Skip to content
PHẦN III – QUÁ TỰ TIN: CHỦ NGHĨA TƯ BẢN TẠO ĐỘNG LỰC MẠNH MẼ NHỜ ẢO TƯỞNG KIỂM SOÁT
Trong Chương 24 của cuốn sách “Tư duy nhanh và chậm”, Daniel Kahneman bóc tách cơ chế tâm lý đằng sau sự phát triển không ngừng của nền kinh tế hiện đại: Chủ nghĩa tư bản không vận hành dựa trên sự tính toán hoàn toàn lý trí, mà nảy mầm và vươn mình mạnh mẽ từ chính ảo tưởng kiểm soát cùng sự lạc quan thái quá của con người.
Nếu ở chương trước, Kahneman đã khắc họa bức tranh đầy tỉnh thức về “Cạm bẫy kế hoạch” (Planning Fallacy) – nơi con người liên tục ngộ nhận về thời gian, chi phí và nguồn lực do bị che mắt bởi góc nhìn bên trong – thì sang Chương 24, tác giả nâng tầm nhìn lên một quy mô vĩ mô hơn. Ông chỉ ra cách mà những sai lệch tư duy cá nhân ấy hợp lực lại để trở thành bánh xe đẩy toàn bộ nền kinh tế lao về phía trước. Sự kết nối giữa hai chương này chính là cây cầu nối liền từ tâm lý học cá nhân đến động lực xã hội. Chúng ta không chỉ nhìn thấy một người doanh nhân nhầm lẫn trong bản kế hoạch tài chính của riêng mình, mà thấy hàng triệu con người cùng chung một ảo tưởng, từ đó vô tình kiến tạo nên sự phồn vinh của toàn bộ hệ thống tư bản.
Nhìn lại những biến chuyển sâu xa của cuộc đời và sự vận hành của dòng chảy quyền lực lẫn tiền bạc, người ta dễ dàng nhận ra một sự thật trớ trêu: Thế giới này chưa bao giờ được xây dựng hoàn toàn bởi những cái đầu lạnh tính toán xác suất. Đa phần các công trình vĩ đại, các tập đoàn đa quốc gia hay những bước ngoặt lịch sử đều bắt đầu từ quyết định của những kẻ dám tin rằng họ có thể kiểm soát được tương lai – một niềm tin mà dưới góc nhìn khoa học thực nghiệm của Kahneman, phần lớn chỉ là ảo tưởng.
Daniel Kahneman gọi đây là “Ảo tưởng kiểm soát” (Illusion of Control) và “Thiên kiến lạc quan” (Optimistic Bias). Khi bước vào thế giới kinh doanh, con người có xu hướng tin rằng thành bại nằm trong tay họ, rằng năng lực và sự chăm chỉ sẽ quyết định toàn bộ kết quả. Hệ thống 1 – bộ phận tư duy nhanh, cảm xúc và luôn khát khao sự nhất quán – liên tục dệt nên những câu chuyện hoàn hảo về thành công. Nó bỏ qua vô số biến số ngẫu nhiên, bỏ qua sự khốc liệt của thị trường và đặc biệt là bỏ qua nguyên lý WYSIATI (What You See Is All There Is – Những gì bạn thấy là tất cả những gì hiện hữu). Chúng ta nhìn thấy một vài người hùng sáng lập thành công rực rỡ và tự dặn lòng rằng mình cũng sẽ như vậy, trong khi hoàn toàn phớt lờ nghĩa địa khổng lồ của những doanh nghiệp đã phá sản trong âm thầm.
Nhưng điều kỳ diệu và cũng là sự tàn nhẫn của chủ nghĩa tư bản nằm ở chính chỗ này: Hệ thống kinh tế vĩ mô cần sự ảo tưởng đó để tồn tại và phát triển.
Hãy thử tưởng tượng một thế giới nơi mọi nhà đầu tư, mọi người khởi nghiệp đều hành động với sự tỉnh táo tuyệt đối của Hệ thống 2. Họ sẽ ngồi tính toán xác suất thất bại thực tế của một doanh nghiệp mới – vốn lên đến 80% hoặc 90% trong 5 năm đầu tiên. Họ sẽ nhìn thấy vô số rủi ro vĩ mô, biến động địa chính trị, sự thay đổi thị hiếu của người tiêu dùng và những đố kỵ, phản bội trong nội bộ. Nếu tất cả đều nhìn đời qua con số thống kê lạnh lùng đó, sẽ chẳng ai dám bỏ tiền ra đầu tư, chẳng ai dám rời bỏ công việc an toàn để sáng lập một công ty mới, và nền kinh tế sẽ rơi vào trạng thái đóng băng vĩnh cửu.
Chủ nghĩa tư bản, một cách vô thức nhưng tinh vi, đã tận dụng triệt để thiên kiến lạc quan của con người. Nó trao cho các cá nhân phần thưởng là ước mơ về sự giàu có, quyền lực và tự do. Ảo tưởng kiểm soát biến những rủi ro điên rồ thành những “thách thức có thể vượt qua”. Chính nhờ sự hăng hái có phần mù quáng này, hàng triệu doanh nhân đã cống hiến 16 tiếng mỗi ngày, chấp nhận rủi ro tài chính cá nhân, chịu đựng căng thẳng tột độ để tạo ra sản phẩm mới, dịch vụ mới và việc làm mới. Tố chất lạc quan của họ là động cơ vĩnh cửu của sự sáng tạo và tăng trưởng vĩ mô.
Tuy nhiên, cái giá phải trả cho sự phát triển của hệ thống lại rơi vào chính vai của các cá nhân. Kahneman chỉ ra rằng, đối với xã hội, sự lạc quan của các doanh nhân là một món quà vô giá; nhưng đối với bản thân người doanh nhân đó, ảo tưởng kiểm soát thường là một bi kịch cá nhân. Họ gạt bỏ những lời cảnh báo, họ gạt bỏ dữ liệu lịch sử (nguồn thông tin từ góc nhìn bên ngoài mà Kahneman đã nhấn mạnh ở chương 23), để rồi khi sóng gió nổi lên, họ mới nhận ra mình chỉ là một chiếc lá nhỏ chao đảo giữa đại dương ngẫu nhiên chứ không phải là người điều khiển cơn sóng.
Quan sát thực tế ở những tầng nấc cao nhất của cuộc chơi quyền lực và tài chính, người ta sẽ thấy một sự phân hóa rõ rệt trong cách tiếp cận ảo tưởng này. Một người chơi non trẻ sẽ bị ảo tưởng kiểm soát nuốt chửng. Họ tin vào huyền thoại của chính mình, say đắm trong chiến thắng ban đầu và quy kết toàn bộ thành công đó cho tài năng thiên bẩm mà quên mất yếu tố may mắn. Khi khủng hoảng xảy ra, họ sụp đổ hoàn toàn vì thực tế không tuân theo kịch bản mà Hệ thống 1 của họ đã thêu dệt.
Ngược lại, những người từng trải, những cờ thủ lão luyện trên thương trường lại nhìn nhận ảo tưởng kiểm soát bằng một thái độ hoàn toàn khác: Vừa lợi dụng nó, vừa cảnh giác với nó.
Họ hiểu rằng để quy tụ nhân tâm, để truyền cảm hứng cho hàng vạn nhân viên và thu hút dòng vốn từ các nhà đầu tư, họ phải thể hiện một niềm tin sắt đá, một viễn cảnh tươi sáng về khả năng kiểm soát tương lai. Đó là thứ nhiên liệu tinh thần không thể thiếu để vận hành một cỗ máy lớn. Nhưng trong thâm tâm, ở góc tối của căn phòng điều hành, họ lại dùng sự lạnh lùng tuyệt đối của Hệ thống 2 để soi xét mọi rủi ro. Họ biết rằng mình không thực sự kiểm soát được thị trường, họ biết vận may có thể đổi chiều trong chớp mắt. Do đó, họ luôn xây dựng những đệm an toàn, những kịch bản phòng thủ và những lối thoát hiểm mà những kẻ lạc quan ngây thơ không bao giờ tính tới.
Đây chính là sự thấu thị của một tâm trí đạt đến độ chín: Nhìn thấu ảo tưởng nhưng không vội vã phủ nhận giá trị của ảo tưởng.
Trong ứng xử và quản trị cuộc sống, bài học từ Chương 24 mở ra một góc nhìn đầy bao dung và sâu sắc. Khi hiểu rằng ảo tưởng kiểm soát là một đặc tính cố hữu của bản chất con người, chúng ta sẽ không còn nhìn những người thất bại bằng sự coi thường, cũng không nhìn những người thành công bằng sự sùng bái thái quá. Người thành công có thể chỉ đơn giản là người đã may mắn đứng đúng vị trí khi con sóng lạc quan dâng cao nhất; còn người thất bại có thể chỉ là nạn nhân của xác suất trong một trò chơi mà quy luật vốn dĩ đã nghiêng về phía rủi ro.
Sự độ lượng và rộng rãi trong tâm hồn xuất phát từ chính sự hiểu biết này. Khi nhận ra vai trò to lớn của sự may rủi và sự mong mong của năng lực kiểm soát con người, chúng ta biết khiêm tốn lúc lên đỉnh cao và biết cảm thông khi nhìn thấy người khác ngã xuống. Sự bao dung đối với những sai lầm của cấp dưới, sự thấu hiểu đối với những quyết định sai lầm của đối tác không còn là sự ban ơn, mà là sự thừa nhận một thực tế khách quan của tâm lý học hành vi.
Trong công việc và kinh doanh, làm thế nào để chúng ta áp dụng trí tuệ này mà không rơi vào trạng thái hoài nghi triệt để hay lạc quan mù quáng?
Thứ nhất, cần phải thực hành sự phân tách tư duy. Khi vạch ra chiến lược và đánh giá rủi ro, hãy đóng vai một nhà phê bình khắt khe nhất, sử dụng triệt để góc nhìn bên ngoài (External View) mà Kahneman đã gợi ý. Hãy nhìn vào dữ liệu thống kê của ngành, nhìn vào tỷ lệ thất bại của những người đi trước, và tự hỏi: “Nếu dự án này thất bại, nguyên nhân khả dĩ nhất là gì?”. Đây chính là phương pháp “Tiền khám nghiệm” (Pre-mortem) vô cùng nổi tiếng mà Kahneman rất tâm đắc. Bằng cách giả định dự án đã thất bại ngay từ trước khi bắt đầu, chúng ta buộc Hệ thống 2 phải hoạt động để tìm ra những lỗ hổng mà sự lạc quan của Hệ thống 1 đã cố tình che giấu.
Thứ hai, khi đã đưa ra quyết định và bắt tay vào hành động, hãy giải phóng năng lượng của sự lạc quan. Lúc này, ảo tưởng kiểm soát – ở một mức độ vừa phải – lại trở thành một chất xúc tác có lợi. Nó tạo ra sự tự tin, quyết đoán và kiên trì cần thiết để vượt qua những rào cản ban đầu. Một nhà lãnh đạo giỏi là người biết giữ cái đầu lạnh của một nhà thống kê khi lập kế hoạch, nhưng sở hữu trái tim nóng của một kẻ mộng mơ khi thực thi.
Thứ ba, trong thuật dùng người và quản trị nhân sự, hãy nhận diện những cá nhân mang thiên kiến lạc quan cao. Họ là những người tiên phong tuyệt vời, những người bán hàng xuất sắc và những người truyền cảm hứng mạnh mẽ. Tuy nhiên, tuyệt đối không nên để họ nắm giữ toàn bộ quyền kiểm soát tài chính hoặc quản trị rủi ro. Một bộ máy tối ưu luôn cần sự cân bằng giữa những người có ảo tưởng kiểm soát để lao về phía trước, và những người giữ sự tỉnh táo để đạp phanh đúng lúc.
Sâu xa hơn, nhìn từ góc độ phát triển cá nhân, việc nhận diện ảo tưởng kiểm soát giúp chúng ta giải phóng bản thân khỏi những áp lực nội tâm không cần thiết. Nhiều người dành cả cuộc đời để dằn dắt bản thân về những thất bại trong quá khứ, tự trách mình đã không dự đoán được biến cố hoặc không kiểm soát được tình hình. Nhưng cuốn sách của Kahneman nhẹ nhàng nhắc nhở chúng ta rằng: Khả năng kiểm soát của con người đối với thế giới phức tạp này thực chất nhỏ bé hơn rất nhiều so với những gì chúng ta tưởng tượng.
Sự bình yên trong tâm trí không đến từ việc cố gắng kiểm soát mọi biến số – điều hoàn toàn bất khả – mà đến từ việc chấp nhận sự ngẫu nhiên của cuộc đời, đồng thời chuẩn bị tâm thế tốt nhất để thích ứng với mọi kịch bản.
Chủ nghĩa tư bản sẽ tiếp tục vận hành, bánh xe kinh tế sẽ tiếp tục quay nhờ nhiên liệu là những ước mơ và ảo tưởng của hàng thế hệ tiếp theo. Đó là quy luật của xã hội loài người. Nhưng đối với một cá nhân đã thấu hiểu những quy luật ẩn sau cuốn sách “Tư duy nhanh và chậm”, chúng ta không còn là những con rối vô thức bị điều khiển bởi thiên kiến tâm lý của chính mình.
Chúng ta bước vào thị trường, bước vào cuộc đời với một đôi mắt mở to. Chúng ta dám dấn thân, dám chấp nhận rủi ro, dám khát vọng, nhưng không bao giờ quên rằng đằng sau ngai vàng của sự thành công luôn có sự hiện diện của vị thần may mắn. Và chính sự hiểu biết sâu sắc đó sẽ giữ cho chúng ta đứng vững trước mọi sóng gió, giữ cho tâm hồn luôn rộng mở, bình thản và đầy lòng trắc ẩn giữa một thế giới đầy biến động và bất toàn.
#TuDuyNhanhVaCham #DanielKahneman #AoTuongKiemSoat #ThienKienLacQuan #ChuNghiaTuBan
