Skip to content
BÀI HỌC TÂY DU KÝ – TÔN NGỘ KHÔNG: ĐẠO VÀ PHẬT TUY KHÁC NHƯNG ĐỀU DẪN ĐẾN GIẢI THOÁT, TRỌNG YẾU LÀ TÂM.
Về quản trị, lãnh đạo và triết lý Phật – Đạo dưới góc nhìn của một kẻ từng đại náo thiên cung rồi cúi đầu đeo vòng kim cô. Đạo và Phật tuy khác nhau ở vỏ bọc ngôn từ, nhưng chung quy lại cũng chỉ để thuần hoá cái tâm đầy kiêu hãnh của con người.
Lão Tôn đây, sinh ra từ một cục đá trên đỉnh Hoa Quả Sơn, hấp thụ tinh hoa nhật nguyệt, tự dưng mà thành tinh. Cả cuộc đời ta, từ lúc làm Mỹ Hầu Vương tiêu dao tự tại, cho đến khi bị đè dưới Ngũ Hành Sơn năm trăm năm, rồi lại lóc cóc dắt cái ông sư trọc lóc đi Tây Thiên bái Phật, ngẫm lại thấy buồn cười làm sao. Người đời cứ bàn về Tây Du Ký, cứ phân tích cái này là quản trị, cái kia là lãnh đạo, rồi Đạo giáo thế này, Phật môn thế nọ. Lão Tôn nghe mà tai ù đi, chẳng qua cũng chỉ là mấy cái trò diễn xướng trên sân khấu sinh tử, ai nhìn thấu được bản chất thì thắng, ai u mê thì mãi chỉ là con khỉ nhảy nhót trong lòng bàn tay Như Lai mà thôi. Hôm nay, nhân lúc rảnh rỗi không phải đánh yêu ma quỷ怪 gì hết, Lão Tôn ngồi đây, bằng cái giọng lưỡi ngông cuồng nhưng đã trải qua đủ thứ đau thương của mình, mổ xẻ cho chúng bay nghe cái gọi là quản trị, lãnh đạo, và cái sự lừa bịp lẫn nhau giữa hai nhà Đạo và Phật.
Nói đến chuyện quản trị và lãnh đạo, người ta hay nhắc tới Đường Tăng. Cái ông sư phụ tay yếu chân mềm, ngồi trên lưng ngựa trắng, suốt ngày niệm kinh và khóc lóc ấy, theo cái nhìn của lũ phàm phu các ngươi thì đó là một nhà lãnh đạo xuất sắc. Xuất sắc ở chỗ nào? Không biết võ công, không có năng lực thực chiến, nhưng lại có quyền lực tối thượng để sai khiến bốn bề nhân mã. Này nhé, quản trị cái đoàn thỉnh kinh này không phải là chuyện đùa đâu. Lão Tôn đây thần thông quảng đại, gậy Như Ý nặng một vạn vạn ba ngàn cân, đánh cho thiên binh thiên tướng khiếp vía, nhưng vẫn phải chịu khuất phục dưới cái vòng kim cô bé tí hon làm bằng lông hòe và chú vãn miệng. Đó là nghệ thuật quản trị nhân sự đỉnh cao theo kiểu gián tiếp: kẻ có năng lực nhất không phải là kẻ nắm quyền lực cao nhất, mà là kẻ kiểm soát được chiếc vòng kim cô – tức là hệ thống quy chuẩn, luật lệ và nỗi sợ hãi của kẻ dưới quyền. Đường Tăng có gì ngoài lòng từ bi và cái vòng kim cô? Chẳng có gì cả. Nhưng chính cái sự bất tài về võ nghệ lại là ưu thế tuyệt đối của một nhà lãnh đạo. Nếu ông ta đánh giỏi như Lão Tôn, đoàn này đã sớm tan rã vì tranh giành quyền lực. Lãnh đạo giỏi không phải là kẻ làm thay việc của nhân viên, mà là kẻ biết đặt nhân viên vào đúng chỗ để chúng tự đấm đá lẫn nhau và phục vụ cho mục tiêu chung. Trư Bát Giới tham ăn lười biếng, Sa Tăng cù nhầy nhẫn nhịn, Bạch Long Mã lặng lẽ gánh hàng, còn Lão Tôn thì xông pha dẹp loạn. Nhìn cái gánh xiếc rong ấy đi qua chín mươi chín tám mươi mốt kiếp nạn, Lão Tôn mới hiểu thế nào là cơ chế vận hành của một tổ chức. Không có tầm nhìn xa trông rộng nào cả, tất cả chỉ là sự sắp đặt của bề trên, còn chúng ta, những kẻ tưởng mình là anh hùng cứu thế, thực chất chỉ là những con tốt thí trên bàn cờ của chư Phật và Ngọc Hoàng.
Nhưng mà này, quản trị cái thân xác và cái đoàn quân ấy chỉ là chuyện nhỏ. Cái phức tạp hơn mà thiên hạ hay bàn tán chính là triết lý Phật và Đạo đan xen trong suốt hành trình đó. Lũ các ngươi cứ hay cãi nhau xem Đạo gia cao hơn hay Phật gia thâm uy hơn. Lão Tôn đi qua cả hai thế giới ấy, từng ăn đào tiên, uống ngự tửu của Thái Thượng Lão Quân, lại từng ăn nhân sâm của Trấn Nguyên Đại Tiên, rồi cuối cùng lại nhận tước hiệu Đấu Chiến Thắng Phật. Ta nói cho mà biết, Đạo và Phật chẳng qua cũng chỉ là hai cái áo khoác khác nhau do cùng một thợ may cắt mà thành. Lão Quân luyện đan trong lò Bát Quái, dùng lửa tam muội để nung nấu vạn vật, chủ trương thuận theo tự nhiên, vô vi mà trị. Còn Như Lai thì ngồi trên tòa sen chín phẩm, giảng về sắc không, luân hồi, nhân quả, bắt con người ta phải buông bỏ chấp niệm. Thoạt nhìn thì khác nhau một trời một vực: một bên là trường sinh bất lão, luyện khí dưỡng thần, bay lượn tiêu dao giữa năm châu bốn bể; một bên là khổ hạnh, từ bi bác ái, nhìn thấu cõi đời là mộng ảo. Thế nhưng, nếu chúng bay nhìn sâu vào tận cùng của cốt lõi, thì Đạo và Phật tuy khác nhưng đều dẫn đến giải thoát, và trọng yếu nhất, suy cho cùng, chỉ nằm ở chữ Tâm.
Cái tâm của con người mới là thứ quái quỷ nhất trên đời này. Lão Tôn đây có bảy mươi hai phép thần thông biến hóa, cân đẩu vân một nẻo đi vạn dặm, nhổ một nhúm lông biến thành hàng vạn con khỉ con, nhưng có một thứ mà Lão Tôn không bao giờ biến hóa được, đó chính là cái tâm bất định của mình. Cái tâm ấy lúc thì cuồng nộ muốn đạp đổ Ngọc Hoàng đại đế, lúc thì yếu mềm vì thương nhớ đám khỉ con ở Hoa Quả Sơn, lúc lại tức tối vì bị sư phụ hiểu lầm niệm chú. Tâm sinh vạn pháp sinh, tâm diệt vạn pháp diệt. Hồi Lão Tôn quậy phá thiên cung, các ngươi cứ tưởng Lão Tôn ghét bỏ cái chức Bật Mã Tâm nhỏ nhoi à? Không, cái tâm của ta lúc đó bị cái tôi ngạo mクロ che mờ, ta tưởng rằng ta là trung tâm của vũ trụ, ta có tài thì ta phải đứng đầu. Đó là cái tâm chấp vào “ngã” – cái tôi cá nhân. Đến khi bị đè dưới núi Ngũ Hành Sơn, ăn hoàn sắt uống nước đồng năm trăm năm, cái tôi ấy bị mài mòn dần. Lúc đó, Đạo gia dạy ta tĩnh tâm, hấp thu khí trời đất để duy trì sự sống qua ngày tháng cô độc; còn Phật gia lại đưa đến cho ta lời hứa về sự giải thoát nếu chịu theo chân Đường Tăng đi lấy kinh. Cả hai phía đều đang cố gắng làm một việc duy nhất: thuần hóa cái tâm con khỉ đang nhảy nhót trong lồng ngực ta.
Hãy nhìn vào Thái Thượng Lão Quân và cái lò luyện đan của lão ta đi. Lão Quân nhốt Lão Tôn vào lò, dùng ngọn lửa tam muội thiêu đốt suốt bốn mươi chín ngày. Lão tưởng rằng sẽ nấu chảy được cái thể xác bằng đá của ta, nhưng không ngờ lửa ấy lại luyện cho ta đôi mắt Hỏa Nhãn Kim Tình. Đôi mắt ấy nhìn thấu yêu ma quỷ怪, phân biệt được đâu là người phàm, đâu là xương trắng cốt người được nhào nặn thành hình mỹ nhân. Đó chính là triết lý của Đạo: mượn nghịch cảnh để tôi luyện bản thân, thuận theo sự biến hóa của âm dương mà tiến hóa. Lửa thử vàng, gian nan thử sức, cái lò luyện đan ấy chính là tượng trưng cho việc gột rửa tạp chất trong tâm can. Khi con người ta buông bỏ được những sân si tầm thường, tĩnh lặng lại như tro tàn sau lửa đỏ, thì tự khắc sẽ nhìn rõ bản chất của vạn vật. Đó là con đường giải thoát của Đạo giáo: trở về với tự nhiên, hòa mình vào vũ trụ, không tranh không đấu mà đạt đến sự trường tồn.
Nhưng rồi, khi ra khỏi lò, Lão Tôn vẫn chứng nào tật nấy, vẫn cái tính nóng như lửa đốt, gặp yêu ma là giáng gậy không màng hậu quả. Lúc này, Đạo không đủ để giữ chân ta nữa, mà phải cần đến Phật. Đường Tăng xuất hiện với chiếc vòng kim cô. Mỗi lần niệm chú, cơn đau thấu tận xương tủy, đau từ đầu óc lan ra đến tận tâm can. Cái đau đó không phải đến từ vòng sắt, mà đến từ chính sự bất kham trong nội tâm của Lão Tôn. Phật môn không dùng lò luyện đan bằng lửa đỏ, mà dùng từ bi và giới luật để làm khuôn khổ. Các bài kinh kệ móm cho ta nghe hàng ngày chính là liều thuốc an thần cho cái đầu óc ngông cuồng này. Phật dạy rằng vạn vật là vô thường, sắc tức là không, không tức là sắc. Mọi oán hận, mọi kiêu căng, mọi hỉ nộ ái ố chẳng qua chỉ là ảo ảnh của tâm thức. Khi Lão Tôn học được cách nhẫn nhịn, học được cách cúi đầu trước một ông sư phụ phàm trần, học được cách bảo vệ những kẻ yếu đuối hơn mình thay vì chỉ biết nghĩ đến bản thân, thì đó cũng là lúc cái tâm của ta thực sự được giải thoát.
Đạo và Phật, xét cho cùng, chỉ là hai con đường leo lên cùng một ngọn núi cao. Đạo đi bằng con đường của sự tự nhiên, tĩnh lặng, hòa hợp với đất trời, tìm kiếm sự tự do tuyệt đối ở bên trong thông qua việc thấu hiểu quy luật âm dương, vạn vật sinh khắc. Phật đi bằng con đường của sự tỉnh thức, từ bi, buông bỏ chấp niệm về bản ngã, nhận diện những cấu uế trong tâm hồn thông qua thiền định và giới luật. Một bên giống như cơn gió mát lành thổi qua rừng thông, làm dịu đi cái nóng bức của trần thế; bên kia giống như ánh trăng sáng rọi vào đáy hồ u tối, soi rõ từng con cá lội dưới bùn sâu. Nhưng dù là gió hay trăng, mục đích cuối cùng vẫn là làm cho mặt hồ tâm thức của con người trở nên phẳng lặng không gợn sóng. Nếu tâm đã tĩnh, thì dù có ở trong động sâu của yêu ma hay trên tòa sen của cực lạc, cũng đều là cõi niết bàn. Còn nếu tâm còn động, thì dù có ngồi nghe giảng kinh phật hay luyện đan cứu thế, cũng vẫn chỉ là con khỉ đầu thai chưa dứt nghiệp chướng.
Nhiều kẻ cứ hay hỏi Lão Tôn rằng: “Đi lấy kinh mệt mỏi như vậy, đối mặt với bao nhiêu yêu ma quỷ quái, suýt chết không biết bao nhiêu lần, cuối cùng nhận được cái chức Đấu Chiến Thắng Phật có đáng không?”. Lão Tôn nghe xong chỉ muốn cười vào mặt chúng nó một trận thật lớn. Đáng hay không đáng, cái từ đó chỉ dành cho mấy kẻ còn tính toán thiệt hơn, còn nặng lòng với danh lợi ở thế gian. Ngày mà Lão Tôn đạp mây về đến Linh Sơn, nhận cái danh hiệu phật vị ấy, trong lòng ta chẳng thấy vui sướng tột cùng như hồi đại náo thiên cung, cũng chẳng thấy ấm ức tủi hổ như lúc bị đè dưới núi. Ta chỉ thấy nhẹ bẫng. Cái vòng kim cô trên đầu đã biến mất từ lúc nào không hay. Không phải vì Như Lai thương tình tháo ra cho, mà vì cái tâm của Lão Tôn đã không còn cần đến nó nữa. Khi trong lòng không còn sự bất kham, không còn ý định nghịch thiên, thì chiếc vòng tự khắc rớt xuống. Đó chính là sự giải thoát thực sự. Giải thoát không phải là được đi đến một nơi nào đó gọi là cõi Phật hay cõi Tiên, mà là sự tự do khỏi chính những xiềng xích do tâm trí mình tự dệt nên.
Quản trị và lãnh đạo cũng vậy thôi, hỡi những kẻ đang làm sếp, làm chủ ở cái thế giới loài người hiện đại của các ngươi. Các ngươi cứ suốt ngày học mấy cái mô hình quản trị phương Tây, đọc sách của mấy tay tỷ phú triệu phú, mở mồm ra là KPI, là chiến lược, là tối ưu hóa hiệu suất. Nhưng các ngươi có bao giờ quản trị được cái tâm tham lam, sân hận, si mê của chính mình chưa? Một người lãnh đạo tồi là kẻ giống như Trư Bát Giới, thấy lợi là lao vào, thấy khó là đẩy việc cho người khác, miệng thì nam mô bụng một bồ dao găm. Một người lãnh đạo tầm thường là kẻ giống như Đường Tăng, chỉ biết áp đặt quy tắc, dùng hình phạt và sự kiểm soát ngặt nghèo để sai khiến thuộc cấp mà không màng đến tâm tư, năng lực thực tế của họ. Còn một người lãnh đạo xuất chúng thực sự – nếu có thể gọi như vậy – chính là kẻ biết kết hợp được cả tinh thần của Đạo và Phật vào trong quản trị nội tâm.
Dùng Đạo để quản trị ngoại cảnh: Phải hiểu quy luật tự nhiên của thị trường, của thời thế, không cưỡng cầu, không nóng vội, biết uyển chuyển như nước chảy đá mòn, thuận theo thời thế mà hành động. Giống như Lão Tôn biến hóa khôn lường, gặp nước làm cá, gặp gió làm chim, tùy cơ ứng biến chứ không cố chấp ôm lấy một cách làm duy nhất. Dùng Phật để quản trị nội tâm: Phải biết dung dưỡng lòng từ bi, thấu hiểu và bao dung cho những sai lầm của kẻ dưới, biết buông bỏ cái tôi cá nhân, không vì tự ái tiểu tiết mà làm hỏng việc lớn. Một tập thể muốn đi đến thành công, không thể thiếu những nguyên tắc nghiêm ngặt như chiếc vòng kim cô, nhưng quan trọng hơn, những người đứng đầu phải tạo ra được một môi trường mà ở đó, nhân viên không bị ép buộc bằng nỗi sợ, mà được truyền cảm hứng để tự giác cống hiến, tự khắc phục những khuyết điểm của bản thân giống như Lão Tôn tự nguyện thuần phục trên đường đi lấy kinh.
Lão Tôn đi qua muôn trùng kiếp nạn, đánh từ Đông sang Tây, gặp bao nhiêu yêu tinh xảo quyệt muốn ăn thịt Đường Tăng để trường sinh bất lão. Tụi nó buồn cười thật đấy! Cứ nghĩ rằng ăn được miếng thịt của cái ông sư phụ phallic ấy là thành chính quả, là sống đời với đất trời. Chúng nó có biết đâu rằng, sự trường sinh không nằm ở thể xác hữu hạn này, mà nằm ở sự bất tử của tinh thần, của cái tâm đã giác ngộ. Có những con yêu quái vốn dĩ cũng chỉ là mấy con đệ tử sổng chuồng của các vị thần tiên trên trời, xuống trần làm loạn cũng chỉ vì cái tâm tham lam, ích kỷ, muốn chiếm đoạt những thứ không thuộc về mình. Lão Tôn đánh chúng, không phải vì Lão Tôn thích bạo lực, mà đôi khi đó là cách duy nhất để thức tỉnh chúng khỏi cơn mê muội. Đánh đau để chúng nhớ, đánh mạnh để chúng buông bỏ chấp niệm. Có những con yêu sau khi bị gậy của Lão Tôn giáng cho mấy phát thì ngoan ngoãn quay đầu về với cửa phật, có những con cứng đầu thì phơi thây giữa đất trời. Cuộc đời này cũng thế thôi, nếu ngươi không tự mình đập nát cái tôi ngạo mạn, thì nghịch cảnh của cuộc đời sẽ dùng gậy Như Ý mà giáng cho ngươi tỉnh ngộ.
Nói cho cùng, hành trình Tây Du Ký của Lão Tôn chẳng phải là đi tìm kinh thư gì ở cái xứ Tây Thiên xa xôi cả. Kinh thư vô tự mà An Thang và迦叶 đưa cho mấy thầy trò ban đầu chính là bài học lớn nhất: chân lý không nằm trên giấy mực, không nằm ở mấy quyển sách rách nát bám đầy bụi thời gian, mà nằm ở ngay trong tâm thức của mỗi con người. Khi các ngươi còn tìm kiếm chân lý ở bên ngoài, xem Đạo là chân lý tối cao hay Phật là đấng cứu thế duy nhất, thì các ngươi vẫn chỉ là những kẻ đang đi lạc trong rừng sâu. Đạo gia bảo nhìn thiên nhiên để ngộ đạo, Phật gia bảo nhìn vào bên trong để thấy phật tính. Hai con đường ấy thoạt nghe có vẻ ngược chiều nhau: một hướng ra vũ trụ bao la, một hướng vào tâm hồn bé nhỏ. Nhưng thực chất, vũ trụ bao la bên ngoài cũng chính là sự phản chiếu của tâm thức bên trong. “Tam giới duy tâm, vạn pháp duy thức”. Không có cái gì tồn tại độc lập ngoài cái tâm của chính các ngươi.
Lão Tôn đã kinh qua hàng vạn kiếp nạn, đã nhìn thấy bao nhiêu đế vương hưng vong, bao nhiêu anh hùng tài hoa rồi cũng hóa thành cát bụi. Ta đã từng làm Tề Thiên Đại Thánh hét ra lửa, cũng từng làm hành giả lầm lũi dắt ngựa dưới mưa dầm. Qua tất cả những thăng trầm đó, Lão Tôn nhận ra một điều vô cùng giản dị: cái gọi là quản trị, lãnh đạo, Đạo hay Phật, suy cho cùng cũng chỉ là công cụ để mài giũa cái tâm này từ một hòn đá vô tri trên đỉnh núi gió hú trở thành một linh hồn tự tại giữa đất trời. Đừng cãi nhau xem Đạo cao hơn hay Phật thâm hơn làm gì cho mệt xác. Hãy quay về nhìn vào chính cái lồng ngực của mình xem con khỉ tâm ý của các ngươi đang nhảy nhót đến đâu rồi. Khi nào các ngươi thuần hóa được nó, không cần vòng kim cô, không cần gậy Như Ý, không cần kinh thư chữ nghĩa, các ngươi tự khắc sẽ đạt được sự giải thoát tuyệt đối. Lúc đó, các ngươi muốn bay đi đâu thì bay, muốn biến thành cái gì thì biến, cả vũ trụ này sẽ nằm gọn trong lòng bàn tay các ngươi, chứ không phải các ngươi nằm trong lòng bàn tay của Như Lai nữa. Còn bây giờ, Lão Tôn phải đi ngủ một giấc đây, cái đám phàm phu các ngươi cứ tiếp tục ngồi đấy mà tranh luận về mấy cái triết lý cao siêu đi nhé.
#TayDuKy #TonNgocKhong #QuanTri #LanhDao #PhatPhap #DaoGia #TuDuy #TrietLyCuocSong #GiaiThoat
