Skip to content
PHẦN III – QUÁ TỰ TIN: NGƯỜI LÃNH ĐẠO NGHĨ HỌ ĐÃ “NẮM CHẮC TÌNH HÌNH”
Trong Chương 19 với tiêu đề Ảo tưởng về sự hiểu biết thuộc cuốn sách Tư duy nhanh và chậm, tác giả Daniel Kahneman đã bóc trần một sự thật phũ phàng về tâm lý học hành vi: con người luôn có xu hướng tự huyễn hoặc rằng mình hiểu rõ thế giới trong quá khứ, từ đó dẫn đến ảo tưởng rằng họ có khả năng tiên đoán và kiểm soát tương lai, đặc biệt là những người đứng đầu luôn tin rằng họ đã nắm chắc hoàn toàn tình hình trong tay.
Để thấu hiểu trọn vẹn sự nguy hiểm của ảo tưởng này trong Chương 19, chúng ta không thể không nhìn lại những viên gạch nền móng mà Daniel Kahneman đã đặt ra ở các phần trước đó. Suốt cả chặng đường dài của Phần I và Phần II, chúng ta đã được làm quen với Hệ thống 1 và Hệ thống 2, với những lối tắt tư duy và các thiên kiến nhận thức thâm căn cố đế. Chúng ta đã biết cách Hệ thống 1 hoạt động một cách tự động, nhanh chóng và luôn thèm khát những câu chuyện mạch lạc, có nhân quả rõ ràng. Nguyên tắc WYSIATI – Những gì bạn thấy là tất cả những gì có – chính là chiếc cầu nối trực tiếp dẫn chúng ta đến sự quá tự tin ở Phần III này. Khi bước qua những chương bàn về hiệu ứng mỏ neo, thiên kiến sẵn có, hay sự tự tin thái quá vào các phán đoán cảm tính, ta nhận ra rằng tâm trí con người không được thiết kế để dung nạp sự mơ hồ hay tính ngẫu nhiên của vũ trụ. Chúng ta ghét sự bất định. Để xoa dịu nỗi sợ hãi trước một thế giới hỗn loạn, Hệ thống 1 liên tục thêu dệt nên những câu chuyện đẹp đẽ, hợp lý từ những mảnh thông tin ít ỏi và rời rạc. Và khi những câu chuyện đó đủ mượt mà, Hệ thống 2 lười biếng sẽ gật đầu đồng ý, biến một giả thuyết mơ hồ thành một niềm tin sắt đá. Chương 19 chính là điểm bùng nổ của chuỗi tiến trình tâm lý đó, nơi mà sự tự tin biến thành ảo tưởng và những người chèo lái con thuyền tổ chức bắt đầu tin rằng họ có thể nhìn thấu mọi làn sương mù của thời cuộc.
Nhìn lại những thăng trầm đã qua, những cuộc cờ thắng bại mà tôi từng chứng kiến hay trực tiếp can dự, tôi nhận ra rằng bi kịch lớn nhất của một người gánh vác trọng trách không phải là sự thiếu hụt thông tin, mà là cảm giác thỏa mãn khi nghĩ rằng mình đã nắm chắc tình hình. Khi một người bước lên nấc thang cao của sự nghiệp, xung quanh họ bắt đầu hình thành một bộ lọc thông tin tinh vi. Những thuộc cấp muốn làm hài lòng cấp trên sẽ chỉ báo cáo những điều thuận tai, những số liệu được gọt giũa chỉn chu, những biểu đồ tăng trưởng đẹp đẽ. Hệ thống 1 của người lãnh đạo lập tức vồ lấy những thông tin mượt mà này, kết hợp với những trải nghiệm thành công trong quá khứ của chính họ, để dệt nên một bức tranh hoàn hảo về thực tại. Họ nhìn vào bức tranh đó và tự nhủ: Ta đã hiểu rõ mọi ngóc ngách, ta đã kiểm soát được ván cờ này.
Nhưng Daniel Kahneman đã dùng lăng kính khoa học để dội một gáo nước lạnh vào sự tự mãn đó. Ông chỉ ra rằng, tâm trí chúng ta liên tục lừa dối chúng ta bằng hiệu ứng nhận thức muộn màng. Khi một sự kiện đã xảy ra, chúng ta ngay lập tức điều chỉnh thế giới quan của mình để làm cho sự kiện đó trở nên tất yếu. Chúng ta quên mất rằng trước khi nó xảy ra, chúng ta đã từng hoang mang và không chắc chắn thế nào. Ví dụ, sau một cuộc khủng hoảng tài chính hay một sự đổ vỡ của một dự án lớn, người ta dễ dàng chỉ ra những nguyên nhân và nói rằng: Đáng lẽ chúng ta phải thấy trước điều đó. Sự thật là, trước khi thảm họa xảy ra, những tín hiệu cảnh báo nằm lẫn lộn trong hàng vạn thông tin nhiễu loạn khác, và không ai có thể chắc chắn điều gì. Khi người lãnh đạo nhìn lại những thành công trong quá khứ của mình, họ cũng bị rơi vào chiếc bẫy tương tự. Họ tin rằng chiến thắng đó là nhờ tầm nhìn thiên tài, nhờ chiến lược sắc bén của họ, mà hoàn toàn gạt bỏ yếu tố may mắn, sự ngẫu nhiên của thị trường, hay những biến số nằm ngoài tầm kiểm soát.
Chính sự ngộ nhận này tạo ra cái gọi là ảo tưởng về sự hiểu biết. Khi tin rằng mình nắm chắc tình hình, người đứng đầu sẽ đưa ra những quyết định mang tính áp đặt và chủ quan. Họ không còn lắng nghe những tiếng nói phản biện, coi những lời cảnh báo là sự nhút nhát hoặc thiếu năng lực của cấp dưới. Họ xây dựng những kế hoạch vĩ mô dựa trên những giả định cực kỳ mong manh nhưng lại được dán nhãn là chắc chắn một trăm phần trăm. Trong kinh doanh, đây là khởi đầu của những thương vụ mua bán sáp nhập thảm họa, những dự án đầu tư nghìn tỷ đổ sông đổ bể chỉ vì người ra quyết định tin vào trực giác đã được chứng minh là đúng trong quá khứ của mình. Trong quản trị nhân sự, điều này dẫn đến việc sử dụng sai người, đánh giá thấp đối thủ và bỏ lỡ những xu thế thay đổi mang tính sống còn của thời đại.
Từ góc nhìn của một người đã đi qua nhiều giông bão, tôi hiểu rằng người thực sự có mưu lược không phải là người cố gắng tỏ ra biết hết mọi thứ, mà là người có đủ sự bao dung và sâu sắc để chấp nhận giới hạn của tri thức cá nhân. Một tâm hồn rộng mở là một tâm hồn biết dành chỗ cho những điều chưa biết. Để không bị chôn vùi bởi ảo tưởng nắm chắc tình hình, chúng ta cần phải rèn luyện một lối tư duy đa tầng và những bộ lọc hành vi cực kỳ nghiêm khắc trong công việc cũng như cuộc sống thường nhật.
Bài học đầu tiên và cũng là bài học xương máu nhất chính là nghệ thuật nghi ngờ chính mình một cách khoa học. Khi bạn cảm thấy tự tin nhất về một quyết định, đó chính là lúc bạn cần phải dừng lại và tự hỏi: Tôi đang dựa trên những sự thật khách quan nào, hay tôi chỉ đang cố gắng làm khớp các mảnh thông tin để tạo ra một câu chuyện vừa ý bản thân? Hãy chủ động tìm kiếm những thông tin chống lại giả thuyết của bạn. Trong một tổ chức, người đứng đầu khôn ngoan sẽ không bao giờ tuyển dụng những kẻ chỉ biết vâng dạ. Họ cần những bộ óc phản biện sắc sảo, những người dám nói lên những sự thật khó nghe. Hãy tạo ra một môi trường an toàn để cấp dưới có thể tranh luận, phản bác mà không sợ bị trừng phạt. Chỉ khi những luồng thông tin trái chiều được lưu thông tự do, bức tranh thực tại của bạn mới bớt đi những mảng tối của sự ảo tưởng.
Bài học thứ hai liên quan đến cách chúng ta nhìn nhận lịch sử và những trải nghiệm cá nhân. Đừng bao giờ thần thánh hóa những thành công trong quá khứ. Hãy nhìn nhận chúng một cách khiêm nhường và bóc tách rõ ràng: đâu là kết quả của nỗ lực, của sự chuẩn bị kỹ lưỡng, và đâu là phần đóng góp của thần may mắn. Khi bạn chấp nhận rằng may mắn đóng một vai trò cực kỳ lớn trong cuộc đời và sự nghiệp của mình, bạn sẽ tự khắc bớt đi sự kiêu ngạo và biết chuẩn bị những phương án dự phòng cho những tình huống xấu nhất. Một chiến lược kinh doanh hoàn hảo không phải là một chiến lược giả định mọi thứ sẽ diễn ra đúng như kế hoạch, mà là một chiến lược vẫn có thể giúp doanh nghiệp sống sót ngay cả khi mọi giả định ban đầu đều sai bét.
Bài học thứ ba là việc áp dụng phương pháp phân tích tử thi trước khi chết mà Daniel Kahneman vô cùng tâm đắc. Trước khi phê duyệt một dự án lớn hay đưa ra một quyết định mang tính bước ngoặt, hãy tập hợp đội ngũ lại và đưa ra một giả định: Hãy tưởng tượng chúng ta đang ở thời điểm hai năm sau, và dự án này đã thất bại thảm hại. Bây giờ, các bạn hãy viết lại lịch sử của sự thất bại đó. Phương pháp này cực kỳ vi diệu bởi nó giải phóng trí tuệ của tập thể khỏi áp lực phải đồng thuận, kích hoạt Hệ thống 2 hoạt động để tìm ra những lỗ hổng, những điểm mù mà trước đó vì quá hào hứng và tự tin nên mọi người đã vô tình bỏ qua.
Trong nghệ thuật ứng xử và đối nhân xử thế, sự thấu hiểu về ảo tưởng hiểu biết cũng mang lại cho chúng ta một tấm lòng độ lượng sâu sắc. Khi thấy một người đồng nghiệp, một đối tác hay ngay cả một người thân trong gia đình đưa ra những quyết định sai lầm vì sự bảo thủ, ta sẽ không còn dễ dàng nổi giận hay phán xét họ. Ta hiểu rằng họ cũng chỉ đang là nạn nhân của cơ chế sinh học trong bộ não con người, họ đang bị Hệ thống 1 đánh lừa bởi một câu chuyện quá đỗi hợp lý đối với riêng họ. Thay vì chỉ trích sự ngu dốt hay cứng đầu của họ, ta có thể nhẹ nhàng đặt ra những câu hỏi gợi mở, giúp họ tự nhận ra những điểm mâu thuẫn trong câu chuyện của chính mình. Đó là cách hành xử của một người có văn hóa, có sự thấu hiểu sâu sắc về nhân tính.
Cuộc sống là một dòng chảy không ngừng với vô vàn những biến số ngẫu nhiên và phức tạp. Không ai trong chúng ta, dù ở vị trí cao đến đâu, dù có trí tuệ siêu việt thế nào, có thể vỗ ngực xưng tên rằng mình đã nắm chắc toàn bộ tình hình. Cuốn sách Tư duy nhanh và chậm của Daniel Kahneman, đặc biệt là chương về Ảo tưởng về sự hiểu biết, không phải là để đẩy chúng ta vào sự hoài nghi hư vô hay sự bất lực trong hành động. Ngược lại, nó trang bị cho chúng ta một sự tỉnh táo tối cần thiết để bước đi giữa thế gian đầy biến động này. Sự tỉnh táo đó giúp chúng ta biết cúi đầu trước sự mênh mông của tri thức, biết thận trọng trong từng quyết sách, nhưng cũng đầy bản lĩnh để đưa ra những lựa chọn khi thời cơ đến, với một tâm thế sẵn sàng thích ứng và thay đổi khi thực tế chứng minh ta đã sai.
Hãy nhớ rằng, đỉnh cao của sự khôn ngoan không phải là biết tất cả, mà là biết rõ giới hạn của những gì mình biết. Khi bạn rũ bỏ được ảo tưởng về sự hiểu biết, bạn sẽ thấy tâm mình rộng mở hơn, cái nhìn của mình sâu sắc hơn, và những quyết định của mình sẽ mang một sức nặng và tầm vóc hoàn toàn khác biệt. Đó mới chính là sức mạnh thực sự của một người làm chủ vận mệnh của chính mình và dẫn dắt những người khác đi qua những khúc quanh của cuộc đời.
#DanielKahneman #TuDuyNhanhVaCham #OnTheFuture #QuanTri #LanhDao #TamLyHoc #NhanThuc
