Skip to content
PHẦN III – QUÁ TỰ TIN: NHÀ BÁO, NHÀ PHÂN TÍCH HAY RƠI VÀO BẪY NÀY
Chương 20 của cuốn sách mở ra một lăng kính trần trụi về Ảo tưởng về tính hợp lý, nơi Daniel Kahneman vạch trần cách chúng ta, đặc biệt là các nhà báo và nhà phân tích chuyên nghiệp, bấu víu vào những dự đoán vô căn cứ nhưng lại có niềm tin sắt đá vào năng lực phán đoán của mình. Đây là chiếc bẫy tinh vi của nhận thức, biến những tri thức tưởng chừng uyên bác thành những trò hề của sự tự mãn trước sự vận hành ngẫu nhiên của thế giới.
CON ĐƯỜNG DẪN TỪ ẢO TƯỞNG QUÁ KHỨ ĐẾN SỰ TỰ PHÂN PHONG CHO TƯƠNG LAI
Để thấu hiểu trọn vẹn sự nguy hiểm của Ảo tưởng về tính hợp lý trong Chương 20, chúng ta bắt buộc phải quay ngược kim đồng hồ để nhìn lại những gì Daniel Kahneman đã thiết lập ở Chương 19 về Ảo tưởng về sự hiểu biết. Ở chương trước, chúng ta đã chứng kiến cách bộ não con người, với sự vận hành lười biếng nhưng lại đầy ranh mãnh của Hệ thống 1, liên tục thêu dệt nên những câu chuyện kể vô cùng mạch lạc về quá khứ. Chúng ta tự lừa dối mình rằng mọi sự kiện lịch sử, mọi sự sụp đổ của một đế chế kinh doanh, hay mọi sự trỗi dậy của một vương triều đều là những điều tất yếu có thể giải thích được bằng sơ đồ nhân quả đơn giản. Khi quá khứ được dọn dẹp sạch sẽ và khoác lên mình chiếc áo của sự logic, chúng ta rơi vào một trạng thái tự mãn cực độ: chúng ta tin rằng nếu mình đã hiểu rõ quá khứ đến thế, thì việc đọc vị tương lai chỉ là một trò chơi trong tầm tay.
Chính cái nền móng lung lay của Chương 19 đã trực tiếp dẫn lối cho thảm họa nhận thức ở Chương 20. Khi bước qua ranh giới của sự hiểu biết ảo tưởng về quá khứ, con người tự tin bước vào vùng đất của tương lai với một niềm tin sắt đá rằng họ sở hữu những công cụ phân tích có giá trị thực tế. Ảo tưởng về tính hợp lý (The Illusion of Validity) chính là đứa con tinh thần độc hại được sinh ra từ cuộc hôn phối giữa sự lười biếng của Hệ thống 1 và sự ngạo mạn của Hệ thống 2. Ở đây, chúng ta không chỉ đơn thuần là giải thích những gì đã qua, mà chúng ta chủ động đưa ra những dự báo, những phán quyết về những điều chưa tới, và tệ hại hơn, chúng ta đặt cược toàn bộ uy tín, tiền tài, thậm chí là vận mệnh của cả một tập thể vào những dự báo đó với một sự tự tin không hề lay chuyển, bất chấp mọi bằng chứng thực tế chứng minh điều ngược lại.
BÀI HỌC TỪ NHỮNG NGƯỜI LÍNH VÀ NGHỊCH LÝ CỦA SỰ TỰ TIN KHÔNG CĂN CỨ
Kahneman đã chia sẻ một trải nghiệm thực tế vô cùng đắt giá từ thời ông còn là một nhà tâm lý học trẻ tuổi trong Lực lượng Phòng vệ Israel. Nhiệm vụ của ông và các cộng sự là đánh giá năng lực lãnh đạo của các tân binh thông qua một bài kiểm tra thực địa: vượt qua một bức tường cao bằng một khúc gỗ mà không ai được phép chạm đất hay chạm vào tường. Quan sát cách các binh sĩ tương tác, tranh luận, gánh vác trách nhiệm hay đầu hàng trước khó khăn, Kahneman và nhóm của mình đã đưa ra những dự đoán vô cùng chi tiết và tự tin về việc ai sẽ trở thành một sĩ quan xuất sắc trong tương lai. Họ hoàn toàn tin tưởng vào những đánh giá của mình vì chúng dựa trên những quan sát trực tiếp, sống động và đầy tính thuyết phục ngay trước mắt.
Thế nhưng, khi đối chiếu với kết quả thực tế từ trường đào tạo sĩ quan sau đó, một sự thật phũ phàng đã được phơi bày: những dự đoán của họ hoàn toàn vô giá trị. Khả năng dự báo của nhóm nghiên cứu không tốt hơn việc tung đồng xu ngẫu nhiên là bao. Nhưng điều đáng kinh ngạc và đáng suy ngẫm nhất không phải là việc họ đã sai, mà là việc ngay cả sau khi biết mình sai một cách hệ thống, họ vẫn tiếp tục thực hiện các bài kiểm tra tiếp theo với mức độ tự tin y hệt như cũ. Họ không hề cảm thấy hoài nghi vào năng lực đánh giá của bản thân khi đứng trước một nhóm tân binh mới.
Đây chính là cốt lõi của Ảo tưởng về tính hợp lý. Sự tự tin của chúng ta không được xây dựng trên xác suất thống kê hay độ chính xác của dữ liệu trong quá khứ. Nó được nuôi dưỡng bằng tính mạch lạc của câu chuyện mà chúng ta tự kể với chính mình ở hiện tại. Khi các chi tiết trước mắt khớp nối với nhau một cách hoàn hảo tạo nên một bức tranh dễ hiểu, Hệ thống 1 sẽ lập tức phát tín hiệu về sự an toàn và đúng đắn. Sự dễ dàng trong nhận thức này chuyển hóa thành một cảm giác chủ quan về sự chắc chắn. Cảm giác này mạnh mẽ đến mức nó miễn nhiễm với mọi số liệu thống kê khô khan. Chúng ta có thể biết trên lý thuyết rằng mình thường xuyên dự đoán sai, nhưng khi đối diện với một trường hợp cụ thể, tiếng nói của trực giác vẫn gào thét rằng: Lần này tôi chắc chắn đúng.
BẪY SẬP DÀNH CHO NHỮNG KẺ THÔNG THÁI: NHÀ BÁO VÀ NHÀ PHÂN TÍCH
Nếu như những nhà tâm lý học quân sự trẻ tuổi có thể được tha thứ vì sự thiếu kinh nghiệm, thì Kahneman đã giáng một đòn chí mạng vào những tầng lớp được coi là bộ não của xã hội hiện đại: các nhà báo, các nhà phân tích chính trị, tài chính và các chuyên gia kinh tế. Đây là những người được trả tiền rất cao để làm một việc duy nhất: giải thích thế giới đang vận hành như thế nào và dự báo nó sẽ đi về đâu.
Kahneman đã trích dẫn nghiên cứu chấn động của Philip Tetlock, một giáo sư tại Đại học Pennsylvania, người đã dành hơn hai thập kỷ để theo dõi và đánh giá hơn 80.000 dự báo từ gần 300 chuyên gia chính trị và kinh tế hàng đầu. Kết quả của Tetlock là một gáo nước lạnh buốt dội vào sự kiêu hãnh của giới trí thức: những dự báo của các chuyên gia này về tương lai xa hay gần đều tệ hại một cách thảm hại. Thậm chí, độ chính xác của họ còn kém hơn cả một con hắc tinh tinh ném phi tiêu vào bảng mục tiêu ngẫu nhiên. Những người càng nổi tiếng, xuất hiện càng nhiều trên truyền thông, viết những bài phân tích càng dài và sắc sảo, thì dự báo của họ lại càng có xu hướng sai lệch nhiều hơn.
Tại sao những bộ óc xuất chúng, được tiếp cận với nguồn thông tin khổng lồ và sở hữu những công cụ phân tích tối tân nhất, lại liên tục rơi vào cái bẫy này?
Thứ nhất, đó là áp lực của vai trò xã hội. Một nhà báo hay một nhà phân tích không thể viết một bài báo hay đưa ra một bản báo cáo dài mười trang chỉ để kết luận rằng: Tôi không biết điều gì sẽ xảy ra tiếp theo. Thị trường và công chúng không trả tiền cho sự mơ hồ hay sự khiêm nhường nhận thức. Họ thèm khát sự chắc chắn. Để tồn tại và khẳng định vị thế, các chuyên gia buộc phải xây dựng những kịch bản có tính thuyết phục cao. Họ sử dụng những ngôn từ đao to búa lớn, những lập luận đa chiều nhưng thực chất chỉ xoay quanh việc củng cố cho một giả định cốt lõi mà họ đã chọn sẵn từ trước.
Thứ hai, đó là sự tinh vi trong việc tự hợp lý hóa sai lầm. Khi những dự báo của họ bị thực tế vùi dập, các nhà báo và nhà phân tích hiếm khi thừa nhận rằng mình đã sai vì năng lực yếu kém hay phương pháp luận sai lệch. Họ sở hữu một kho tàng các lời bào chữa được gọt giũa vô cùng khéo léo: Do một sự kiện thiên nga đen không thể lường trước, Do chính phủ đã can thiệp sai thời điểm, hay kinh điển nhất là Tôi đã đúng, chỉ là thời gian xảy ra chậm hơn dự kiến mà thôi. Bằng cách này, họ bảo vệ được cái tôi của mình khỏi sự tổn thương và tiếp tục duy trì ảo tưởng rằng họ vẫn đang kiểm soát được quy luật của trò chơi.
Họ nhìn thế giới qua một đường hầm nhận thức hẹp. Hệ thống 1 của họ thu thập những thông tin ủng hộ cho lý thuyết của họ và lọc bỏ hoàn toàn những tín hiệu nhiễu hoặc những bằng chứng phản bác. Khi viết một bài phân tích sâu sắc, họ kết nối các sự kiện rời rạc thành một chuỗi nhân quả vô cùng logic. Bài viết càng hay, câu từ càng sắc bén, ảo tưởng về tính hợp lý trong đầu họ càng lớn. Họ quên mất rằng thế giới là một hệ thống cực kỳ phức tạp, nơi những biến số ngẫu nhiên nhỏ bé nhất cũng có thể tạo ra những cơn địa chấn thay đổi toàn bộ cục diện.
NHỮNG SUY NGẪM SÂU SẮC TỪ TRẢI NGHIỆM ĐỜI THƯỜNG VÀ CÂN NÃO
Nhìn sâu vào bản chất của ảo tưởng này dưới góc nhìn của một người đã đi qua nhiều thăng trầm, chứng kiến vô số sự thịnh suy của các tổ chức, tôi nhận ra rằng Ảo tưởng về tính hợp lý không đơn thuần là một lỗi lập trình của não bộ. Nó là một cơ chế tự vệ sinh tồn của loài người trước một vũ trụ vốn dĩ hỗn loạn và không thể đoán trước. Chúng ta sợ hãi sự ngẫu nhiên. Chúng ta run rẩy trước ý nghĩ rằng cuộc đời mình, sự nghiệp của mình, hay vận mệnh của doanh nghiệp mình đang được chèo lái bởi những làn gió may rủi chứ không phải bởi một bàn tay định hướng tài ba.
Trong môi trường quản trị và đưa ra những quyết định mang tính sinh tử, tôi đã gặp không biết bao nhiêu vị chuyên gia, những cố vấn chiến lược với những tấm bằng danh giá từ các trường đại học hàng đầu thế giới. Họ bước vào phòng họp với những slide trình chiếu lộng lẫy, những mô hình tài chính phức tạp đến mức người thường nhìn vào chỉ biết choángợp. Họ nói về tương lai của thị trường với một sự tự tin tuyệt đối, như thể họ vừa trở về từ tương lai bằng một cỗ máy thời gian.
Ở những vị trí có trách nhiệm cao nhất, việc đặt niềm tin sai chỗ vào những lời tiên tri này chính là con đường ngắn nhất dẫn đến vực thẳm. Những quyết định sai lầm lớn nhất trong lịch sử kinh doanh hay chính trị hầu hết không xuất phát từ sự thiếu thông tin, mà xuất phát từ sự tự tin thái quá của những người dẫn đường dựa trên những phân tích nghe có vẻ vô cùng hợp lý nhưng thực chất chỉ là những lâu đài xây trên cát.
Tuy nhiên, thay vì nhìn nhận những nhà báo hay nhà phân tích này with một thái độ thù hằn hay khinh miệt, một tâm hồn rộng mở và trải đời sẽ nhìn họ với sự thấu hiểu và lòng bao dung. Họ cũng chỉ là những thực thể con người đang cố gắng tìm kiếm trật tự trong một thế giới hỗn mang. Việc họ tự lừa dối bản thân và lừa dối người khác không phải lúc nào cũng xuất phát từ tâm địa gian trá, mà thường là do họ quá yêu thích những lý thuyết của chính mình. Họ bị mê hoặc bởi vẻ đẹp của sự logic do chính họ tạo ra, để rồi quên mất rằng thế giới thực tế luôn xù xì, gai góc và không bao giờ chịu khép mình vào những khuôn mẫu lý thuyết xinh xắn.
BÀI HỌC ÁP DỤNG TRONG CUỘC SỐNG, CÔNG VIỆC VÀ QUẢN TRỊ KINH DOANH
Hiểu được Ảo tưởng về tính hợp lý không phải để chúng ta rơi vào chủ nghĩa hư vô, buông xuôi và mặc cho số phận định đoạt. Ngược lại, nó trang bị cho chúng ta một thứ vũ khí tối thượng: sự khiêm nhường nhận thức (intellectual humility) để đưa ra những quyết định khôn ngoan và kiên cường hơn trước sóng gió.
Một là, thiết lập hệ thống tư duy phản biện trong quản trị doanh nghiệp.
Nếu bạn đang điều hành một tổ chức, hãy cảnh giác cao độ với sự đồng thuận quá dễ dàng trong các cuộc họp chiến lược. Khi một kế hoạch được trình lên với những phân tích hoàn hảo không một tì vết, đó chính là lúc bạn cần phải lo sợ. Hãy chủ động xây dựng một Đội Đỏ (Red Team) trong doanh nghiệp – một nhóm những người thông minh có nhiệm vụ duy nhất là tìm mọi cách để bác bỏ, phá hoại và chỉ ra những điểm phi lý trong các giả định của nhóm lập kế hoạch. Bạn không cần những người luôn gật đầu và nói những lời hợp tai. Bạn cần những người dám chỉ ra rằng vị hoàng đế đang không mặc đồ. Sự tồn tại của những tiếng nói phản biện, những góc nhìn hoài nghi lành mạnh chính là tấm lá chắn bảo vệ doanh nghiệp trước những quyết định tự sát tập thể do ảo tưởng về sự hợp lý gây ra.
Hai là, thay đổi cách đánh giá nhân sự và chuyên gia.
Khi tuyển dụng hoặc sử dụng các cố vấn, hãy bớt chú ý đến sự tự tin trong phong thái và những lời tuyên bố hùng hồn của họ. Sự tự tin tỷ lệ nghịch với độ chính xác của dự báo trong những môi trường có độ phức tạp cao. Thay vào đó, hãy đánh giá họ dựa trên nhật ký công việc (track record) và quan trọng hơn là thái độ của họ đối với những sai lầm trong quá khứ. Một chuyên gia thực thụ là người dám thừa nhận: Tôi đã sai ở điểm này, và đây là những gì tôi học được. Hãy tìm kiếm những người có tư duy linh hoạt, sẵn sàng thay đổi quan điểm khi có dữ liệu mới xuất hiện, thay vì những kẻ khăng khăng bảo vệ học thuyết của mình đến cùng bất chấp thực tế đang diễn ra như thế nào.
Ba là, ứng xử với thông tin truyền thông trong cuộc sống hàng ngày.
Chúng ta đang sống trong một kỷ nguyên bùng nổ thông tin, nơi hàng triệu nhà báo và nhà phân tích đang tìm cách thu hút sự chú ý của chúng ta mỗi giây mỗi phút. Để bảo vệ tâm trí của mình khỏi sự thao túng và hoang mang không đáng có, hãy học cách đọc tin tức với một bộ lọc hoài nghi lành mạnh. Khi đọc một bài phân tích tài chính hay một dự báo địa chính trị, hãy tự hỏi bản thân: Tác giả này có đang cố tình đơn giản hóa một vấn đề phức tạp để tạo ra một câu chuyện hấp dẫn hay không? Những biến số nào đã bị họ bỏ qua? Hãy nhớ rằng, những người nói với bạn một cách chắc chắn về những gì sẽ xảy ra vào ngày mai thường là những người không phải chịu trách nhiệm cho hậu quả của những lời nói đó. Hãy lắng nghe thông tin để tham khảo, nhưng hãy giữ quyền quyết định cuối cùng dựa trên sự quan sát đa chiều và trực giác đã được rèn giũa của chính mình.
Bốn là, đối nhân xử thế với sự rộng lượng và thấu hiểu.
Khi bạn nhận ra rằng ai cũng có thể là nạn nhân của những ảo tưởng nhận thức này, bạn sẽ bớt đi sự phán xét và tăng thêm sự đồng cảm trong các mối quan hệ. Khi một người đồng nghiệp, một người dưới quyền, hay thậm chí là người bạn đời của bạn đưa ra một quyết định sai lầm dựa trên một phán đoán ngây thơ, thay vì tức giận hay chỉ trích họ bằng những lời lẽ cay nghiệt, hãy hiểu rằng họ chỉ đang bị Hệ thống 1 dẫn dắt vào một câu chuyện quá đỗi ngọt ngào và hợp lý. Sự bao dung trong ứng xử không chỉ giúp bảo tồn các mối quan hệ quý giá, mà còn tạo ra một môi trường an toàn, nơi mọi người không sợ hãi việc thừa nhận sai lầm. Chỉ khi con người ta cảm thấy an toàn khi nói Tôi đã sai, họ mới có thể bắt đầu học cách để làm đúng.
Năm là, quản trị bản thân bằng sự khiêm nhường sâu sắc.
Bài học lớn nhất mà Daniel Kahneman để lại cho chúng ta qua chương sách này chính là sự tự soi rọi vào chính bản thân mình. Mỗi chúng ta, dù có trải qua bao nhiêu giông bão, tích lũy được bao nhiêu kinh nghiệm, hay đạt đến những vị trí cao đến đâu trong xã hội, vẫn chỉ là những sinh vật sinh học với những giới hạn nhận thức không thể xóa bỏ. Đừng bao giờ cho phép mình rơi vào cái bẫy của sự tự mãn, tin rằng mình đã thấu hiểu hết mọi quy luật của cuộc đời. Hãy luôn giữ cho mình một tâm thế của một người học trò, luôn sẵn sàng lắng nghe, quan sát và học hỏi từ những điều nhỏ nhặt nhất. Sự khôn ngoan thực sự không nằm ở việc biết tất cả mọi thứ, mà nằm ở chỗ biết rõ những giới hạn trong sự hiểu biết của chính mình.
Khi chúng ta bước đi trên đường đời với một tâm hồn rộng mở, một trí tuệ sắc sảo được rèn giũa qua trải nghiệm, nhưng đồng thời luôn mang theo sự khiêm nhường nhận thức của một người thấu hiểu vạn vật, chúng ta sẽ không còn bị lay động bởi những ảo tưởng nhất thời. Chúng ta sẽ nhìn những thăng trầm, những biến động của thị trường, của lòng người bằng một ánh mắt điềm tĩnh, an yên. Bởi vì chúng ta biết rằng, phía sau những câu chuyện mạch lạc mà thế gian đang cố vẽ ra, cuộc sống vẫn luôn là một dòng chảy tự nhiên đầy bất ngờ, và vẻ đẹp thực sự của nó nằm chính ở sự không thể đoán trước đó.
#ThinkingFastAndSlow #TuDuyNhanhVaCham #DanielKahneman #AoTuongTinhHopLy #QuanTriDoanhNghiep #TuDuyPhanBien
