Skip to content
PHẦN III – QUÁ TỰ TIN: CON NGƯỜI TIN RẰNG HỌ HIỂU QUÁ KHỨ RÕ RÀNG
Chương 19 mang tên Ảo tưởng về sự hiểu biết vạch trần cách bộ não chúng ta tự dệt nên những câu chuyện lịch sử mạch lạc, biến những sự kiện ngẫu nhiên trong quá khứ thành một chuỗi nhân quả dễ hiểu. Chúng ta bị đánh lừa rằng mình thực sự hiểu rõ những gì đã xảy ra, từ đó nuôi dưỡng niềm tin sai lệch rằng bản thân có thể tiên đoán được tương lai một cách chính xác.
Khi lật mở những trang sách của Daniel Kahneman, đặc biệt là chương 19 thuộc phần ba của cuốn tác phẩm kinh điển này, tôi không khỏi tự mỉm cười khi nhìn lại những thăng trầm, những quyết sách sinh tử mà bản thân và các cộng sự từng trải qua. Trước khi bước vào ảo tưởng của sự hiểu biết ở chương 19, hãy nhớ lại chương 18, nơi tác giả đã chỉ cho chúng ta cách chế ngự các dự đoán trực giác. Ở chương trước, Kahneman đã bóc trần việc chúng ta dễ dàng đưa ra những dự báo cực đoan dựa trên những thông tin vô cùng mỏng manh, và cách duy nhất để sửa chữa sai lầm đó là dùng các phép tính thống kê để kéo các dự đoán ấy về phía giá trị trung bình. Thế nhưng, tại sao chúng ta lại cứng đầu và khó lòng chế ngự được những dự đoán trực giác ấy đến thế? Chương 19 chính là câu trả lời triệt để: chúng ta không thể dự báo tương lai một cách lý trí bởi vì chúng ta đang sống trong một ảo tưởng vĩ đại rằng mình đã hiểu rõ quá khứ.
Đây là một cái bẫy tâm lý vô cùng tinh vi mà ngay cả những bộ óc xuất chúng nhất, những người đứng đầu các tập đoàn đa quốc gia hay những nhà hoạch định chiến lược lọc lõi nhất cũng thường xuyên vấp phải. Bản chất của con người là khao khát sự trật tự và ý nghĩa. Chúng ta ghét sự hỗn loạn, sợ hãi sự ngẫu nhiên và không thể chấp nhận được việc cuộc sống này bị chi phối bởi những yếu tố may rủi nằm ngoài tầm kiểm soát. Do đó, Hệ thống 1 trong não bộ luôn tìm cách xây dựng một câu chuyện nhân quả cực kỳ mạch lạc, logic và mượt mà cho mọi sự kiện đã diễn ra. Khi một sự kiện xảy ra, dù nó có bất ngờ đến đâu, chúng ta ngay lập tức lục tìm trong ký ức những dữ kiện phù hợp để giải thích cho nó, rồi tự nói với bản thân rằng: “Tôi đã biết ngay là thế nào chuyện này cũng xảy ra mà.”
Hiện tượng này được biết đến với cái tên thiên kiến nhận thức muộn hay hiệu ứng “tôi đã biết trước điều đó từ lâu”. Sức tàn phá của thiên kiến này đối với tư duy chiến lược và quản trị là vô cùng khủng khiếp. Khi nhìn lại quá khứ qua lăng kính đã được lọc sạch bởi kết quả thực tế, chúng ta tự động xóa bỏ mọi sự không chắc chắn, mọi nỗi lo âu và những ngã rẽ thay thế vốn đã có thể xảy ra. Chúng ta thấy lịch sử là một con đường thẳng tắp, tất yếu dẫn đến kết quả hiện tại.
Hãy thử nghĩ về những câu chuyện thành công kinh điển của các tập đoàn khổng lồ như Apple, Google hay Microsoft. Các cuốn sách quản trị kinh doanh thường vẽ nên một bức tranh hoàn mỹ về những vị lãnh đạo có tầm nhìn xa trông rộng, đưa ra những quyết sách thiên tài bước đi từng bước chuẩn xác để đi đến vinh quang. Nhưng dưới góc nhìn của một người đã trực tiếp tham gia vào những ván cờ lớn, tôi hiểu rằng thực tế phức tạp và hỗn loạn hơn thế rất nhiều. Sự thành công của một doanh nghiệp là tổng hòa của hàng ngàn yếu tố: từ sự chuẩn bị, nỗ lực của tập thể, cho đến những may mắn vô hình từ thị trường, thời điểm, đối thủ tự suy yếu, hay thậm chí là một cuộc gặp gỡ tình cờ.
Thế nhưng, khi viết lại lịch sử, người ta bỏ qua yếu tố may mắn. Người ta xây dựng một huyền thoại về người anh hùng để thỏa mãn nhu cầu hiểu biết của đám đông. Điều này cực kỳ nguy hiểm. Nó khiến những người trẻ, những nhà quản lý mới nổi tin rằng chỉ cần sao chép công thức đó, chỉ cần có tầm nhìn đó là sẽ thành công. Họ quên mất rằng có hàng ngàn doanh nghiệp khác cũng có tầm nhìn tương tự, cũng nỗ lực tương tự nhưng đã phá sản chỉ vì thiếu đi một chút may mắn mà lịch sử đã quên không ghi lại.
Hiệu ứng hào quang cũng đóng một vai trò quan trọng trong việc củng cố ảo tưởng này. Khi một nhà lãnh đạo thành công, tất cả các phẩm chất của họ từ sự quyết đoán, cách ăn nói, cho đến phong cách sống đều được ca ngợi là chuẩn mực của sự thông thái. Nhưng chỉ cần doanh nghiệp của họ gặp khủng hoảng do những biến động khách quan của thị trường, ngay lập tức những phẩm chất ấy lại bị diễn dịch ngược lại: sự quyết đoán trở thành độc đoán, phong cách sống trở thành xa hoa, thiếu thực tế. Chúng ta đánh giá năng lực của con người hoàn toàn dựa trên kết quả cuối cùng chứ không phải dựa trên chất lượng của quá trình ra quyết định tại thời điểm đó.
Trong công việc và kinh doanh, tư duy sai lệch này dẫn đến những hệ lụy rất lớn trong quản trị nhân sự và đánh giá hiệu quả. Là người đứng đầu, nếu bạn chỉ nhìn vào kết quả để phán xét, bạn sẽ vô tình trừng phạt những người đã đưa ra những quyết định đúng đắn, khoa học nhưng không may gặp rủi ro khách quan. Ngược lại, bạn lại thăng chức và tán dương những kẻ liều lĩnh, đưa ra những quyết định đầy rủi ro và may mắn gặt hái được thành công ngắn hạn nhờ vận may. Về lâu dài, điều này sẽ hủy hoại văn hóa của một tổ chức, triệt tiêu tư duy phân tích rủi ro thực tế và khuyến khích những hành vi đầu cơ, cầu may.
Vậy làm thế nào để chúng ta thoát khỏi ảo tưởng ngọt ngào nhưng đầy độc hại này? Làm sao để giữ được một cái đầu lạnh, một tầm nhìn sắc sảo để điều hành doanh nghiệp và làm chủ cuộc sống giữa một thế giới đầy biến động?
Bài học đầu tiên và quan trọng nhất là phải có lòng dũng cảm để chấp nhận sự ngẫu nhiên. Chúng ta phải thừa nhận rằng thế giới này cực kỳ phức tạp và có những thứ chúng ta đơn giản là không thể biết trước. Một quyết định kinh doanh xuất sắc là quyết định được đưa ra dựa trên việc đánh giá đúng đắn tất cả các thông tin có sẵn tại thời điểm đó, tính toán kỹ lưỡng các kịch bản rủi ro và chuẩn bị phương án dự phòng, chứ không phải là quyết định chắc chắn mang lại kết quả thành công 100%. Khi đã hiểu được điều này, chúng ta sẽ bớt khắt khe hơn với thất bại của cấp dưới và bớt kiêu ngạo trước thành công của chính mình. Sự độ lượng và bao dung trong quản trị không phải là sự yếu mềm, mà là kết quả của một sự thấu hiểu sâu sắc về giới hạn của tri thức con người.
Bài học thứ hai là ghi chép lại quá trình ra quyết định một cách chi tiết tại thời điểm quyết định được đưa ra, chứ không phải sau khi đã biết kết quả. Tại các tổ chức lớn, việc duy trì một nhật ký quyết định là vô cùng cần thiết. Trong nhật ký đó, người ra quyết định phải ghi rõ: Tại sao tôi lại chọn phương án này? Những giả định của tôi là gì? Tôi đánh giá xác suất thành công là bao nhiêu? Những rủi ro nào có thể xảy ra? Khi sự việc đã ngã ngũ, dù thành công hay thất bại, việc lật lại nhật ký này sẽ giúp chúng ta đánh giá chính xác năng lực tư duy của mình tại thời điểm đó, tránh việc tự huyễn hoặc bản thân bằng tư duy nhận thức muộn.
Bài học thứ ba là xây dựng một hệ thống phản biện đa chiều và độc lập trong tổ chức. Khi đứng ở vị trí cao, xung quanh bạn thường là những lời đồng thuận, những báo cáo đã được tô hồng để làm hài lòng người nghe. Đây chính là mảnh đất màu mỡ cho ảo tưởng hiểu biết phát triển. Bạn cần những người dám nói thẳng, dám chỉ ra những điểm mù trong kế hoạch của bạn, những người sẵn sàng đóng vai trò phản biện ác ý để kiểm tra tính bền vững của các giả định. Một người lãnh đạo thực sự khôn ngoan không tìm kiếm sự đồng thuận dễ dàng, mà tìm kiếm sự thật thông qua những cuộc tranh luận nảy lửa nhưng mang tính xây dựng.
Trong ứng xử hàng ngày và cuộc sống cá nhân, việc nhận diện được ảo tưởng hiểu biết quá khứ cũng giúp chúng ta sống một cách thản nhiên và bao dung hơn. Khi nhìn lại những sai lầm trong quá khứ của bản thân hay của người khác, chúng ta thường tự dằn vặt: “Giá như lúc đó mình làm thế này, giá như mình tỉnh táo hơn.” Nhưng đó là vì bạn đang dùng tri thức của ngày hôm nay để phán xét hành động của ngày hôm qua. Tại thời điểm đó, với những thông tin bạn có, với trạng thái cảm xúc và hoàn cảnh lúc đó, bạn đã đưa ra quyết định mà bạn cho là tốt nhất có thể. Hãy buông bỏ sự hối tiếc vô ích đó. Thay vì tự trách móc, hãy học hỏi từ những trải nghiệm đó để làm phong phú thêm vốn sống của mình.
Cuốn sách của Daniel Kahneman không chỉ là một công trình nghiên cứu tâm lý học hành vi khô khan, nó là một tấm gương soi chiếu giúp chúng ta nhìn thấu những góc khuất trong tâm trí mình. Càng hiểu sâu về cách thức vận hành của bộ não, về những thiên kiến nhận thức luôn chực chờ bẫy ta, chúng ta lại càng trở nên khiêm nhường hơn trước cuộc đời rộng lớn. Sự khiêm nhường này không làm chúng ta yếu đi, ngược lại, nó là nguồn sức mạnh nội tâm vô tận, giúp ta luôn giữ được sự bình tĩnh trước giông bão, không bị say sưa bởi chiến thắng tạm thời và không bị gục ngã trước những thất bại bất ngờ.
Cuộc đời như một ván cờ thế, người chơi giỏi không phải là người nghĩ rằng mình có thể tính trước được mọi nước đi của đối thủ, mà là người biết chấp nhận những nước đi bất ngờ và luôn có sẵn tinh thần thích ứng linh hoạt với mọi hoàn cảnh. Hãy học cách yêu lấy sự không chắc chắn của cuộc sống, coi đó là những thử thách thú vị để rèn luyện bản lĩnh và trí tuệ của bản thân. Đó chính là đỉnh cao của tư duy phản nghiệm, là sự kết hợp hài hòa giữa trí tuệ sắc sảo của một nhà chiến lược và tâm hồn rộng mở của một người đã đi qua đủ những thăng trầm của nhân gian.
Khi gấp lại chương sách này, tôi hy vọng mỗi chúng ta sẽ tự tìm được cho mình một khoảng lặng để suy ngẫm, để nhìn lại những quyết định trong quá khứ của mình với một cái nhìn khách quan và bao dung hơn. Hãy nhớ rằng, sự hiểu biết thực sự bắt đầu từ việc thừa nhận rằng chúng ta biết rất ít, và chính sự thừa nhận đó mới mở ra cánh cửa dẫn đến sự khôn ngoan đích thực. Chúc các bạn luôn giữ được sự tỉnh táo và bình yên trên hành trình chinh phục những đỉnh cao mới của cuộc đời và sự nghiệp.
#TuDuyNhanhVaCham #ThinkingFastAndSlow #DanielKahneman #AoTuongSuHieuBiet #ThienKienNhanThucMuon #HieuUngHaoQuang
