Skip to content
PHẦN III – QUÁ TỰ TIN: NHÀ ĐẦU TƯ TIN HỌ “BIẾT LÝ DO” CỔ PHIẾU TĂNG GIẢM
Chương 19 mang tên Ảo tưởng về sự hiểu biết vạch trần cách bộ óc con người tự dệt nên những câu chuyện nhân quả hợp lý để giải thích cho mọi biến động ngẫu nhiên của thị trường, mà điển hình là việc các nhà đầu tư luôn tin rằng họ hiểu rõ từng lý do khiến cổ phiếu tăng hay giảm điểm. Đây là sự tiếp nối hoàn hảo cho những cảnh báo về việc kìm chế các dự đoán trực giác ở chương trước, phơi bày một góc khuất tâm lý đáng sợ nơi sự tự tin thái quá che mờ thực tại hỗn loạn.
Khi lật giở những trang sách của Daniel Kahneman, đặc biệt là chương viết về ảo tưởng của sự hiểu biết, người ta không khỏi tự soi chiếu lại những chặng đường thăng trầm mình từng đi qua. Cuộc đời này suy cho cùng là một bàn cờ lớn, nơi những kẻ non trẻ luôn cố tìm kiếm một quy luật tuyệt đối, còn những người đã nếm trải đủ mật ngọt lẫn cay đắng của quyền lực và sự bại vong lại hiểu rằng: sự hỗn loạn mới là bản chất của thế giới. Trước khi bước vào sự đổ vỡ của những ảo tưởng trong Chương 19, Kahneman đã đưa chúng ta đi qua Chương 18 với bài học đắt giá về việc kìm chế các dự đoán trực giác. Ở chương trước, tác giả đã chỉ ra rằng con người luôn có xu hướng đưa ra những dự báo cực đoan dựa trên những thông tin ít ỏi và cảm tính, bất chấp các quy luật thống kê về sự suy giảm về mức trung bình. Khi chúng ta không thể kìm chế được những dự đoán trực giác đó, chúng ta bước sang Chương 19 với một tâm thế hoàn toàn bị dẫn dắt bởi ảo tưởng. Chúng ta không chỉ dự đoán sai, mà tệ hơn, chúng ta còn tự lừa dối bản thân rằng mình đã hiểu rõ tại sao mọi chuyện lại xảy ra như vậy. Đây chính là chiếc bẫy tinh vi nhất của tư duy, nơi những nhà đầu tư, những nhà quản trị và cả những kẻ tự xưng là tinh anh của xã hội sa chân vào mà vẫn nghĩ mình đang làm chủ cuộc chơi.
Ảo tưởng về sự hiểu biết xuất phát từ một cơ chế nguyên thủy của Hệ thống 1 trong não bộ: nhu cầu vô hạn về tính nhất quán và sự rõ ràng. Chúng ta ghét sự ngẫu nhiên. Chúng ta sợ hãi sự không chắc chắn. Vì vậy, khi một sự kiện xảy ra, dù là một cổ phiếu sụt giảm, một doanh nghiệp phá sản, hay một thể chế sụp đổ, bộ não ngay lập tức lùng sục trong ký ức để xây dựng một sợi dây liên kết nhân quả hoàn hảo. Daniel Kahneman gọi đây là nghịch lý của việc thấu thị lịch sử. Bản chất của con người là nhìn về quá khứ và cảm thấy mọi thứ thật rõ ràng, dễ hiểu, từ đó tin rằng tương lai cũng có thể dự báo được theo cách tương tự. Nhưng đó là một sự lừa dối ngọt ngào. Thực tế, thế giới phức tạp hơn very nhiều so với những câu chuyện mà chúng ta tự kể cho nhau nghe. Những nhà đầu tư trên thị trường tài chính là ví dụ sống động nhất cho hội chứng này. Họ dành hàng giờ để phân tích biểu đồ, đọc các báo cáo tài chính, lắng nghe những lời phân tích của các chuyên gia để rồi tự tin tuyên bố: Cổ phiếu này giảm vì lợi nhuận quý này không đạt kỳ vọng, hoặc Cổ phiếu kia tăng vì dòng tiền đang dịch chuyển sang nhóm ngành công nghệ. Họ tin rằng họ biết lý do. Nhưng nếu hỏi họ trước đó một ngày, liệu họ có dám đặt cược toàn bộ gia tài vào dự đoán đó hay không, họ sẽ ngập ngừng. Sự thông thái sau khi sự việc đã rồi là thứ thông thái rẻ tiền nhất, nhưng lại có sức mê hoặc lớn nhất.
Nhìn sâu vào bản chất của các quyết định đầu tư và kinh doanh, người ta thấy rằng phần lớn những gì chúng ta gọi là tầm nhìn hay chiến lược thực chất chỉ là những lý giải muộn màng được khoác lên mình chiếc áo học thuật sang trọng. Khi một doanh nghiệp thành công rực rỡ, truyền thông và các nhà phân tích sẽ viết nên những thiên anh hùng ca về người đứng đầu: một vị lãnh đạo có tầm nhìn xa trông rộng, một chiến lược gia kiệt xuất, một người có khả năng đọc vị tương lai. Nhưng Kahneman đã bóc trần sự thật bằng một cái nhìn lạnh lùng của khoa học: thành công đó phần lớn là do may mắn, do sự hội tụ của những yếu tố ngẫu nhiên mà ngay cả người trong cuộc cũng không thể kiểm soát. Tuy nhiên, cái tôi của con người không cho phép chúng ta thừa nhận yếu tố may mắn. Người chiến thắng muốn tin rằng họ giỏi, còn người quan sát muốn tin rằng thế giới này vận hành theo một quy luật có thể hiểu được. Từ đó, ảo tưởng về sự hiểu biết được củng cố. Điều này cực kỳ nguy hiểm trong môi trường tài chính. Khi các nhà đầu tư tin rằng họ biết lý do cổ phiếu tăng giảm, họ bắt đầu gia tăng quy mô đặt cược, họ sử dụng đòn bẩy tài chính lớn hơn, họ phớt lờ những cảnh báo rủi ro. Họ quên mất bài học của Chương 18 về việc quay trở về giá trị trung bình, và thế là, một cú sập nguồn của thị trường sẽ quét sạch mọi thành quả của họ chỉ trong một đêm.
Một người đã đi qua nhiều giông bão, chứng kiến biết bao gia tộc hưng thịnh rồi suy vong, biết bao tập đoàn khổng lồ sụp đổ chỉ sau một quyết định sai lầm, sẽ nhìn nhận vấn đề này với một sự bao dung nhưng cũng đầy tỉnh táo. Sự độ lượng của một tâm hồn sâu sắc không nằm ở việc thỏa hiệp với những sai lầm, mà nằm ở việc thấu hiểu tại sao con người lại dễ phạm sai lầm đến thế. Chúng ta không thể trách một nhà đầu tư nhỏ lẻ khi họ hoang mang mua đỉnh bán đáy, bởi họ đang bị dẫn dắt bởi một Hệ thống 1 quá mạnh mẽ và một Hệ thống 2 quá lười biếng. Họ chỉ là những nạn nhân của tiến hóa, của một bộ não được thiết kế để sinh tồn trong kỷ băng hà chứ không phải để giao dịch chứng khoán trên sàn điện tử. Khi hiểu được điều này, người dẫn dắt sẽ không nhìn những thuộc cấp hay đối thủ của mình bằng ánh mắt phán xét hay khinh miệt khi họ thất bại. Thay vào đó, sự thấu hiểu này mang lại một sự điềm tĩnh kỳ lạ trước mọi biến động. Khi thị trường đỏ lửa, khi đám đông ngoài kia đang gào thét tìm kiếm một lý do, tìm kiếm một kẻ tế thần để đổ lỗi, thì một người có tư duy sâu sắc sẽ im lặng quan sát. Họ biết rằng những lý do được đưa ra trên tivi hay báo chí chỉ là những câu chuyện được thêu dệt để xoa dịu nỗi sợ hãi của công chúng. Sự thật là thị trường chỉ đang vận hành theo cách của nó: một hệ thống phức tạp, phi tuyến tính và không thể dự báo.
Bài học lớn nhất mà chúng ta có thể rút ra từ chương này để áp dụng vào cuộc sống và công việc chính là việc xây dựng một tư duy phản biện và sự khiêm nhường trong nhận thức. Trong quản trị doanh nghiệp, một người đứng đầu khôn ngoan sẽ không bao giờ tin hoàn toàn vào những báo cáo phân tích thị trường mang tính định hướng một chiều. Khi một dự án thành công, thay vì mở tiệc ăn mừng và ca ngợi lẫn nhau, việc đầu tiên cần làm là nghiêm túc mổ xẻ xem bao nhiêu phần trăm trong thành công đó là do thực lực, và bao nhiêu phần trăm là do thiên thời, do sự may mắn ngẫu nhiên mang lại. Ngược lại, khi một dự án thất bại, thay vì vội vã kỷ luật hay đổ lỗi cho một cá nhân, hãy nhìn nhận xem liệu quyết định ban đầu có đúng đắn về mặt quy trình và thông tin tại thời điểm đó hay không. Đôi khi, một quyết định xuất sắc vẫn có thể dẫn đến kết quả tồi tệ do những biến số ngẫu nhiên không thể lường trước, và một quyết định ngu xuẩn lại có thể mang lại thành công vang dội nhờ may mắn. Nếu chúng ta chỉ đánh giá con người và chiến lược dựa trên kết quả cuối cùng, chúng ta đang tự rơi vào cái bẫy của ảo tưởng hiểu biết, và sớm muộn gì chúng ta cũng sẽ phải trả giá đắt cho sự ngạo mạn đó.
Trong nghệ thuật ứng xử và đối nhân xử thế, sự thấu hiểu về ảo tưởng này giúp chúng ta sống một cuộc đời nhẹ nhàng và bao dung hơn. Khi ai đó phản bội ta, hoặc khi một mối quan hệ đổ vỡ, phản ứng tự nhiên của chúng ta là dằn vặt bản thân hoặc đối phương, cố gắng tìm ra một lý do hoàn hảo: Tại sao họ lại làm thế? Mình đã sai ở đâu? Nhưng cuộc đời không phải là một cuốn tiểu thuyết được viết bởi một tác giả duy nhất. Hành vi của con người là kết quả của hàng triệu xung đột nội tâm, những áp lực vô hình và những sự kiện ngẫu nhiên trong cuộc sống của họ. Việc cố gắng áp đặt một lý do duy nhất, rõ ràng cho những hành động phức tạp của người khác chỉ làm chúng ta thêm đau khổ và oán hận. Người có tâm hồn rộng mở sẽ chấp nhận rằng có những thứ thuộc về nhân tâm mà chúng ta không bao giờ có thể hiểu hết được. Họ chấp nhận sự mập mờ, chấp nhận rằng cuộc sống có những khoảng xám, và từ đó, họ dễ dàng tha thứ hơn, dễ dàng buông bỏ hơn để giữ cho tâm mình luôn bất biến giữa dòng đời vạn biến.
Đối với những ai đang dấn thân vào thương trường hay hoạt động trong lĩnh vực kinh doanh, việc chế ngự ảo tưởng hiểu biết đòi hỏi một kỷ luật thép và những công cụ quản trị rủi ro khoa học. Thay vì cố gắng dự báo thị trường sẽ đi về đâu trong sáu tháng tới để xây dựng kế hoạch kinh doanh, hãy xây dựng một doanh nghiệp có khả năng chống chịu cực tốt trước mọi kịch bản xảy ra. Đó là tư duy phòng thủ chủ động. Khi bạn chấp nhận rằng mình không biết và không thể biết tương lai, bạn sẽ không bao giờ đặt toàn bộ nguồn lực của doanh nghiệp vào một canh bạc duy nhất. Bạn sẽ luôn duy trì một lượng tiền mặt dự phòng đủ lớn, bạn sẽ đa dạng hóa danh mục sản phẩm, bạn sẽ xây dựng một đội ngũ nhân sự linh hoạt có khả năng thích ứng nhanh chóng với thay đổi thay vì một bộ máy cồng kềnh vận hành theo một kế hoạch cứng nhắc. Những kẻ mưu sâu kế hiểm thực sự trong lịch sử không phải là những kẻ có khả năng tiên tri, mà là những kẻ biết cách thiết lập những thế trận mà dù bất kể quân bài nào được lật lên, họ vẫn là người giữ được thế chủ động. Họ không cố gắng thắng mọi ván bài, họ chỉ đảm bảo rằng mình không bao giờ bị loại khỏi cuộc chơi.
Hãy nhìn vào cách các nhà đầu tư vĩ đại như Warren Buffett hay Charlie Munger vận hành. Họ chưa bao giờ vỗ ngực tự xưng là mình biết tại sao thị trường ngày hôm nay lại giảm điểm, hay ngày mai cổ phiếu Coca-Cola sẽ tăng bao nhiêu phần trăm. Họ chỉ tập trung vào một thứ duy nhất: biên an toàn. Biên an toàn chính là sự thừa nhận thực tế rằng chúng ta có thể sai, rằng những phân tích của chúng ta về doanh nghiệp luôn có những sai số do ảo tưởng hiểu biết mang lại. Bằng cách mua một tài sản với giá thấp hơn nhiều so với giá trị thực của nó, họ tự tạo ra một tấm đệm giảm chấn cho những sai lầm nhận thức của chính mình. Đây là một triết lý sống vô cùng sâu sắc mà bất kỳ ai cũng nên áp dụng. Trong công việc, khi ước tính thời gian hoàn thành một dự án, hãy luôn cộng thêm một khoảng thời gian dự phòng. Trong tài chính cá nhân, hãy luôn có một quỹ khẩn cấp. Trong các mối quan hệ, hãy luôn giữ một khoảng lùi cần thiết để không bị tổn thương khi có những biến cố bất ngờ xảy ra. Đó không phải là sự bi quan, mà là sự tỉnh táo của một người đã nhìn thấu những giới hạn của trí tuệ con người.
Chúng ta cũng cần phải cảnh giác với những chuyên gia, những nhà phân tích, những người luôn xuất hiện trên các phương tiện truyền thông với những bộ vest lịch lãm và những lời giải thích vô cùng logic về mọi sự kiện trên thế giới. Daniel Kahneman đã chỉ ra rằng, những người có chuyên môn càng cao, những người được gọi là chuyên gia trong một lĩnh vực hẹp, lại chính là những người dễ rơi vào ảo tưởng về sự hiểu biết nhất. Sự tự tin của họ tỷ lệ thuận với lượng thông tin họ sở hữu, nhưng tiếc thay, độ chính xác trong các dự báo của họ lại không hề tăng lên. Họ trở thành tù nhân trong chính hệ thống lý thuyết của mình. Họ nhìn thế giới qua một lăng kính duy nhất và cố gắng bóp méo thực tế để nó vừa vặn với lăng kính đó. Khi một nhà lãnh đạo xung quanh mình chỉ toàn những chuyên gia như vậy, họ đang đứng trước bờ vực của sự diệt vong. Một người làm chủ thực sự phải biết lắng nghe những ý kiến đa chiều, phải biết nghi ngờ những dự báo quá hoàn hảo và luôn đặt câu hỏi: Nếu giả định này sai, điều gì tệ nhất sẽ xảy ra?
Cuối cùng, việc đọc và suy ngẫm về Tư duy nhanh và chậm, đặc biệt là chương về ảo tưởng hiểu biết, mang lại cho chúng ta một món quà vô giá: sự tự do nội tâm. Khi bạn rũ bỏ được áp lực phải hiểu tất cả mọi thứ, phải giải thích được tất cả mọi việc xảy ra xung quanh mình, bạn sẽ thấy lòng mình nhẹ nhõm vô cùng. Bạn không còn cảm thấy tức giận khi một kế hoạch bị đổ bể do một lý do khách quan không thể lường trước. Bạn không còn cảm thấy tự ti khi mình đưa ra một quyết định sai lầm, bởi bạn biết rằng đó là một phần của cuộc chơi xác suất mang tên cuộc đời. Bạn học được cách mỉm cười trước những biến động của thị trường, trước những thăng trầm của sự nghiệp, và nhìn nhận chúng như những cơn sóng ngoài đại dương bao la: chúng đến rồi đi, mạnh mẽ rồi lại tan biến vào hư không, còn đại dương thì vẫn luôn sâu thẳm và tĩnh lặng. Đó chính là cảnh giới của một người đã đi qua vạn dặm đường đời, giữ được sự độ lượng và sâu sắc trong tâm hồn, không bị cuốn theo những ảo ảnh của danh vọng hay những ảo tưởng của sự hiểu biết lâm thời. Hãy để tư duy của Daniel Kahneman là người bạn đồng hành, là ngọn hải đăng soi sáng cho những quyết định của bạn trên con đường chinh phục những đỉnh cao mới, bằng một sự khiêm cung chân thành trước sự vĩ đại và huyền bí của cuộc sống.
#TuDuyNhanhVaCham #DanielKahneman #AoTuongVeSuHieuBiet #NhaDauTu #NghichLyThauThi #QuanTriRuiRo
