Skip to content
BÀI HỌC TÂY DU KÝ – TRƯ NGỘ NĂNG: AI CŨNG MUỐN NHÀN, NHƯNG KHÔNG THỂ TRỐN TRÁNH TRÁCH NHIỆM MÃI.
Cái sự đời nó oái oăm lắm các vị ạ. Cứ nhìn lão Trư đây thì rõ. Cả đời này chỉ mong một góc chăn êm đệm ấm, một bữa cơm no, một giấc ngủ thẳng cẳng, tránh xa mọi thị phi, mọi phép tắc, mọi yêu quái. Nhưng cái sự lười biếng nó giống như việc cố gắng bơi ngược dòng sông Trách Nhiệm vậy đó, càng bơi càng mệt, và rồi cuối cùng, chúng ta đều bị dòng nước cuốn đi. Lão Trư đây, cái người được mệnh danh là Ngộ Năng, tức là kẻ hiểu rõ sức mạnh, ấy vậy mà cả chặng đường tám vạn dặm chỉ dùng cái sức mạnh đó để tìm cách trốn việc, để tìm cách né tránh, để mặc kệ hành lý nặng trịch sau lưng. Nhưng khổ một nỗi, cái kim trong bọc lâu ngày cũng lòi ra, và cái gánh nặng trách nhiệm dù có ném đi bao nhiêu lần, nó vẫn cứ quay về, đè nặng lên vai kẻ ham ăn, ham ngủ này.
Nếu có ai hỏi lão Trư rằng định nghĩa của hạnh phúc là gì, lão sẽ không ngần ngại mà trả lời: Hạnh phúc là được ngủ nướng đến khi mặt trời đứng bóng, là được ăn một bữa cơm thịnh soạn với thịt thà ê hề, và tuyệt đối không phải nghe cái giọng the thé của con khỉ Ngộ Không gọi dậy giữa đêm khuya để đi bắt yêu quái. Ai mà không muốn nhàn chứ. Nói thật, cái khao khát được nhàn rỗi, được vô lo vô nghĩ, nó không phải là cái bản tính riêng của lũ heo chúng tôi đâu, mà nó là cái bản tính căn cốt, cái ham muốn nguyên thủy của mọi sinh linh trên đời này, từ tiên phàm cho đến yêu quái. Hồi lão Trư còn làm Thiên Bồng Nguyên Soái ở Thiên Đình, dù có quyền cao chức trọng thật đấy, nhưng cái áp lực của việc quản lý tám vạn thủy quân, cái trách nhiệm phải giữ gìn an ninh trật tự khu vực Thiên Hà, nó nặng nề như đeo cả một khối sắt ngàn cân trên người. Lão Trư phải giữ kẽ, phải ăn nói nhã nhặn, phải lúc nào cũng oai phong lẫm liệt. Thử hỏi, cái cuộc đời như thế, liệu có sung sướng bằng việc nằm ườn ra ở Cao Lão Trang, làm một tên rể hiền lành, sáng ăn tối ngủ, không lo nghĩ đến chuyện thế sự không?
Cái bài học lớn nhất mà lão Trư rút ra từ toàn bộ quá trình đi Tây Thiên thỉnh kinh không phải là việc làm sao để trừ yêu diệt ma, vì cái việc đó cứ để cho con khỉ đầu đất kia nó lo, mà là cái triết lý về sự trốn tránh và sự quay về của trách nhiệm. Ai cũng muốn nhàn, đó là sự thật hiển nhiên. Cái từ \”nhàn\” đối với Trư Bát Giới nó không chỉ là việc nghỉ ngơi về thể xác, mà nó còn là sự giải thoát về tinh thần. Nhàn là không phải đối diện với hậu quả. Nhàn là không phải đưa ra quyết định khó khăn. Nhàn là không phải chịu sự phán xét của Tăng Sư Phụ hay những lời châm chọc cay nghiệt của Tôn Ngộ Không. Lão Trư đã thử mọi cách để đạt được cái \”nhàn\” đó.
Hãy nhìn lại cái thời kỳ huy hoàng nhất của lão Trư đi. Đó là khi lão bị đày xuống trần gian, nhưng thay vì lao vào vòng luẩn quẩn của tội lỗi, lão đã tìm thấy một bến đỗ an toàn, một ốc đảo của sự lười biếng: Cao Lão Trang. Lão Trư đã cố gắng \”định cư\” ở đó. Mọi thứ dường như hoàn hảo. Lão có thức ăn, có mái nhà, có một cô vợ (dù hơi run sợ trước hình hài thật của lão) và quan trọng nhất, lão không cần phải chịu trách nhiệm với bất kỳ ai ngoài việc giữ gìn cái vẻ ngoài của một người đàn ông bình thường. Đó chính là cái ảo ảnh lớn nhất của sự trốn tránh trách nhiệm. Lão Trư tưởng rằng, chỉ cần ẩn mình đủ sâu, chỉ cần xây dựng một bức tường đủ dày bằng sự sung túc giả tạo, thì quá khứ, tương lai và nghĩa vụ sẽ không thể chạm tới lão.
Nhưng các vị biết không? Sự trốn tránh không bao giờ là một trạng thái tĩnh. Nó là một hành động năng động, đòi hỏi sự duy trì liên tục. Lão Trư phải luôn luôn cảnh giác, luôn phải tìm cách che giấu bản chất yêu quái của mình. Ngay cả trong sự sung sướng, lão vẫn phải mang một cái gánh nặng vô hình: Gánh nặng của việc sống trong lời nói dối. Và rồi, cái dòng chảy trách nhiệm, nó vẫn tìm đến. Nó không đến dưới hình hài của Thiên Lôi giáng xuống, mà nó đến dưới hình hài của Quán Âm Bồ Tát, rồi sau đó là con khỉ lông lá Ngộ Không, kẻ mà sự xuất hiện của nó báo hiệu chấm dứt hoàn toàn cái cuộc đời \”nhàn\” mà lão Trư đã dày công xây đắp.
Lão Trư bị buộc phải tham gia vào chuyến thỉnh kinh. Và từ đó, bài học về trách nhiệm lại càng trở nên cay đắng hơn. Suốt tám vạn dặm đường, lão Trư luôn là người than vãn nhiều nhất, là người luôn tìm cách rủ Tăng Sư Phụ bỏ cuộc, tìm cớ về nhà. Lão luôn mộng tưởng về cái cuộc đời làm nông dân, cày ruộng cuốc đất, nhưng chỉ cần là việc *không* phải đánh nhau với yêu quái, *không* phải nghe tụng kinh, *không* phải nhìn mặt con khỉ Ngộ Không là được. Cái khao khát nhàn hạ đó, nó trở thành một động lực nghịch lý. Thay vì động lực để làm việc, nó lại là động lực để tìm cách phá hoại công việc.
Nhưng đây mới là điều đáng suy ngẫm, các vị ạ. Trách nhiệm, nó không chỉ là việc phải làm. Nó còn là cái thứ neo giữ chúng ta lại với thực tại. Nếu lão Trư hoàn toàn trốn tránh, lão sẽ trở lại thành yêu quái ở Phước Lăng Sơn. Một yêu quái, dù tự do thật đấy, nhưng không có mục đích, không có hướng đi, chỉ sống nhờ vào việc hù dọa và ăn thịt người qua đường. Cái cuộc đời đó, nó có thực sự là \”nhàn\” không? Không. Nó là sự trống rỗng.
Cái chuyến đi này, dù lão Trư luôn kêu ca là mệt mỏi, là nặng nề (nhất là cái đống hành lý đó, toàn kinh thư và bát vàng, nặng như chì), nhưng chính cái gánh nặng vật chất đó lại là cái thứ đã cứu rỗi lão Trư về mặt tinh thần. Khi chúng ta nhận một trách nhiệm nào đó, dù là nhỏ nhất, dù là việc phải dậy sớm đổ rác, hay là việc phải kéo cái xe ngựa cà tàng đi qua sa mạc Gobi, thì đó là lúc chúng ta được cấp một lý do để tồn tại. Nếu không có trách nhiệm kéo xe, lão Trư sẽ chỉ nằm ườn ra và than thở về sự bất công của số phận. Nếu không có trách nhiệm phải bảo vệ Tăng Sư Phụ, lão Trư đã bị hàng trăm yêu quái khác nhau lừa phỉnh, ăn thịt hoặc biến thành nô lệ từ lâu rồi.
Trách nhiệm, nó là cái giá phải trả cho việc có một vị trí trong vũ trụ này. Ngay cả một con heo lười biếng như Trư Bát Giới cũng không thể thoát khỏi cái định luật đó.
Lão Trư đã dành rất nhiều thời gian để phân tích cái sự lười biếng của mình. Lười biếng, xét cho cùng, là một nỗ lực để bảo tồn năng lượng. Nó là một phản ứng tự nhiên trước một nhiệm vụ có vẻ quá sức hoặc vô nghĩa. Lão Trư luôn cảm thấy cái việc đi thỉnh kinh này là vô nghĩa đối với bản thân lão. Lão cần gì kinh Phật? Lão cần thịt lợn quay, cần rượu ngon, cần giấc ngủ. Nhưng cái mà lão Trư không nhận ra ban đầu, đó là cái trách nhiệm này, nó đang kiến tạo nên con người của lão.
Cái hành động trốn tránh trách nhiệm, nó tạo ra một vòng luẩn quẩn. Càng trốn tránh, trách nhiệm càng tích tụ lại. Nó không biến mất. Nó chỉ thay hình đổi dạng. Ví dụ: Lão Trư lười biếng không chịu luyện phép thuật, thì khi gặp yêu quái mạnh, lão phải nhờ Ngộ Không, và điều đó lại khiến lão càng bị con khỉ đó khinh miệt, và lão lại phải gánh thêm cái trách nhiệm về sự tự ti, về việc phải chịu đựng những lời mỉa mai. Cái giá của sự nhàn rỗi nhất thời là một cái gánh nặng tâm lý kéo dài vô tận.
Ai cũng muốn nhàn, muốn thoát khỏi công việc. Trong suốt hành trình, Trư Bát Giới đã vẽ ra hàng ngàn viễn cảnh về việc trốn thoát. Từ việc xin Sư Phụ chia tay, chia hành lý rồi mỗi người một ngả, về quê cũ ở Cao Lão Trang, cho đến việc tự biến mình thành một con vật nuôi vô hại để yêu quái không ăn thịt. Tất cả những nỗ lực đó, dù khôi hài và thất bại, đều xuất phát từ một mong muốn chân thật: Được giải thoát.
Nhưng rồi, lão Trư lại bị kéo trở lại. Bị kéo trở lại bởi dây xích của nghiệp, bởi lời thề với Bồ Tát, và quan trọng nhất, bởi cái sự ràng buộc của tình đồng đội (dù lão Trư không bao giờ thừa nhận điều này một cách công khai). Ngộ Không có thể ghét lão, Sa Tăng có thể trầm lặng, Sư Phụ có thể nhu nhược, nhưng họ là những người duy nhất biết lão Trư là ai, và họ là những người duy nhất chấp nhận cái bản tính ham ăn, ham ngủ của lão. Cái trách nhiệm, đôi khi, nó không phải là việc phải làm, mà nó là việc *thuộc về*.
Lão Trư hiểu rằng, nếu lão bỏ cuộc, lão sẽ mất cái vị trí này. Mất vị trí, lão sẽ lại trôi dạt. Và cái sự trôi dạt đó, cái sự vô trách nhiệm tuyệt đối đó, còn đáng sợ hơn bất kỳ con yêu quái nào. Nó là cái chết của mục đích sống. Lão Trư có thể than thở về việc phải đi bộ, nhưng sâu thẳm, lão biết rằng cái việc đi bộ này, cái việc kéo xe này, nó đang đưa lão đến một nơi mà lão không thể tự mình đến được: Sự cứu rỗi.
Nhiều người nhìn vào Trư Bát Giới và chỉ thấy sự lười biếng, sự tham lam. Nhưng ít ai thấy rằng, lão Trư chính là hiện thân của cái xung đột nội tại mà ai cũng phải đối mặt: Giữa nhu cầu được nghỉ ngơi tuyệt đối và sự thúc đẩy của trách nhiệm.
Cái khoảnh khắc mà lão Trư nhận ra sự trốn tránh là vô ích là khi nào? Đó không phải là khi Ngộ Không đánh lão đau điếng, mà là những lúc lão Trư phải gánh vác trách nhiệm một mình. Có những lúc Ngộ Không bị nhốt, Sa Tăng bị thương, Sư Phụ bị bắt đi. Lúc đó, chỉ còn lại Trư Bát Giới. Trong những tình huống đó, cái khao khát được nhàn hạ, được quay về Cao Lão Trang, nó vẫn còn đó, nhưng nó bị lu mờ đi bởi một trách nhiệm cấp bách hơn: Sinh tồn. Sinh tồn của chính mình, và sinh tồn của đoàn thỉnh kinh.
Và khi lão Trư phải cầm cây Bồ Cào Cửu Răng lên, chiến đấu, mặc dù lão chiến đấu kém hơn Ngộ Không rất nhiều, lão vẫn phải chiến đấu. Cái hành động đó, cái hành động miễn cưỡng nhận trách nhiệm đó, nó là bằng chứng hùng hồn nhất cho câu nói: Ai cũng muốn nhàn, nhưng không thể trốn tránh trách nhiệm mãi. Nếu lão Trư không chiến đấu, mọi thứ sẽ sụp đổ. Và khi mọi thứ sụp đổ, lão Trư sẽ phải chịu trách nhiệm cho sự sụp đổ đó. Trốn tránh không hủy diệt trách nhiệm, nó chỉ chuyển trách nhiệm từ hành động sang hậu quả.
Chúng ta phải chấp nhận một điều, trách nhiệm không phải là cái gì đó bên ngoài áp đặt lên chúng ta. Nó là cái cấu trúc bên trong của chính cuộc đời chúng ta. Nếu chúng ta là một phần của một cộng đồng, dù là nhỏ nhất (như một gia đình, một đoàn thỉnh kinh), thì chúng ta mặc nhiên có một vai trò, một chức năng. Trư Bát Giới, dù có muốn đóng vai một kẻ vô dụng đến đâu, vai trò của lão vẫn là người kéo xe, là người bảo vệ, là người giữ lại cái sự thực tế phàm tục cho Tăng Sư Phụ, người luôn bay bổng trên mây.
Cái gánh nặng trách nhiệm của Trư Bát Giới, nó không hề giảm đi khi lão trở thành Tịnh Đàn Sứ Giả ở Tây Thiên. Ngược lại, nó chỉ thay đổi. Trách nhiệm lúc đó không còn là kéo xe nữa. Nó là trách nhiệm của sự Hưởng Thụ. Trách nhiệm phải tiêu thụ hết mọi của ngon vật lạ mà thế gian cúng dường. Nghe có vẻ sung sướng, nhưng đó lại là một trách nhiệm triết học cực kỳ nặng nề. Lão Trư phải đại diện cho lòng tham, cho sự phàm tục được thăng hoa. Lão phải chịu trách nhiệm cho việc ăn, ăn không phải vì mình, mà ăn vì vai trò của mình trong hệ thống Phật Giáo. Ăn đến mức không còn cảm thấy ngon miệng nữa, ăn đến mức cảm thấy bội thực, đó là cái giá cuối cùng của việc không thể trốn tránh trách nhiệm. Ngay cả khi được phong thánh, Trư Bát Giới vẫn bị gán cho một công việc: Công việc của sự thỏa mãn, công việc của việc không bao giờ được nghỉ ngơi khỏi cái bản tính ham ăn của mình.
Và đây là cái ý cuối cùng mà lão Trư muốn chia sẻ, một điều mà chỉ có kẻ lười biếng lâu năm mới có thể nhìn thấu: Việc trốn tránh trách nhiệm, xét cho cùng, lại là một công việc cực kỳ tốn năng lượng. Lão Trư đã phải dành bao nhiêu thời gian, bao nhiêu tâm trí chỉ để nghĩ ra lý do thoái thác, bao nhiêu lời nói dối để lừa Tăng Sư Phụ, bao nhiêu lời xúi giục để Ngộ Không mất cảnh giác. Nếu lão Trư dùng cái năng lượng đó, cái sự sáng tạo đó, cái sự nhạy bén trong việc lừa dối đó để làm việc thật sự, thì có lẽ lão đã thành Phật từ lâu rồi. Sự lười biếng, khi bị kéo dài quá mức, nó trở thành một trách nhiệm mới: Trách nhiệm của việc duy trì sự lười biếng đó. Và cái trách nhiệm đó, nó còn nặng nề hơn cả việc vác cái bao tải hành lý đi Tây Thiên.
Cuộc đời này không cho phép ai \”nhàn\” mãi mãi đâu. Cái sự nhàn hạ tuyệt đối, cái sự vô trách nhiệm hoàn toàn, nó chỉ tồn tại ở một nơi: Sự Hủy Diệt. Khi chúng ta không còn vai trò gì, khi chúng ta không còn mối liên hệ gì với thế giới, khi chúng ta không còn phải làm bất cứ điều gì, thì lúc đó chúng ta đã hoàn toàn bị loại bỏ khỏi dòng chảy sinh mệnh.
Lão Trư, cuối cùng, đã chọn cái gánh nặng. Gánh nặng của việc phải kéo xe, phải đánh yêu quái (dù toàn thua), phải chịu đựng Ngộ Không, và cuối cùng là gánh nặng của cái danh hiệu Tịnh Đàn Sứ Giả, cái danh hiệu buộc lão phải tiếp tục ăn. Lão Trư biết ơn cái gánh nặng đó, vì nó đã mang lại cho lão cái sự cứu rỗi, dù là dưới hình hài của một con heo ham ăn.
Vậy nên, các vị ơi, nếu các vị đang ngồi đây, đang than vãn về công việc, về những deadline, về những trách nhiệm nặng nề đang đè lên vai, hãy nhớ đến lão Trư. Lão Trư đã thử mọi cách để thoát, để trốn, để ẩn mình. Nhưng cuối cùng, cái gánh nặng vẫn tìm đến. Hãy chấp nhận nó, ôm lấy nó, và dùng nó làm cái neo để giữ mình lại trong cuộc đời đầy sóng gió này. Bởi vì, cái gánh nặng trách nhiệm đó, nó chính là cái bằng chứng rõ ràng nhất rằng chúng ta còn có giá trị, rằng chúng ta còn có một vị trí cần phải lấp đầy trong vũ trụ này. Ai cũng muốn nhàn, nhưng chỉ có kẻ ngu dại mới tin rằng sự nhàn hạ là đích đến cuối cùng mà không cần phải trả giá. Trách nhiệm, nó là con đường, chứ không phải là rào cản.
Và bây giờ, lão Trư phải đi đây, bụng lão lại bắt đầu réo lên rồi, trách nhiệm của một Vua Tịnh Đàn là phải liên tục kiểm tra xem có ai cúng dường món gì ngon không. Chuyện nhàn hạ, hẹn ngày khác bàn tiếp.
#GócChillViệtNam #reboostlab #BàiHọcTâyDuKý #reboostlabcom #TrưBátGiới #TráchNhiệm #NghệThuậtCủaSựLườiBiếng
