khả năng ăn nói lưu loát, hay những thành tích ngắn hạn dễ thấy. Nhưng một người có cái nhìn sâu sắc sẽ hiểu rằng, để một tổ chức vận hành bền vững, những biến số ẩn chìm dưới mặt nước mới là quyết định. Đó là khả năng chịu đựng áp lực, sự trung thành khi tổ chức gặp khó khăn, thái độ hợp tác với đồng đội, hay những rủi ro đạo đức tiềm ẩn đằng sau những thành công quá nhanh chóng. Đánh giá một con người chỉ dựa trên vài biến nổi bật dễ dẫn đến việc đặt nhầm lòng tin, giao nhầm trọng trách, dẫn đến những hậu quả khôn lường cho cả một hệ thống.
Thứ hai, trong việc ra quyết định chiến lược và kinh doanh. Trước khi dấn thân vào một dự án mới, hãy luôn chủ động tìm kiếm góc nhìn ngoài. Hãy tự hỏi bản thân và đội ngũ của mình: Tỷ lệ thành công trung bình của các dự án tương tự trong ngành là bao nhiêu? Những người đi trước đã thất bại vì những lý do gì? Đừng bao giờ tin rằng mình là một ngoại lệ đặc biệt khi chưa có bằng chứng thực tế chứng minh điều đó. Việc tham chiếu dữ liệu lịch sử và các trường hợp tương tự giúp chúng ta kéo mình ra khỏi sự cám dỗ của việc chỉ tập trung vào kế hoạch hoàn hảo của riêng mình. Đó không phải là sự hèn nhát hay thiếu lòng tin, mà là sự khôn ngoan của một người hiểu rõ các quy luật của xác suất và cuộc đời.
Thứ ba, trong việc ứng xử và giải quyết xung đột. Con người có xu hướng chỉ nhìn vào những hành vi nổi bật, những lời nói sắc nhọn của đối phương trong lúc nóng giận để đánh giá toàn bộ bản chất của một mối quan hệ hay một con người. Một tâm hồn sâu sắc và rộng lượng sẽ biết cách lùi lại một bước, nhìn vào bức tranh toàn cảnh của mối quan hệ đó, nhìn vào những biến số ẩn như hoàn cảnh sống của họ, những áp lực họ đang gánh chịu, hay những giá trị tốt đẹp họ đã từng đóng góp trong quá khứ. Việc không bị che mắt bởi vài biến số nổi bật nhất thời giúp chúng ta giữ được sự điềm tĩnh, đưa ra những quyết định thấu tình đạt lý và giữ gìn được những mối quan hệ quý giá.
Cuộc sống vốn dĩ là một dòng chảy phức tạp với vô vàn những biến số đan xen. Những kẻ chỉ biết nhìn vào những gì lấp lánh, nổi bật ngay trước mắt sẽ mãi mãi là những quân cờ bị động trước những biến động của thời cuộc. Ngược lại, những người biết rèn luyện cho mình khả năng nhìn xa hơn, nhìn ra ngoài đường hầm để bao quát những biến số âm thầm, lặng lẽ nhưng đầy quyền lực, mới là những người thực sự làm chủ được vận mệnh của mình và tổ chức.
Tư duy nhanh và chậm của Daniel Kahneman, đặc biệt là chương Ngoài đường hầm, không chỉ là một cuốn sách khoa học hành vi thông thường. Đối với tôi, nó là một tấm gương soi chiếu, một lời cảnh tỉnh sâu sắc cho bất kỳ ai đang nắm giữ những trọng trách lớn lao, những người mà mỗi quyết định của họ đều có thể ảnh hưởng đến vận mệnh của hàng trăm, hàng ngàn con người dưới quyền. Hãy học cách hoài nghi một cách thông thái đối với những kế hoạch quá đỗi mượt mà, hãy luôn dành chỗ cho những biến số bất ngờ, và quan trọng nhất, hãy luôn mở rộng tầm mắt để đón nhận những góc nhìn từ bên ngoài đường hầm của chính mình. Chỉ khi đó, chúng ta mới có thể đi qua những thăng trầm của cuộc đời một cách vững vàng và khoan dung nhất.
#TuDuyNhanhVaCham #DanielKahneman #QuaTuTin #NgoaiDuongHam #GocNhinBenNgoai #PhatTrienBanThan #QuanTriChienLuoc
