Skip to content
PHẦN III – QUÁ TỰ TIN: NIỀM TIN HIỂU BIẾT NGĂN TA HỌC HỎI
Chuong 19 mo ra canh cua vao the gioi cua nhung ao tuong nhan thuc, noi Daniel Kahneman vach tran cach chung ta tu ve nen nhung cau chuyen hoan hao ve qua khu de tu huyen hoac ban than rang minh thau hieu the gioi. Chinh niem tin mu quang rang minh da biet tat ca da tro thanh buc tuong kien co nhat ngan can moi su tien bo va xoa nhoa kha nang hoc hoi dich thuc cua con nguoi.
KHI SU TU TIN TRO THANH BUC TUONG NGAN CAN TRI TUE
Trong suot hanh trinh dai quan sat nhung thang tram cua cuoc doi, di qua nhung khuc quanh sinh tu cua cac cuoc thuong thao, chung kien su hung thinh roi suy tan cua biet bao de che kinh doanh cung nhu su len ngoi va sa nga cua nhung nhan vat tam co, toi nhan ra mot chan ly hien nhien nhung luon bi ngo lo. Do la nguoi ta thuong that bai khong phai vi ho thieu tri thuc, ma vi ho qua tin vao nhung gi minh tuong la minh da biet.
De hieu duoc su sau sac cua Chuong 19 ve Ao tuong ve su hieu biet trong cuon sach tu duy kinh dien cua Daniel Kahneman, chung ta khong the khong nhin lai nhung nen tang ma ong da xay dung o cac chuong truoc do trong phan ba nay. O cac chuong truoc, dac biet la khi ban ve ao tuong ve tinh dung dan va nhung du doan truc giac, Kahneman da chi ra rang bo nao con nguoi luon khao khat su nhat quan. He thong 1 cua chung ta luon san sang che tac ra nhung cau chuyen mach lac tu nhung manh thong tin roi rac, bo qua cac yeu to ngau nhien va quy luat tro ve muc trung binh. Khi buoc sang Chuong 19, ao tuong nay duoc nang len mot tam cao moi, tro thanh mot thu tin nguong nguy hiem: ao tuong rang chung ta thuc su hieu duoc qua khu, tu do tin rang minh co the tien doan va kiem soat duoc tuong lai.
Nhung nguoi tung trai va phai chiu trach nhiem cho nhung quyet dinh hang trieu do la, hay nhung van bai mang tinh song con cua to chuc, deu hieu rang cam giac chac chan la mot thu xa xi pham. Khi ban dung tren dinh cao cua quyet xep, chung quanh ban luon la nhung bao cao hoan hao, nhung bieu do tang truong dep de va nhung loi gia thich duy ly cho moi su kien da qua. Nhung do chinh la luc cam bay xuat hien. Khi chung ta tin rang minh da hieu ro tai sao mot chien dich thanh cong, tai sao mot doi thu bai tran, hay tai sao mot cuoc khung hoang xay ra, chung ta da tu dong dong sap canh cua cua su hoc hoi. Niem tin rang minh da hieu biet chinh la li lieu doc em diu nhat giet chet su nhay ben cua tu duy va nang luc thich ung voi thuc tai luon bien dong.
CO CHE CUA AO TUONG: CACH CHUNG TA TU LUA DOI BAN THAN
Daniel Kahneman da phau thuat tam tri con nguoi bang mot luoi dao sac lem khi chi ra khai niem sai lam ke chuyen (narrative fallacy), mot thu thuat ma bo nao dung de hop ly hoa moi thu. Con nguoi la sinh vat nghien nhung cau chuyen. Chung ta can nhung cau chuyen co dau co duoi, co nguyen nhan va ket qua clear, co nguoi hung va ke phan dien. Chung ta khong the chap nhan mot thuc te rang the gioi nay van hanh phan lon dua tren su ngau nhien, su may man va nhung bien so khong the luong truoc.
Hay nhin vao cach nguoi ta viet lich su hoac cach cac nha phan tich viet ve cac doanh nghiep thanh cong. Khi mot cong ty phat dat, nguoi ta se xay dung mot huyen thoai ve mot nha lanh dao kiet xuat, co tam nhin xa trong rong, quyet doan va luon di truoc thoi dai. Ho phan tich moi quyet dinh cua nha lanh dao do nhu the do la nhung nuoc co than sau da duoc tinh toan tu truoc. The nhung, Kahneman nhac nho chung ta rang, neu cong ty do sup do ngay sau do, cung chinh nhung nha phan tich ay, cung voi bo nao khao khat su hop ly hoa ay, se viet mot cau chuyen hoan toan nguoc lai. Nha lanh dao kiet xuat ngay nao gio day tro thanh ke kieu ngao, doc doan va xa roi thuc te.
Day chinh la hieu ung nhan thuc muon (hindsight bias). Khi mot su kien da xay ra, chung ta ngay lap tuc dieu chinh ban do nhan thuc cua minh de tin rang minh da biet truoc dieu do se xay ra. Cau noi quen thuoc “Toi da biet la the nao cung nhu vay ma” thuc chat la mot su lua doi cua bo nao. Hieu ung nay lam lu mo thuc te la tai thoi diem quyet dinh duoc dua ra, tuong lai hoan toan la mot thung rac day rui ro va khong co gi bao dam.
KHI CAI LY THUYET CHET NGUOI CO LAP TAM NHIN
Trong cuoc doi lam quan tri va doi dien voi nhung lua chon mang tinh chien luoc, toi tung chung kien khong biet bao nhieu nhan vat xuat chung sa bay vao ao tuong nay. Ho la nhung nguoi co hoc thuc cuc cao, nam giu nhung vi tri then chot, so huu nhung bang cap danh gia tu cac truong dai hoc hang dau. Chinh cai nen tang vung chac ay doi khi lai tro thanh mot nha tu tam tri. Boi vi ho co qua nhieu cong cu ly thuyet, ho luon tim thay loi giai thich cho moi hien tuong.
Khi mot bien dong thi truong xay ra ngoai du kien, thay vi khiem ton thu nhan rang “toi khong biet” va bat dau quan sat, hoc hoi lai tu dau, ho se dung cac thuat ngu phuc tap De bien ho cho sai lam cua minh. Ho se noi rang do la thien tai co den, la bien dong bat thuong cua he thong, chu nhat quyet khong chiu thua nhan rang mo hinh tu duy cua ho da loi thoi. Niem tin vao su hieu biet cua ho lon den muc no chan dung moi luong thong tin moi, moi tieng noi phan bien tu cap duoi va moi tin hieu canh bao tu thuc te.
Nguoi xua co cau: “Nuoc sau chay cham, nguoi khon kiem loi”. Nguoi thuc su dung o vi the cao thuong la nhung nguoi noi it nhat, quan sat nhieu nhat va luon giu cho minh mot trang thai hoai nghi lanh manh doi voi chinh nhung nhan dinh cua ban than. Khi ban tu cho rang minh da thau hieu mot con nguoi, mot thi truong, hay mot doi tac, do la luc ban bat dau tro nen de bi ton thuong nhat. Boi vi luc do, ban khong con nhin thay ho nhu ho dang la, ma chi nhin thay ho qua lang kinh cua nhung gia dinh san co trong dau ban.
BAI HOC UNG DUNG TRONG QUAN TRI VA KINH DOANH: NGHE THUAT CUA SU HOAI NGHI CHU DONG
Vay lam the nao de mot nguoi cheo lai to chuc hoac mot ca nhan muon kien tao su nghiep co the thoat khoi cai bay cua ao tuong ve su hieu biet? Cau tra loi nam o viec thiet lap mot tu duy hoai nghi chu dong va xay dung nhung bo dem nhan thuc de tu ve truoc chinh su tu tin cua minh.
Thu nhat, trong quan tri, phai triet tieu kieu ton sung anh hung va nhung cau chuyen thanh cong kieu truyen thuyet. Khi mot du an thanh cong vang doi, phan ung tu nhien cua dam dong la ca ngoi va sao chep nguyen ban cong thuc do cho cac du an sau. Nhung mot nguoi dieu hanh thuc su tinh tuong se luon dat cau hoi: Trong thanh cong nay, co bao nhieu phan tram la do thuc luc, va bao nhieu phan tram la do su may man cua thoi the? Neu thoi the thay doi, cong thuc nay co con dung? Viec boc tach yeu to may man ra khoi nang luc thuc te giup doanh nghiep khong bi ngu quen tren chien thang va tranh duoc nhung thiet hai kinh hoang khi thi truong xoay chieu.
Thu hai, can tao dung mot van hoa khuyen khich su bat dong quan diem va ghi nhan nhung tieng noi nghi ngo. Trong nhung cuoc hop quan trong cua toi, toi luon danh phan thuong cho nhung ai chi ra duoc diem yeu trong ke hoach hoan hao nhat. Mot ban ke hoach ma tat ca moi nguoi deu gat dau dong y ngay tu dau la mot ban ke hoach cuc ky nguy hiem. No cho thay ca tap the dang bi cuon vao hieu ung dong thuan groupthink va ao tuong hieu biet ve tuong lai. Toi luon can mot nguoi đóng vai ác, mot nguoi chuyen tim cach pha binh nhung gia dinh lac quan cua chung toi. Do khong phai la su gay roi, ma la mot bo dem an toan can thiet de keo chung ta ve voi thuc tai khoc liet.
Thu ba, ap dung ky thuat phan tich truoc khi chet (pre-mortem) ma Daniel Kahneman rat ua thich va thuong xuyen de cap. Truoc khi bam nut khoi dong mot du an lon, hay tap hop doi ngu lai va dua ra mot gia dinh: “Hay tuong tuong chung ta dang o thoi diem nam nam sau, va du an nay da that bai tham hai. Bay gio, cac ban hay viet lai lich su cua su that bai do”. Chinh viec dat tam tri vao vi the da xay ra that bai se mo khoa cho he thong 2 hoat dong, giup doi ngu nhin ra nhung lo hong chet nguoi ma su lac quan va ao tuong hieu biet truoc do da che lap.
BAI HOC TRONG DOI NHAN XU THE: BAO DUNG VI BIEU BIET GIOI HAN CUA MINH
Khong chi trong kinh doanh, quy luat nay con dung ca trong cuoc song hang ngay va cach chung ta doi nhan xu the. Nguoi xua noi dung, tam rong bao nhieu thi con duong rong bay nhieu. Mot nguoi co tam hon rong rai, do luong khong phai la nguoi dung o tren cao roi nhin xuong ban phat su bao dung cho nguoi khac, ma la nguoi thau hieu rang nhan thuc cua minh ve nguoi khac luon co gioi han.
Khi chung ta tuc gian voi mot ai do, khi chung ta phan xet hanh dong cua ho la ngu ngoc hay thieu thien chi, do la luc chung ta dang tin rang minh hieu hoan toan dong co cua ho. Nhung tren thuc te, moi con nguoi la mot tieu vu tru phuc tap voi nhung noi so hai, nhung vet thuong qua khu, va nhung ap luc ma chung ta khong bao gio co the biet het duoc.
Khi ban hieu rang ban khong thuc su hieu het ve mot ai do, tu nhien su kieu ngao se bien mat, nhuong cho cho su thong cam va kien nhan. Ban se khong de dang dua ra nhung phan xet vội va, khong gan nhan cho nguoi khac va khong danh gia ho dua tren mot vai lat cat thong tin hep. Su do luong dich thuc bat nguon tu su thau hieu ve su bat toan va hien che cua chinh tri tue minh.
SU KHIEM NHUONG TRI TUE: CHIA KHOA VANG DE TIEP TUC SINH TON
Trong the gioi day bien dong hien nay, noi ma cac thong tin thay doi tung giay va nhung kien thuc cua ngay hom nay co the tro thanh rac ruoi cua ngay mai, thi “su khiem nhuong tri tue” (intellectual humility) chinh la thu vu khi sinh ton toi thuong.
Khong phai ngau nhien ma nhung bo oc vi dai nhat lich su deu huong ve su khiem nhuong nay. Socrates tung noi: “Toi chi biet mot dieu duy nhat, do la toi khong biet gi ca”. Khi ban nhan thuc duoc su vo han cua tri thuc va su huu han cua nhan thuc ca nhan, ban se luon o trong trang thai cua mot chiec ly rong, san sang tiep nhan nhung nguon nuoc moi.
Hay nho rang, con nguoi chung ta rat de bi me hoac bai nhung cau chuyen mach lac, nhung giai thich de chiu. Bo nao luon muon chung ta cam thay an toan bang cach noi rang: “Moi chuyen deu nam trong tam tay va su hieu biet cua ban”. Do la mot su vuot ve ngot ngao nhung mang doc to. Thuc te khong quan tam den cam giac an toan cua ban. Thuc te lanh lung, ngau nhien va luon san sang giang nhung don chi mang vao nhung ai tu man.
Moi ngay troi qua, khi doi dien voi guong mat minh trong guong, toi luon tu nhac nho ban than phai giu lay su tinh tao de tu dat cau hoi: “Ngay hom nay, minh dang tu huyen hoac minh dieu gi? Co quyet dinh nao minh dua ra dua tren mot ao tuong rang minh da hieu ro moi chuyen?”. Do khong phai la su tu ti, ma la mot su tu ve co y thuc.
CUOC CHOI CUA NHUNG NGUOI CHOI DIEU HANG DAU
Doi voi nhung nguoi dang phai van hanh nhung guong may lon, dang giu trong tay van menh cua nhieu nguoi khac, hay nhung ai dang don suc kien tao de che cua rieng minh, hay khac cot ghi tam dieu nay: Cuoc choi thuc su khong phai la cuoc choi cua ke manh nhat hay thong minh nhat, ma la cua ke thich nghi tot nhat. Ma muon thich nghi, dieu kien kien quyet la phai lien tuc hoc hoi va thay doi.
Niem tin rang minh da hieu biet se giet chet kha nang hoc hoi do ngay lap tuc. No khien ban dung lai trong khi the gioi van tiep tuc quay voi toc do chong mat. Khi ban xoa bo duoc ao tuong nay, ban se thay minh khong con bi ap luc phai luon luon dung, phai luon luon co cau tra loi cho moi thu. Ban se de dang noi “toi khong biet, nhung toi se tim hieu” – mot cau noi don gian nhung mo ra vo van co hoi vao nhung vung dat moi cua tri thuc va co hoi.
Cuon sach “Tu duy nhanh va cham” cua Daniel Kahneman khong chi la mot nghien cuu khoa hoc ve hanh vi, do la mot cuon sach triet hoc thuc hanh dac sac danh cho bat ky ai muon lam chu cuoc doi minh. Va Chuong 19, voi nhung lat cat sau sac ve “Ao tuong ve su hieu biet”, chinh la hoi chuong canh tinh manh me nhat danh cho long tu cao cua chung ta.
Hay buoc vao the gioi voi mot tam the rong mo, mot cai dau lanh day hoai nghi doi voi chinh minh, va mot trai tim bao dung de don nhan moi bien dong cua cuoc doi. Do moi la cach ma mot nguoi tung trai thuc su di qua bao giong cua cuoc doi ma van giu duoc su vung vang va tam the ung dung tu tai.
