Skip to content
PHẦN III – QUÁ TỰ TIN: XÃ HỘI TÔN VINH “NGƯỜI CHIẾN THẮNG” MÀ BỎ QUA HÀNG NGÀN THẤT BẠI
Trong Chương 24 với tựa đề Chủ nghĩa tư bản và ảo tưởng thuộc cuốn sách Tư duy nhanh và chậm, Daniel Kahneman đã bóc tách cơ chế vận hành của nền kinh tế hiện đại thông qua lăng kính tâm lý học. Tác giả chỉ ra rằng xã hội chúng ta đang vận hành dựa trên một ảo tưởng tập thể đầy định kiến: tung hô vô điều kiện những kẻ chiến thắng trên đỉnh quang vinh mà hoàn toàn làm xói mòn, ngó lơ hàng ngàn xác rơi xuống vực sâu của sự thất bại.
Khi giở lại từng trang sách của Daniel Kahneman, đặc biệt là những chương thuộc Phần III về sự quá tự tin, người ta dễ dàng nhận ra một sợi dây liên kết vô hình nhưng chặt chẽ nối liền các tư tưởng của ông. Trước khi chạm đến Chương 24, Kahneman đã dành nhiều không gian để phân tích về ảo tưởng về sự hiểu biết ở Chương 19, nơi ông chứng minh con người luôn cố gắng xây dựng những câu chuyện quá khứ mượt mà để giải thích cho những sự thật ngẫu nhiên. Ông tiếp tục dẫn dắt qua Chương 20 và 21 về ảo tưởng của sự tiên đoán và phản tác dụng của trực giác chuyên gia, để rồi ở Chương 23, ông phơi bày sự lạc quan thái quá – một “động cơ của chủ nghĩa tư bản”. Đến Chương 24, cái nhìn ấy nâng tầm từ tâm lý học cá nhân lên thành một quy luật xã hội mang tính hệ thống. Chủ nghĩa tư bản và ảo tưởng không chỉ là câu chuyện của một doanh nhân liều lĩnh, mà là bức tranh toàn cảnh về cách một nền kinh tế dung dưỡng những ảo tưởng để bắt hàng triệu con người lao vào những cuộc phiêu lưu nguy hiểm, rồi chọn lọc ra vài cá nhân may mắn để phong thánh, trong khi xóa sạch vết dấu của vô số kẻ bại trận nằm lại bên vệ đường.
Để nhìn thấu bản chất của hiện tượng xã hội tôn vinh người chiến thắng mà bỏ qua hàng ngàn thất bại, người ta không thể chỉ dừng lại ở những con số thống kê khô khốc. Cần phải đi qua đủ những khúc cua gập gềnh của cuộc đời, từng đứng ở những đỉnh cao quyết định, từng cầm cán cân nảy mực cho những cuộc chơi lớn, và từng chứng kiến biết bao đốm sáng vụt tắt trong đêm tối của sự thương trường mới hiểu hết được sự nghiệt dã lẫn cái hay của quy luật này.
Xã hội loài người có một khao khát nguyên thủy đối với những huyền thoại. Chúng ta muốn tin rằng thế giới này có trật tự, rằng thành công là kết quả tất yếu của tài năng xuất chúng, sự chăm chỉ vô bờ và tầm nhìn xuyên không gian. Khi một doanh nhân khởi nghiệp thành công, báo chí săn đón, truyền thông tung hô, những cuốn hồi ký được xuất bản bán chạy hàng triệu bản. Người ta bắt đầu mổ xẻ từng thói quen nhỏ nhất của họ, từ việc họ thức dậy lúc mấy giờ, uống loại cà phê gì, cho đến những quyết định đầu tư mang tính sống còn. Tất cả được đóng gói thành một công thức thành công hoàn hảo. Thế nhưng, điều mà Hệ thống 1 trong bộ não chúng ta vốn dĩ thích đơn giản hóa và ưa chuộng các câu chuyện nhân quả bỏ qua, chính là thiên kiến sống sót (survivorship bias).
Nhìn vào đỉnh núi Everest, người ta chỉ thấy những lá cờ tung bay và những nhà leo núi mỉm cười trong chiến thắng. Ít ai nhìn xuống những vực sâu băng giá, nơi xác của hàng trăm người leo núi khác đã vĩnh viễn nằm lại, nhiều người trong số họ có kỹ năng, sức bền và sự chuẩn bị không hề kém cạnh, chỉ thiếu một chút may mắn từ thời tiết. Trong nền kinh tế thị trường cũng vậy. Cứ mỗi một biểu tượng công nghệ thành công rực rỡ, có ít nhất mười ngàn công ty khởi nghiệp khác đã phá sản trong âm thầm. Những người sáng lập của mười ngàn công ty đó cũng làm việc 18 tiếng một ngày, cũng đốt cháy nhiệt huyết, cũng sở hữu những tấm bằng xuất sắc từ các trường đại học hàng đầu và cũng nuôi dưỡng những giấc mơ vĩ đại. Nhưng họ đã biến mất không dấu vết. Xã hội không viết sách về họ, báo chí không phỏng vấn họ, và các trường đại học không mời họ về diễn thuyết.
Sự ngó lơ này không phải là một tai nạn vô tình, mà là một cơ chế tự nhiên của hệ thống kinh tế. Kahneman đã chỉ ra một sự thật cay đắng nhưng thực tế: nếu tất cả mọi người đều nhận thức rõ ràng về xác suất thất bại thực sự – vốn dĩ thường lên đến 80% đến 90% trong hầu hết các lĩnh vực kinh doanh mới – thì sẽ chẳng mấy ai dám mạo hiểm. Sự lạc quan thái quá và ảo tưởng về năng lực bản thân chính là thứ nguyên liệu đốt cháy động cơ tư bản. Những người sáng lập doanh nghiệp thường sở hữu một sự tự tin mù quáng vào khả năng kiểm soát số phận của mình. Họ tin rằng những con số thống kê thất bại rùng rợn ngoài kia dành cho người khác, chứ không phải dành cho họ.
Chính sự mù quáng này, dù mang lại thảm kịch cho đa số cá nhân, lại tạo ra giá trị to lớn cho toàn xã hội. Xã hội gặt hái quả ngọt từ những phát minh, những hạ tầng, những mô hình kinh doanh mới do những người đi đầu mạo hiểm tạo ra. Nói một cách điềm tĩnh và sương tủy, xã hội tiêu thụ sự hy sinh của hàng ngàn kẻ thất bại để đổi lấy sự tiến bộ được đại diện bởi một vài người chiến thắng. Đó là một sự thật khắc nghiệt, một cuộc đánh tráo khái niệm vĩ đại mà ở đó, cái giá của sự phát triển được giấu kín sau ánh hào quang của những kẻ sống sót.
Khi quan sát hiện tượng này dưới góc độ mưu lược và điều hành, người ta thấy rõ hai mặt của một đồng xu. Một mặt, việc tạo ra và duy trì ảo tưởng thành công là công cụ điều phối nguồn lực xã hội vô cùng hiệu quả. Những nhà lãnh đạo tầm vóc, những người hiểu rõ nhân tâm và quy luật vận hành của dòng tiền, thường biết cách sử dụng tâm lý này để truyền cảm hứng, huy động vốn và thúc đẩy nhân sự vượt qua những giới hạn thông thường. Họ biến những mục tiêu dường như vô tưởng thành niềm tin sắt đá cho tập thể. Nhưng mặt khác, nếu chính bản thân người đứng đầu lại rơi vào bẫy ảo tưởng của chính mình, đó sẽ là khởi đầu cho một thảm họa không thể đảo ngược.
Ranh giới giữa một chiến lược táo bạo sáng suốt và một hành vi mạo hiểm điên rồ thường vô cùng mong manh, và nó thường chỉ được phân định sau khi kết quả đã an bài. Nếu bạn liều lĩnh đi qua một bãi mìn và may mắn sống sót sang bờ bên kia, người đời sẽ gọi bạn là thiên tài quả cảm. Nếu bạn dẫm phải mìn và tan xác, người đời sẽ gọi bạn là kẻ ngốc ngốc nghếch thiếu cẩn trọng. Tuy nhiên, hành vi trước và sau khi dẫm phải mìn là hoàn toàn giống nhau, xác suất rủi ro là như nhau. Bản chất của sự việc không thay đổi, chỉ có cách nhìn nhận của xã hội thay đổi dựa trên kết quả cuối cùng. Đây chính là cái mà Kahneman gọi là thiên kiến kết quả (outcome bias), một hệ quỷ tự nhiên của việc tôn vinh người chiến thắng.
Một người từng trải qua nhiều dâu bể của cuộc đời, từng nắm trong tay những quyết định thay đổi vận mệnh của nhiều người, sẽ nhìn nhận hiện tượng này bằng một sự tỉnh táo sâu sắc và một lòng bao dung rộng lớn. Sự tỉnh táo giúp họ không bị mê hoặc bởi những tràng pháo tay của đám đông khi thắng trận, và cũng không suy sụp hoàn toàn khi đối mặt với thất bại. Họ hiểu rằng, trong mọi thành công vĩ đại luôn có sự hiện diện của yếu tố may mắn, và trong mọi thất bại cay đắng luôn có những biến số nằm ngoài tầm kiểm soát của con người.
Từ sự thấu thị đó, một thái độ sống và ứng xử mang tính triết học được hình thành. Đối với bản thân, cần phải duy trì một sự khiêm nhường tuyệt đối ngay cả khi đứng trên đỉnh cao của quyền lực và tài sản. Việc nhầm lẫn giữa sự may mắn của thời thế với tài năng thiên bẩm của cá nhân là sai lầm phổ biến nhất của những kẻ vừa chiến thắng. Khi người ta bắt đầu tin rằng mình không thể thất bại, rằng mọi quyết định của mình đều mang tính thần thánh, đó là lúc họ bắt đầu đào hố tự chôn mình. Một cái đầu lạnh luôn biết cách bóc tách đâu là giá trị thực sự của năng lực, đâu là món quà tạm thời mà thời thế ban tặng.
Đối với những người xung quanh, đặc biệt là những người không may mắn gặp thất bại trong cuộc chơi sinh tồn kinh tế, một tâm hồn rộng lớn sẽ nhìn họ với sự thấu hiểu và tôn trọng, thay vì sự coi thường của kẻ thắng cuộc. Hàng ngàn con người nằm lại trong nghĩa địa của sự thất bại không phải là những kẻ kém cỏi. Rất nhiều người trong số họ đã đóng vai trò là những chất thử, những người mở đường quờ quạng trong đêm tối để kẻ đi sau biết đường mà tránh. Sự hy sinh của họ, dù vô tình hay hữu ý, đều là một phần chi phí vận hành của toàn bộ nền văn minh. Nhìn nhận thất bại của người khác bằng sự bao dung và học hỏi từ những sai lầm của họ chính là biểu hiện của một trí tuệ đã đạt đến độ chín.
Trong quản trị và kinh doanh, bài học từ Chương 24 của Tư duy nhanh và chậm đặt ra những yêu cầu tối quan trọng cho việc hoạch định chiến lược.
Thứ nhất, là nghệ thuật quản trị rủi ro dựa trên bức tranh toàn cảnh, chứ không dựa trên tấm gương của những anh hùng. Khi lập kế hoạch cho một dự án mới, một thương vụ thâu tóm hay một chiến dịch thâm nhập thị trường, tuyệt đối không được lấy mô hình của những công ty thành công rực rỡ làm thước đo duy nhất. Phải chủ động đi tìm kiếm thông tin về những kẻ đã thất bại trong cùng lĩnh vực. Phải tự hỏi: Tại sao họ thất bại? Họ đã có những giả định sai lầm nào? Những yếu tố khách quan nào đã đánh gục họ? Việc phân tích nghĩa địa thất bại sẽ mang lại những dữ liệu chân thực và giá trị hơn gấp nhiều lần so với việc đọc mười cuốn sách giáo khoa về các tấm gương thành công.
Thứ hai, là xây dựng cơ chế kiểm soát sự lạc quan thái quá trong tổ chức. Kahneman đã gợi ý một phương pháp tuyệt vời mà những người quản lý lão luyện luôn áp dụng dưới nhiều hình thức khác nhau: Kỹ thuật Khám nghiệm trước (Pre-mortem). Trước khi một quyết định lớn được bấm nút triển khai, hãy tập hợp những người có năng lực nhất lại và nói với họ: Hãy tưởng tượng chúng ta đang ở thời điểm mười năm sau, và dự án này đã thất bại một cách thảm hại. Hãy viết ra một kịch bản chi tiết về việc nó đã thất bại như thế nào. Bằng cách đảo ngược tư duy, xóa bỏ áp lực phải tỏ ra lạc quan để trung thành với tập thể, chúng ta kích hoạt Hệ thống 2 của bộ não, buộc con người phải nhìn vào những lỗ hổng, những rủi ro ẩn nấp mà sự hưng phấn ban đầu đã che khuất.
Thứ ba, trong thuật dùng người và đánh giá nhân sự. Một người lãnh đạo sáng suốt không bao giờ đánh giá một cấp dưới chỉ thuần túy dựa trên kết quả đầu ra (outcome). Một quyết định đúng đắn dựa trên phân tích dữ liệu chặt chẽ và quản trị rủi ro tốt vẫn có thể dẫn đến kết quả xấu do một sự cố bất khả kháng cực kỳ hiếm gặp. Ngược lại, một quyết định cẩu thả, mang tính đánh bạc vẫn có thể mang lại kết quả tốt nếu gặp may. Nếu khen thưởng kẻ đánh bạc may mắn và trừng phạt người tư duy logic nhưng gặp rủi ro, bạn đang gieo mầm cho một văn hóa doanh nghiệp độc hại, nơi sự quá tự tin và tính ngông cuồng được tôn vinh, còn sự cẩn trọng và trí tuệ chiến lược bị xua đuổi.
Trong cuộc sống thường nhật và cách đối nhân xử thế, việc thấu hiểu sự thật về chủ nghĩa tư bản và ảo tưởng thành công mang lại một sự bình thản sâu sắc trong tâm trí. Cuộc sống là một chuỗi những sự kiện ngẫu nhiên tương tác với những nỗ lực có ý thức của con người. Chúng ta sống trong một xã hội liên tục dội vào đầu chúng ta những thông điệp về sự vươn lên, về việc phải trở thành người chiến thắng, phải sở hữu những tài sản kế xù và vị thế áp đảo. Sự ép buộc này tạo ra một áp lực tâm lý khủng khiếp, đẩy hàng triệu người vào trạng thái lo âu, trầm cảm và tự dằn dặt khi họ không đạt được những chuẩn mực mà truyền thông vẽ ra.
Nhìn thấu được trò chơi này, người ta tự giải thoát mình khỏi những xiềng xắc của sự so sánh. Thành công hay thất bại trên thương trường hay trong sự nghiệp chỉ là một phần của diện mạo cuộc sống, không phải là thước đo duy nhất về giá trị của một con người. Một người ngã xuống trên con đường lập nghiệp không phải là một kẻ vô dụng; họ chỉ đơn giản là đã nhận lấy phần xác suất rủi ro mà bất kỳ hệ thống kinh tế nào cũng cần phải có.
Sự thâm thúy trong ứng xử thể hiện ở chỗ: không kiêu ngạo khi đứng ở vị trí người chiến thắng, và không tự ti hay coi thường bản thân khi rơi vào nhóm những người thất bại. Đối mặt với thắng lợi, hãy chia sẻ vinh quang đó cho sự may mắn, cho hoàn cảnh, cho những người đồng đội và cả những kẻ đối đầu đã vô tình tạo nên cơ hội cho mình. Đối mặt với thất bại, hãy điềm tĩnh phân tích những sai lầm trong tư duy, chấp nhận sự thật rằng xác suất đã không đứng về phía mình, phủi bụi trên áo và đứng dậy bước tiếp với một cái đầu tĩnh lặng hơn.
Daniel Kahneman, bằng sự nghiệp nghiên cứu đồ sộ của mình, không hề tỏ ra cay nghiệt hay phán xét chủ nghĩa tư bản. Ông chỉ đơn thuần làm công việc của một người bóc tách sự thật. Ông cho chúng ta thấy cái giá mà nền văn minh phải trả để có được sự phát triển: đó là niềm tin ngây thơ của hàng triệu cá nhân vào khả năng thành công của chính họ, một niềm tin được nuôi dưỡng bởi sự tung hô dành cho một số ít người chiến thắng.
Khi hiểu rõ quy luật này, người chiến thuật không tìm cách chống lại nó, mà học cách vận hành bên trong nó một cách khôn ngoan nhất. Họ biết cách sử dụng sự lạc quan làm nhiên liệu để hành động, nhưng luôn dùng sự hoài nghi lành mạnh và tư duy thống kê để làm phanh hãm rủi ro. Họ tạo ra những chiến lược có biên độ an toàn rộng lớn, nơi mà ngay cả khi giả định ban đầu sai lầm, họ vẫn không bị tiêu diệt hoàn toàn.
Chặng đường dài của cuộc đời cuối cùng không phải là việc bạn đã chiến thắng bao nhiêu lần hay thất bại bao nhiêu lần trong mắt xã hội. Điều cốt yếu là bạn có giữ được sự tỉnh táo để không bị những ảo tưởng của thời đại cuốn đi, có giữ được sự khiêm nhường khi ở trên đỉnh cao, và có giữ được lòng độ lượng đối với những vất vả, ngã gục của đồng loại hay không.
Chương 24 của Tư duy nhanh và chậm vì thế không chỉ là một bài học về kinh tế hay tâm lý học hành vi. Nó là một tấm gương phản chiếu nhân sinh quan. Nó nhắc nhở chúng ta rằng, đằng sau mỗi người chiến thắng rực rỡ trên sân khấu là bóng tối bao trùm lên hàng ngàn con người đã âm thầm cống hiến sự thất bại của họ cho trò chơi chung. Nhìn thấy bóng tối đó, thấu hiểu nó và tôn trọng nó – đó mới là đỉnh cao của sự trưởng thành trong trí tuệ và tâm hồn.
#TuDuyNhanhVaCham #DanielKahneman #QuaTuTin #ChuNghiaTuBanVaAoTuong
